Foto: dreamstime.com
Úıde óziniń et jaqyndarymen ǵana ósken balanyń jańa ortaǵa esh daıarlyqsyz top ete qalýy – kádýilgi stress. Onyń aldyn alý úshin ata-ana baıyppen áreket etýge tıis. Bul rette eń áýeli psıhologııalyq daıarlyq qajet. Balamen jıi dıalog quryp, balabaqsha týraly jaqsy pikirler aıtýy kerek. Aýladaǵy oıyn balalarynyń arasyna kóbirek qosý da quptalady. О́ıtkeni úıde jalǵyz ósken balanyń oıynshyǵyn bólise qoıýy ne óziniń ózgemen qarym-qatynasqa túse qoıýy ońaı bolmaýy múmkin. О́zgeniń aıtqanyn tyńdaı alatyn, óz suranysyn jetkize alatyn jasta bala balabaqshaǵa daıyn dep aıtylady. Balalar psıhologi Aıgúl Asqarqyzy bul balanyń úsh jasqa tolǵan kezi dep naqtylady. Onyń aıtýynsha, osy kezeńde balanyń ózindik meni qalyptasady. О́ziniń emosııasyn basqaryp, basqalardyń da kóńilin baǵamdaı alady. Sol sııaqty qarapaıym qasyq ustaý, kıiný, óz betinshe dáretke barý, qolyn jýý degen sııaqty áreketterdi esh qıyndyqsyz jasaıdy. Al endi ata-anasynan jyraqtap kórmegen, ortaǵa beıimdelmegen bala balabaqshaǵa barǵanda ózin jalǵyz sezinýi múmkin. Balabaqshaǵa endi ǵana barǵan balalardyń jylap jatatyny osydan.
Ekinshi kezekte balany medısınalyq tekseristen tolyq ótkizgen durys. О́kinishke qaraı, qazir balabaqshaǵa qajet medısınalyq anyqtamany esh tekserissiz jazdyryp alatyn ata-analar kóbeıdi. Jalpy tájirıbeli dáriger Gaýhar Jumatqyzynyń aıtýynsha, medısınalyq anyqtamalardy jazdyrtyp alý eń aldymen bala úshin qaýipti. Sebebi balanyń boıynda ata-anasy bilmeı júrgen aýrýlar bolýy múmkin. Máselen, balanyń densaýlyǵynda sozylmaly júrek aýrýlary, allergııa, parazıt, anemııa degen sııaqty kinárattar kezdesip jatady. Sondyqtan medısınalyq anyqtamany jazdyryp almaı, ata-ana balasynyń densaýlyǵy durys ekenine kóz jetkizýi kerek. Bul birinshi kezekte ózi úshin paıdaly.
«Bala balabaqshaǵa barǵanda jıi aýyrmas úshin onyń densaýlyǵyn tolyq tekseristen ótkizýimiz kerek. Ol úshin daıyndyqty balabaqshaǵa barardyń aldynda 3 aı buryn bastaǵan durys. Eń birinshi rejımdi qalyptastyrý kerek. Tańerteń bıologııalyq saǵattar kezinde oıaný densaýlyq úshin óte paıdaly. Balalar úshin bul tańǵy saǵat 06:00-08:00 aralyǵy. Eger balańyz tańǵy 08:00-den keshirek tursa, rejımdi birtindep alǵa jyljytý qajet. Iаǵnı, 10:00-de oıanatyn balany bir kúni 09:45-te, kelesi kúni 09:30-da oıatyp turaqty rejım qalyptastyrý kerek. Sol sııaqty túski uıqy da óz ýaqytymen bolǵany durys. О́ıtkeni ımmýnıtet uıqymen tyǵyz baılanysty. Uıqysy durys emes balanyń ımmýnıteti nashar bolady», dedi G.Jumatqyzy.
Dárigerdiń aıtýynsha, kelesi kezekte balanyń durys tamaqtanýyna nazar aýdarǵan jón. Úıde meılinshe paıdaly taǵamdar men dárýmenderdi kóbirek tutynǵan balanyń densaýlyǵy da jaqsy bolady.
Budan soń tıisti analızder tapsyryp, densaýlyqtyń jaǵdaıynan habar alǵan durys. Eger balanyń boıynda dárýmender jetkiliksiz bolsa, ol balabaqshaǵa barǵanda aýrýdy tez juqtyrady.
Mınımaldy chekapqa mynalar kiredi:
- Jalpy qan analızi.
- S‑reaktıvti aqýyz
- ferrıtın
- jalpy aqýyz, albýmın
- 25-OH D dárýmeni
- vıtamın V 12 , folıı qyshqyly;
- ınsýlın, glıýkoza.
Analız qorytyndylarynan keıin qandaı da bir aýrýlar anyqtalsa kóp uzatpaı emdeý kerek. Ádette balalarda ish qatý, parazıtter, anemııa syndy sozylmaly aýrýlar kezdesedi. Bul aýrýlar ımmýnıtetke qosymsha kúsh túsiredi. Olardy balabaqshaǵa barmaı turyp túbegeıli emdep alǵan durys. О́ıtkeni balanyń ımmýnıteti balabaqshada onsyz da túrli ınfeksııamen kúresedi. Áıtpegende aǵzanyń barlyǵyna birdeı tótep berýine ál-dármeni jetpeıdi.
Biz balany joǵaryda aıtylǵan keńester boıynsha daıyndap aldyq delik. Al endi balabaqshaǵa barǵanda bizdi ne kútetinin baǵamdap kóreıik.
Balabaqshaǵa beıimdelýge qansha ýaqyt ketedi?
Balabaqshaǵa alǵash kelgen bala birden jaǵdaıdyń mánisin túsine qoımaıdy. Qansha psıhologııalyq daıyndyqpen kelse de ár balanyń ortaǵa úırenisip ketýine ár túrli ýaqyt qajet. Balalarmen jumys isteýde 15 jyldyq tájirıbesi bar №18 «Aıajan» memlekettik balabaqshasynyń tárbıeshisi Maıra Ýálıqyzynyń aıtýynsha, bir bala 2 aptada úırense, keı bala 1 aıda úırenip ketýi múmkin. Tipti, 4 aı men 1 jyl aralyǵyndaǵy ýaqytty qajet etetinder de tabylady. Mundaıda bala tárbıeshige úıreniskenimen, balalarǵa úırenise almaı jatady. «Adaptasııa kezinde ata-ana balaǵa barynsha qoldaý kórsetýi kerek. Ata-ana balasyn ózge balalarmen salystyryp, balany jazǵyrmaýǵa tıis. Ár bala ár ýaqytta beıimdeledi», deıdi ol. Bul rette ata-analar balasyn balabaqshaǵa qaldyrarda eń aldymen balamen durys qoshtasýy kerek. Jumysqa qansha asyǵyp bara jatsa da, jylap jatqan balany jubatyp, keshke qaıta keletinin aıtyp, túsindirýi tıis. Balam jylap qalady dep apyl-ǵupyl «qashyp, tyǵylyp» ketetetinderdi de kóz kórgen. Bundaı áreket bala psıhıkasyna keri áser etetinin túsinýimiz tıis. Balany alǵashqy kezderi balabaqshada 2-3 saǵatqa ǵana qaldyrý biz aıtpasaq ta jurtqa málim nárse.
Balasyn balabaqshaǵa endi ǵana bergen analardyń qorqynyshy basym keledi. Kóp ana «Seni eshkim urmady ma? Tamaǵyńdy durys berdi me?» degen sııaqty óz kúdigin balasyna artyp qoıady. Mundaıda balabaqshanyń ne ekenin áli tolyq túsine qoımaǵan bala «bul jerde meni urýy múmkin, bul qaýipsiz orta» degen negatıvti oıda júredi. Sondyqtan da psıholog Aıgúl Asqarqyzy ata-analarǵa balabaqsha týraly pozıtıvti pikirlerdi balalaryna kóbirek aıtýdy keńes beredi. Balabaqshadan shyqqan balaǵa «Búgingi kúniń ózińe unady ma? Apaıyń seni búgin maqtady. Balabaqshanyń tamaqtary dámdi dep jatyr, saǵan unady ma? Tárbıeshileriń óte jaqsy adam» degen sııaqty jaqsy sózderdi balaǵa kóbirek aıtqanda balanyń sanasy sony jaqsy sińiredi.
Bala balabaqshaǵa barmaımyn dep qıǵylyq salsa, birden tárbıeshini jazǵyrýdyń qajeti joq.
«Balanyń jańa ortaǵa qyzyqpaýy ata-ananyń tyrnaq astynan kir izdeı berýinen qalyptasady. Bala bárin sezedi, jyldam qabyldaıdy. Ata-ananyń kúdigi arqyly bala psıhıkasy balabaqshany qabyldaǵysy kelmeıdi. Qandaı da bir másele bolsa, ata-ana mán-jaıdy baladan emes, birinshi tárbıeshiden surap sheshim shyǵarǵany durys. Bala ár túrli sezimde júredi. Ol birde kóńildi, birde kóńilsiz júrgende artyq aıtýy múmkin, keıde kerisinshe aıtýy múmkin. Soǵan ata-ana senip qalady. Ata-ana baladan suraý arqyly ony ótirik aıtýǵa ıtermeleıdi. Sanaly ata-ana baladan suramaý kerek. Birdeńe unamasa tárbıeshimen tikeleı sóıleskeni jón. Al tárbıeshige barlyq bala birdeı», deıdi psıholog.
Bala balabaqshada tártipti bolyp, úıge kelgende bar ónerin kórsetse de kinárat ata-anadan. Olardyń balany tym óbekteýinen bala osyndaı kúıge túsedi. Úıde ábden erkindik kórip, erkelikke salynǵan bala balabaqshada tomaǵaı tuıyq bolyp, úıge kelgende barlyq emosııasyn tógip salady. Mundaıda árıne ata-ana balanyń sezimderin túsinsin. Biraq erkeletýdiń de óz shegi bar ekenin qaperde ustaǵan jón. Shekten tys erkelegen bala osyndaı minez shyǵarady.
Erkindik balabaqshada da bar. Tárbıeshi Maıra Ýálıqyzy óz baǵdarlamasynda muny jıi negizge alatynyn aıtady. «Balalarmen sýret salý, applıkasııa jasaý, ermeksazben jumys isteý degen sııaqty túrli nárseler jasaımyz. Mundaıda barlyq bala bir iske qyzyǵa bermeıdi. Biz ondaı sátte balany májbúrleı almaımyz. Balalarǵa erkindik beriledi. Oıyny qanbaǵan bala oınaıdy, sýret salǵysy kelgen bala boıaıdy. Ár balanyń qyzyǵýshylyǵy ár ýaqytta ashylady. Búgin bala oıyn qýǵysy kelse, erteń sýret salǵysy keledi», deıdi ol.
Balanyń adaptasııa kezeńinde taǵy bir shetin másele bar. Balasy balabaqshaǵa baratyn ata-analar muny jaqsy túsinedi. Túrli kesel jabysyp, aýrýdan kóz ashpaıtyn kúnder bitpeıtindeı kórinedi.
Bala jıi aýyrmas úshin ne isteý kerek?
Immýnıteti endi ǵana qalyptasyp kele jatqan bala balabaqshada túrli ınfeksııany juqtyrady. Úıde orta eseppen 4-5 adammen baılanys ornatyp júrgen bala balabaqshada kem degende 20 adammen qarym-qatynas qurady. Ár adamnyń boıynda ózimen birge tasyp júretin óz ınfeksııasy bolady. Ol bireýde jasyryn, bireýde aıqyn kórinýi múmkin. Balanyń aǵzasy sol ınfeksııamen alǵash ret kezikkende teris reaksııa kórsetedi. Áýelgide bala ol ınfeksııany aýyr qabyldaıdy. Keıingilerde oǵan ımmýnıtet qalyptasady. Onyń túrli ınfeksııalyq aýrýlarmen tanysyp shyǵýyna ádette 6 aıǵa deıin ýaqyt ketedi. Keı balada ol 1 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Bul – birinshi sebep. Ekinshiden, tar jerde kóp adamnyń shoǵyrlanýy men aýanyń belgili deńgeıde almaspaýynan balalar jıi aýyrady. Aýa aınalymy joq jerde vırýstar men bakterııalar tez kóbeıedi. Sol sebepti balabaqshada terezelerdi jıi ashyp, aýany tazartyp turý kerek. Úshinshi sebep – stress. Bul týraly joǵaryda keńinen aıtyp óttik. Stress adamnyń psıhologııalyq jaı kúıine ǵana emes, onyń ımmýnıtetine de salmaq túsiredi. Balanyń jıi aýrýyna bul da áser etedi. Osylaısha adaptasııa kezeńinde balanyń psıhologııasy ǵana emes, onyń aǵzasy da jańa ortaǵa beıimdeledi.
Dárigerdiń aıtýynsha, balabaqshaǵa baratyn balalar respıratorly jáne ishek ınfeksııalaryn kóp juqtyrady. Bul ınfeksııamen balalar jylyna 6-12 ret aýrýy múmkin. Ol aýa arqyly jáne las qolmen muryndy, kózdi ustaý arqyly juǵady. Sondaı-aq statıstıkalyq derekter boıynsha otıtpen balabaqshaǵa baratyn balalar úıdegi balalarmen salystyrǵanda 2-3 ese jıi aýyrady. HıB jáne pnevmokokk bakterııalaryna qarsy ekpe alǵan balalar arasynda otıt 60 %-ǵa deıin azaıǵan. Sol úshin dárigerdiń usynymymen ekpelerdi ýaqtyly alǵan durys. Jıi kezdesetin taǵy bir aýrýdyń túri – ishek ınfeksııasy vırýsty jáne bakterııalyq jolmen juǵady. Vırýsty túri aýa, baılanys arqyly juqsa, bakterııalyq ishek ınfeksııasy kóbine gıgıenalyq - sanıtarlyq normalar saqtalmaǵan jaǵdaıda tamaq arqyly juǵady. Sonymen qatar pedıkýlez, qyshyma, kontagıozdy mollıýska, ımpıtego syndy teri aýrýlary da jıi kezdesedi. Ol tyǵyz janasý arqyly juǵady.
Ár balanyń jeke ımmýnıtetine jáne gıgıenalyq sharalarǵa baılanysty keı bala jıi, keı bala sırek aýyrýy múmkin. Osy kezeńde antıbıotıkterdi ońdy- soldy qoldanyp, oǵan degen táýeldilikti arttyryp almaý mańyzdy. О́ıtkeni antıbıotıkti kóp tutynǵanda ımmýnıtet álsireı túsedi. Osy rette dáriger G.Jumatqyzy birneshe keńes aıtty:
- Balany qabattap kıindirmeý, denesin salqynǵa úıretý;
- Kúndelikti rasıonǵa kókónister men aqýyzdardy, et taǵamdaryn mindetti túrde qosý;
- Jylyna 1 ret analız tapsyryp, aǵzaǵa qajet dárýmender, mıneraldar ornyn tolyqtyrý;
- Taza aýada kóbirek serýendeý;
- Antıbıotıkti tek kórsetkish boıynsha qoldaný;
- Terezeni jıi ashý, ashyq tereze astynda uıyqtaý;
- Tańerteń balaǵa D dárýmeni men ıod berý;
- Kúnde balabaqshaǵa bararda balanyń murnyna fızıologııalyq eritindini seýip jiberý;
- Balabaqshadan kelgen kezde mindetti túrde qolyn jýý;
- Ekpelerdi ýaqtyly alý.
Mine, osy qarapaıym dúnıelerdi este ustaǵanda aýrýdyń kez kelgenine ońaı tótep berýge bolady.
