«Túrki jurty Baıkaldan Balqanǵa deıingi ulan-ǵaıyr aýmaqty jaılap jatyr. Túrki áleminiń órkenıeti Uly daladan bastaý alatyny barshaǵa málim. Osy ortaq qundylyqtarymyzdyń murageri – Túrki memleketteri uıymy. Qazaqstan Túrki memleketteri uıymyn odan ári damytýǵa múddeli. Túrki yqpaldastyǵyn tereńdetý – ortaq murat. Biz «Túrki álemi» atty jańa brendti dáripteýimiz kerek. Sonda ǵana túrki halyqtarynyń yntymaǵy barynsha nyǵaıyp, áleýeti arta túsedi. Qazaqstan uıymǵa tóraǵa retinde ózara is-qımyldy jandandyrýǵa basa mán berip otyr. Sondaı-aq biz túrli saladaǵy baılanysty ornyqtyrýǵa, halyqaralyq bedelimizdi kóterýge kúsh salamyz», dedi Memleket basshysy.
Budan soń ol túrki birligin tanytý úshin Qazaqstan tóraǵalyǵy «TÚRKI DÁÝIRI!», ıaǵnı «TURKTIME!» uranymen ótetinin aıtty. Osyǵan oraı, salt-dástúr (Traditions), birizdendirý (Unification), reformalar (Reforms), ǵylym (Knowledge), senim (Trust), ınvestısııa (Investments), medıasııa (Mediation) jáne energııa (Energy)» atty segiz máselege basymdyq beriletinin sóz etti. Bul basymdyqtar uıymnyń 20-shy sammıtine deıingi on jyldy qamtıtyn qysqa jáne orta merzimge arnalǵan.
«Birinshi basymdyq – salt-dástúr (Traditions). Shyn máninde, túrki birligin dáripteýdiń mańyzy óte zor. Bizdiń tarıhymyz, mádenıetimiz, tilimiz jáne dilimiz – ortaq. Osyǵan baılanysty Túrki memleketteri uıymynyń, onyń qurylymdarynyń týlaryn jáne emblemalaryn bir úlgige keltirgen jón. Búgin ózderińizge usynylǵan eskızderdi birge qarap, ortaq sheshim qabyldaımyz. Bul tarıhı sát bolmaq. Tarıhtan syr shertetin ortaq muraǵatty zerttep, urpaqqa aqıqatty jetkizý – bizdiń paryzymyz. Quzyrly organdarymyzǵa beımálim derekterdi birlesip zerdeleýdi tapsyrýdy usynamyz. Bul, shyn máninde, mańyzdy jumys bolmaq, sebebi ortaq tarıhymyzda áli de tolyq zerttelmegen aqtańdaqtar bar.
Sondaı-aq elderimizdiń telehıkaıalaryn, ózara nasıhattaý mańyzdy. Ásirese, balalarǵa arnalǵan anımasııalyq fılmderdi kóbirek taratqan jón. Buǵan áleýmettik jelini paıdalaný, tanymal medıa tulǵalardy jumyldyrý kerek dep esepteımiz. Sol arqyly jastarymyzdy rýhanı turǵydan jaqyndastyrýǵa múmkindik týary sózsiz», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent ekinshi basymdyq retinde birizdendirý jumysyn (Unification) atady. Onyń aıtýynsha, Túrki memleketteriniń qatar damýy óte mańyzdy.
«Biz memleketterimizdiń standarttary jáne termınologııasyn júıelegen jón dep sanaımyz. Osyǵan baılanysty modeldik zań jobasyn qysqa merzim ishinde qarap, ony maquldaýǵa shaqyramyn. Bul bastama taýarlarymyzdy ortaq naryqqa erkin shyǵarýǵa jol ashady. Al biryńǵaı standarttar ishki jalpy ónimdi jyl saıyn shamamen 1 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazir elderimizdiń ishki jalpy ónimi 1,4 trıllıon dollarǵa jýyqtady. Bıyl uıym músheleri arasyndaǵy taýar aınalymy 22 mıllıard dollardan asty. Ortaq talaptar bekitilse, bul kórsetkishti 1,5 ese ulǵaıtýǵa bolady. Budan bólek, Túrki memleketteri uıymynyń Referenttik ortalyǵyn qurǵan jón dep sanaımyn. Bul ortalyq ónimdi synaý nátıjelerin ózara tanýǵa, sondaı-aq hımııa jáne tamaq ónerkásibi salalarynda jańa zertteýlerdi júrgizýge múmkindik beredi», dedi ol.
Úshinshi basymdyq – reformalar (Reforms). Bul rette Prezıdent uıym qyzmetin ońtaılandyrý sharalaryn jalǵastyrý kerek ekenin aıtty.
«Osyǵan oraı Túrki memleketteri uıymy janyndaǵy Turaqty ókilderimizdi taǵaıyndaý máselesin tezirek sheshýge shaqyramyn. Sondaı-aq hatshylyq qyzmetkerleriniń sanyn kóbeıtý týraly usynysty qoldaımyz. Túrki memleketteriniń saılaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý qajet. Ortalyq saılaý organdarynyń konsýltatıvtik keńesin qurýǵa bolady. Sońǵy kezde bizdiń uıymǵa halyqaralyq jáne aımaqtyq qurylymdardyń qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Biz Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymyna baıqaýshy mártebesin berý týraly bastamany qoldaımyz. Sonymen qatar Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymymen yntymaqtastyq ornatýdy usynamyz», dedi Q.Toqaev.
Tórtinshi kezekte Memleket basshysy ǵylymı áriptestik (Knowledge) arqyly bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý asa mańyzdy ekenin aıtty. Osy oraıda ol elderde álemdegi úzdik ýnıversıtetterdiń fılıalyn ashýdy usyndy.
«Birlesken ǵylymı sharalar ótkizip, tájirıbe almasý kerek. Til úıretetin bólimderdi ashýǵa qatysty jumysty retteý qajet. Jasandy ıntellektini, sıfrlyq jáne aeroǵarysh ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdarǵan jón», dedi Prezıdent.
Besinshi basymdyq – senim (Trust).
«Qazir aýmaly-tókpeli zaman bolyp tur. Halyqaralyq ahýal da turaqsyz. Osyndaı almaǵaıyp kezeńde túrki jurtynyń birligin bekemdeı túsý asa mańyzdy. Bul – ortaq qaýipsizdigimizdiń senimdi kepili. Qarý-jaraq jáne Esirtki saýdasyna, terrorızm men ekstremızmge, kóshi-qonǵa qatysty syn-qaterler kóbeıdi. Mundaı qaýipterdiń aldyn alý úshin qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýymyz kerek. Osy oraıda men kelesi jyly Astanada memleketterimizdiń Qaýipsizdik keńesi hatshylarynyń 3-shi otyrysyn ótkizýdi usynamyn. Túrki memleketteriniń qarjylyq tergeý organdary arasynda qylmyspen birge kúresý jáne aqparat almasý týraly kelisim jasaý mańyzdy», dedi ol.
Altynshy baǵyt – ınvestısııa (Investments). Memleket basshysynyń aıtýynsha, aımaqtar arasynda saýda-sattyqty keńeıtip, ekonomıkaǵa qarjy quıýǵa basa mán bergen jón. Bul iste Túrki ınvestısııalyq qory erekshe ról atqarady.
«Turaqty ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý úshin jasyl qarjy naryǵyn damytý qajet. Qazaqstan «Túrki jasyl qarjy keńesin» qurýdy usynǵanyn bilesizder. Osy usynysty júzege asyrý úshin aýqymdy jumys atqaryldy. Búgin tıisti qujatqa qol qoıylmaq. Astana qalasyna Túrki áleminiń Qarjy ortalyǵy mártebesin berý týraly bastama qoldaýǵa ıe boldy. Sizderge shynaıy alǵysymdy aıtamyn. Jetinshi. Medıasııanyń (Mediation) rólin arttyrý – ózekti másele. Qazir aınalamyzda kúrdeli ahýal qalyptasyp otyr.
Soltústikte Reseı men Ýkraına, Taıaý Shyǵysta Izraıl men Palestına arasynda qandy qaqtyǵys bolyp jatyr. Aýǵanstannyń jaǵdaıy da turaqsyz. Batysta zańsyz kóshi-qon máselesi ýshyǵyp tur. Búginde Gaza Sektoryndaǵy beıbit turǵyndar, ásirese, balalar jáne qarttar janjal azabyn shegýde. Olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – basty mindet. Osy oraıda, Qazaqstannan Palestına halqyna 1 mıllıon dollar kóleminde gýmanıtarlyq kómek berý týraly sheshim qabyldadym.
Ondaǵan jyl boıy sheshimin tappaǵan ózekti máselelerdi zorlyq-zombylyq kórsetý jáne lańkestik ádister arqyly sheshý múldem durys emes. Qazaqstan mundaı tásilderdi qatań aıyptaıdy. Ahýal ýshyǵyp ketse, onyń saldary tipti aýyr bolýy múmkin. Bul rette kez-kelgen janjaldy beıbit kelissóz jáne dıplomatııalyq dıalog arqyly ǵana sheshýge shaqyramyz. Biz úshin ár eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý jáne onyń ishki isine qol suqpaý – basty basymdyq. Halyqaralyq quqyq normalaryn saqtaı otyryp, Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn múltiksiz oryndaý mańyzdy», dedi Prezıdent.
Q.Toqaev budan soń Bas Assambleıanyń rólin kúsheıtý kerek ekenin aıtty. Bul rette Qaýipsizdik Keńesin reformalaý isinde meılinshe syndarly bolý qajet. Bizdiń oıymyzsha, bul mańyzdy organ álemniń barlyq aımaǵyn qamtıtyn memlekettermen tolyǵýǵa tıis. Ásirese, jahandyq Ońtústik elderi tys qalmaýy kerek.
Segizinshi basymdyq – energııa (Energy). Energııa qoryn únemdeý – mańyzdy mindettiń biri.
«Qazaqstan jańa qýat kózderin damytýǵa, jańǵyrtýǵa jáne ony tasymaldaý jolyn ártaraptandyrýǵa basa mán berip otyr. Biz geologııalyq barlaý, qýat óndirý isterine ozyq tájirıbeni jáne tehnologııany engizýge aıryqsha kóńil bólemiz. Munaı-hımııa ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdaramyz. Sonymen qatar «jasyl energetıka» salasynda birlesip jumys istegimiz keledi. Men bıyl Qazaqstanda Halyqaralyq energetıka forýmyn ótkizýdi usyndym. Kóterilgen máselelerdi forým kezinde keńinen talqylaýǵa bolar edi. Qazaqstan klımattyń ózgerýine jáne turaqty damý qaǵıdattaryna basa mán beredi. 2026 jyly Qazaqstannyń bastamasymen klımat máselesine arnalǵan aımaqtyq sammıt ótkizý josparlanyp otyr. Túrki baýyrlarymyz bul bastamalardy qoldaıdy dep senemin», dedi Memleket basshysy óz sózinde.
