Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Qazaq halqynyń jaýyngerlik dástúri
Jumabaı Shaıahmetov,
Qazaqstan BK(b)P
Ortalyq Komıtetiniń hatshysy:
– Halqymyzdyń súıikti uly ult-azattyq qozǵalystyń dańqty kósemi Amankeldi Imanov qaza tapqanyna 25 jyl tolý kúnin elimiz nemis basqynshylaryna qarsy surapyl soǵystyń 3 jyldyǵy qarsańynda uly jeńis kúnderinde ótkizip otyr. Amankeldi sııaqty halqymyzdyń aıaýly ulyn eske túsirý – saıası máni zor, eleýli oqıǵa. Amankeldi qaınaǵan halyq ortasynan shyqty. Onyń erlik beınesi, kúresi, oı-armany qazaq halqynyń erlik, eldik beınesin sıpattaıdy.
Maqala avtory ári qaraı, 1916 jylǵy qozǵalys qazaq halqynyń táýelsizdigi men bostandyǵy jolynda júrgizgen kúresteriniń tarıhynan erekshe oryn alady. Osy sııaqty erlik isterdiń jalǵasy dál búgin Otan soǵysynyń maıdan dalasynda kórinip otyr degendi shegeleı kele: «Qazaqstanda jasaqtalyp maıdanǵa attanǵan 5 dıvızııa barlyǵy áskerı joǵary ataq – Gvardııa ataǵyn alýy ejelgi erliktiń nátıjesi. 1941 jyldyń kúzi Otan soǵysy tarıhynda asa bir syndy kezeń boldy. Jaý Moskvaǵa tóndi. Osy syn saǵatta general – maıor Panfılov bastaǵan 8-gvardııa dıvızııasy erliktiń asqar shyńyna shyqty. Álemge aty shyqqan 28 er, gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly, qazaq halqynyń batyr uldary Tólegen Toqtarov, Málik Ǵabdýllınder aıqasta kózge tústi. Sınıavıno-Mga tóńireginde bolǵan urysta Sultan Baımaǵambetovtiń qımyly kúlli maıdanǵa úlgi bolyp, KSRO Joǵary Keńesi Prezıdıýmy oǵan Keńes Odaǵy Batyry ataǵan berdi. Dnepr úshin urysta Mataı Baısov Keńes Odaǵy Batyry atandy. Qazaq halqynyń mundaı batyr uldary Ablaı Álimbetov, Barabaı Sadyqov, Qarsybaı Sypataev, Joldas Súleımenov jáne Mánshúk Mámetova ataqty mergen Ybraıym Súleımenov, tuńǵysh general Shákir Jeksenbaevtar – ardager Amankeldi batyrdyń búgingi izbasarlary», dep jazypty Qazaqstan K(b)P Ortalyq komıtetiniń hatshysy.
Amankeldi jáne halyq
Muhamedjan Ábdihalyqov,
Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń úgit-nasıhat jónindegi hatshysy:
– Jas Amankeldi naızagerlik, mergendik ónerdi meńgerdi, qarý soǵýdy úırendi ári júlde alǵan atbegi boldy. О́z betimen saýat ashty. Onyń jas kezinde Kenesaryuly Sadyqpen kezdesýi jas Amankeldige orasan kúshti áser etti. Sadyq ákesiniń jolyn qýyp, Qoqand pen Buqarda, Hıýa men Shyǵys Túrkistanda uzaq ýaqyt boıy patsha úkimetine qarsy soǵysty. 1890 jyly Sadyq Torǵaı eline Iman batyrdyń úıine keledi. Sadyqtyń jaýyngerlik qımyldary týraly áńgimelerin Amankeldi asa yntamen tyńdady...
Avtor odan ári Amankeldi batyrdyń 1908 jyly túrmege qamalǵany týraly málimetti keltirse, ol kisiniń 1914 jyly Peterborǵa barǵany baıandalypty.
«Amankeldi 1916 jyly saıası kúrestiń keń maıdanyna shyqty. Kóterilis týyn tikken jeri Torǵaı ýezi boldy. Iıýldiń orta sheninde Amankeldi kóterilisshiler otrıadyn qurdy. Ol Torǵaı elin qarýly kúreske shaqyrdy. Batyr jigitter Amankeldiniń týy astyna jınaldy. Amankeldi óziniń otrıadyna kúshti tártip ornatty. О́z basynyń úlgisimen sarbazdaryn jigerlendirip otyrdy... Sentıabrdiń bas kezinde Orynbordan Torǵaıǵa gýbernator Eversman keldi. Amankeldi bastaǵan partızandar ókimettiń jazalaýshy ásker shyǵarýyna bóget jasaý úshin jol boıyndaǵy beketterdi, qazyna skladtaryn qıratty. Sentıabrdiń aıaq sheninde gýbernator Torǵaı eline ásker shyǵardy. Oktıabrde kóterilisshiler Qyzyl kól mańynda patsha úkimetiniń úlken otrıadyn jeńip, 22 oktıabrde Torǵaı qalasyn jan-jaǵynan qamap aldy. 6 noıabrde tań ata Amankeldi Torǵaıǵa at qoıdy. Onyń ózi bastaǵan aldyńǵy otrıad qalanyń ońtústik jaǵyna kirip, ondaǵy ókimet mekemelerin talqandady. Biraq jaýdyń kúshi áldeqaıda basym bolǵandyqtan kóterilisshiler qalany ala almady», dep baıandaıdy.
Bul maqalada biz bile bermeıtin, tipti bilgenniń ózinde ashyp aıtylmaıtyn derekter bar. Mysaly, maqala avtory: «1917 jyly ııýnde Batpaqqarada Amankeldiniń ústinen sot qurylyp, tótenshe tergeý komıssııasy is júrgizdi. Ony Dýlatov basqardy. Sot kóteriliske qatysýshylarǵa 15 myń mal, 70 myń som aqsha aıyp salyndy» dep jazypty.
Odan ári avtor: «1918 jyly martta Amankeldi Torǵaı oblysy keńesteriniń sezine ókil bolyp saılandy. 1918 jyldyń 21 martynan 3 aprelge deıin ótkizilgen bul sez birsypyra mańyzdy qaýlylar qabyldady. Biraq sez jumysyn aıaqtap úlgermedi. 4 aprelge qaraǵan túnde Orynborǵa aqgvardeester shabýyl jasady. Qyzyl gavrdeester qalany janqııarlyqpen qorǵady», deı otyryp, bul shaıqasta Amankeldi batyr aldyńǵy qatarda júrgenin aıtady.
Batyrdyń týǵan jerinde
Danııal Kerimbaev,
Qostanaı oblystyq eńbekshilder
depýtattary keńesi atqarý
komıtetiniń tóraǵasy:
– Batyr týǵan el azamattary batyrsha eńbek etý batyrdyń ardaqty ataǵyna saı bolý aýdan eńbekshileriniń júreginen berik oryn alǵan. Aýdan eńbekshileri mal sharýashylyǵynda da eleýli tabystarǵa jetip otyr. Osy aýdandaǵy Komsomol atyndaǵy kolhoz – batyrdyń balalyq shaǵy ótken jer. 1916 jyly kóterilis kúnderinde Amankeldi bastaǵan sarbazdar patsha úkimetiniń jazalaýshy otrıadyn talqandap, jeńgen bolatyn. Bul oqıǵany eske túsiretin batyrǵa arnalǵan eskertkish bar. Qazir osy Komsomol kolhozynan 91 azamat Otan soǵysynda jaýǵa qarsy kúresip júr. Osy jaýyngerlerdiń biri – Amankeldiniń óz balasy Shárip maıdanda san ret qaharmandyq kórsetti. Ol úsh ret ordenmen nagradtalǵan. Sondaı-aq ordendi jaýynger Jarmaǵanbetov medaldy jaýynger Ábjanov sııaqty erlerdiń qımyldary batyrdyń urpaqtaryna tán qımyl...
Sondaı-aq soǵys jyldary bul kolhoz músheleri batyrdyń atyna saı eńbek etip jatqany týraly habarlaıdy. Atap aıtqanda, jylqyshy Sheker Shúlekov 18 bıeden 18 qulyn, saýynshy Naýryzbaeva 15 sıyrdan 15 buzaý alyp ósirse, batyrdyń qaza tapqanyna 25 jyl tolýyna baılanysty oblys kóleminde ıgilikti is bastalyp, Qarabalyq, Meńdiqara sııaqty aýdandarda Amankeldi atyndaǵy tank kolonnasyn jasaý isine qarjy jınaý keń etek alyp, kolhozshy – osoavıahım músheleri 292447 som aqsha jınaǵany jazylypty.
Bul jerde nazar aýdararlyq derek: «Torǵaı poselkesinde soǵys komıssarynyń shtaby bolǵan úı jáne Amankeldi turǵan úı jóndelip, qalpyna keltirilse, 1916 jyly Amankeldi aýdanynda kóterilisshiler shtaby bolǵan úı de jóndelip, tártipteldi. Sondaı-aq Amankeldi poselkesinde batyrdyń eskerkishi túzetildi», delinipti.
El eri
Álibı Jankeldın,
Amankeldi batyrdyń úzeńgiles dosy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri:
– Amankeldi atasy Iman batyr sııaqty «qasyq qanym halqym úshin» deıtin... Amankeldi ekeýimizdiń týǵan jerimizdiń arasy nebári 20 shaqyrymdaı boldy. Ol Torǵaı úıezi Terisbutaq aýylynda týdy da, men Qaıdaýyl jerinde týdym. Ol jer qazir Ulytaý aýdany. Bala kezimizde ekeýimiz jıi kezdesetinbiz. Amankeldi aqjarqyn, saýyqshyl edi. Ol atqa shabýǵa, aýdaryspaq, kókpar tartýǵa, myltyq atýǵa qumar boldy. Sonymen qatar ol ásem ándi, terme-jyrdy da súıetin. Ol 10-11 jasynda úlkenderdiń jumysymen aınalysaty, – dep bastap, ári qaraı batyr óz kemshiligin túzetýge óte ıkemdi bolǵanyn, qazaqtyń «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen maqalyn aýzynan tastamaı aıtyp júretin edi.
Elde birsypyra ýaqyt júrip, 1913 jyldyń aıaq kezinde Amankeldi syndy ermen qoshtasýǵa týra keldi. Biraq Amankeldi ekeýimizdiń aramyzdaǵy qatynas hat arqyly burynǵydan áldeqaıda kúsheıe tústi. Ol maǵan jazǵan hattarynyń birinde: «Men Torǵaı oblysynyń basqa ýezderindegi jigittermen tanystym. Olar halyqtyń kúızelisti haline qarap tisin qaırap júr», dese, 1916 jylǵy ııýn jarlyǵynan keıin jazǵan bir hatynda bylaı degen: «El basyna burynǵydan da jaman aýyr kún týdy. Patsha úkimeti soldatqa 19 ben 31 jastyń arasyndaǵy jastardy ber dep jatyr. Eńsesi túsip, eńiregen eldiń kóz jasyna etegi tolyp otyr. Elge «Qalaı da bir ólim. Patshanyń soıylyn soǵyp ólgenshe óz jerimizde óleıik. Soldat bermeımiz, kúsh biriktirip qarsy kúres ashamyz», dedim. Kópshiliktiń jınalysyn ashtym. Onda bylaı dedim: «Eı, ashynǵan jurt, patsha úkimeti bizdiń kileń aıaýly azamattarymyzdy qan maıdanǵa aparyp ot aýzyna ustaǵysy keledi. Buǵan kónýge bolmaıdy. Olaı bolsa bizge jelkildegen tý ustap, jaýǵa qarsy shyǵatyn kún jetti. Osyǵan bel baılap, bátýáǵa keleıik» dedim...
Maqala avtory kelesi kezekte, 1916 jyldyń kúzinde Amankeldiniń shaqyrýymen Torǵaıdan 8 shaqyrym jerdegi Aqmyrza qopasyna kelgenin, bundaǵy maqsaty kúreske ázirlengen arǵyn – qypshaq rýlary Amankeldi men Ospan Sholaqovty basshy saılap, soǵys keńesin qurǵany týraly baıandaı otyryp: «Osy májiliste Amankeldiniń almastaı ótkir ekenin kórdim. Keıbireýler qarý-jaraǵymyz nashar Torǵaıǵa shabýyldy keıinge qaldyraıyq degende, Amankeldi ushyp turyp, jigitter «temirdi qyzǵan kezde soq» degen qaımyǵatyn eshnárse joq» dep basyp tastady. Sóıtip, 1916 jyly 6 noıabrge qaraǵan túni Ospan bastaǵan sarbazdar Torǵaı qalasynyń kúnbatys jaǵynan, Amankeldi sarbazdary qalanyń kúnshyǵys jaǵynan kirmek boldy. Biz jaqyndaı bergende qala túbindegi maıalanǵan shóp órtenip, búkil qala-dalany kúndizgideı jarqyratyp jiberdi. Qaladaǵy jaý garnızony muny kórip kútine tústi. Degenmen shabýyldy toqtatýǵa bolmaıdy. О́rt sóngenshe aıaldadyq ta, tań syz berip kele jatqanda shabýyl jasadyq. Bekinip alǵan jaý áskeri zeńbirek pen pýlemetpen oqty jaýdyryp tur. Tań ata Amankeldi bastaǵan bes kisi qalanyń soltústik jaǵynan kelip kirdik. Bizdi jaýdyń bir vzvod áskeri qamap alyp, jaqyndamaq boldy. Amankeldi saspastan úzik kele jatqan jaý komandırin myltyqpen basyp saldy. Komandır qalpaqtaı ushty. Záresi ushqan jaý úreılenip, ólgen komandırdiń súıegin alýǵa da shamasy jetpeı dúrligip keıin qashty. Amankeldi júgirip baryp komandırdiń qarýyn aldy. Sol kúni biz bes kisi 15-ten asa jaýdy óltirdik. Amankeldiniń árbir atqan oǵy bosqa ketken joq. Onyń mergendigine tańǵaldym. Tús aýa qorshaýdan qutylyp shyqtyq. Amankeldi bul joly Torǵaı qalasyn ala almady. Alaıda bul urystyń mańyzy zor boldy. Bolashaq urys úshin kóp tájirıbe jınady», dep tolǵapty.
Amankeldiniń batyr babalary
Qanysh Sátbaev,
KSRO Ǵylym Akademııasynyń korrespondent-múshesi (1944):
– 1916 jylǵy halyq kóterilisiniń erjúrek kósemi, qazaq halqynyń asqan iri qaıratkeri Amankeldi Imanov qypshaq rýynan shyqqan. Bul rý túrik tuqymdas elder ishindegi eń irgelisi jáne jaýyngeri edi. Amankeldi shyqqan begimbet tuqymy qypshaq rýynyń eń jaqsy jaýyngerlik saltyn týra saqtap damytyp otyrǵan. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda bolǵan Kenesary Qasymov bastaǵan qazaq halqynyń patsha úkimetine qarsy iri kóterilisi kezderinde begimbette eki myńnan astam úı bar eken. Olar Ulytaý tóńireginiń Qaratorǵaı, Sarytorǵaı ózenderiniń saǵasyn mekendegen.
Qanysh aǵamyzdyń baıandaýy boıynsha, Amankeldiniń atasy Iman batyr Kenesary kóterilisiniń eń tańdaýly batyry – hannyń jaqyn, senimdi serigi eken. Kenekeń Iman batyrdyń jaýyngerlik óneri men tájirıbesin asa joǵary baǵalaǵan. Iman qatysyp aqyl bermegen jerde Kenesary kóterilistiń tásili men basshylyǵyna ózdiginen toqtam aıta almaǵan deıdi ǵalym.
«Iman kelse, aman keledi» degen Kenesarynyń sózi keıin nemeresine esim (Aman + keldi) boldy. Al Amankeldi óziniń famılııasy retinde ákesi Úderbaıdyń atyn almaı, atasy Imannyń atyn alýynda úlken mán bar. О́ıtkeni týǵan halqynyń bostandyǵy úshin janyn pıda etken ataqty babasyn umytpaı esine saqtap, onyń tarıhı erlik isterin aıryqsha qurmettegeni.
Kenesary kóterilisine begimbetterden Imannyń balalary Berdaly, Erjan, Balyq, Úderbaı (Amankeldiniń ákesi) qatysady. Berdaly men Erjan ekeýi Iman batyrmen birge 1847 jyly kóterilistiń sońǵy dáýirindegi asa aýyr soǵysta erlikpen qaza tabady. Balyq pen Úderbaı kóterilis basylyp, Kenesary men Iman tutqynǵa túsip, ólgennen keıin begimbettiń aman qalǵan az ǵana úılerimen qanshama apatqa qorlyqqa dýshar bolyp, Alataý alabynan ózderiniń týǵan jeri Torǵaı dalasyna qaıtyp keledi.
Osylardyń barlyǵy jas Amankeldige kóp áser etti. Júre kele onyń batyr bolyp qalyptasýyna sebepshi boldy. Amankeldi jas kúninde ákesi Úderbaı men aǵasy Balyqtan Kenesarynyń erlik joryǵy jaıynda kóp estidi. Sóıtip, 1916 jyly eldi bastaǵan aıbarly qolbasshy boldy. Amankeldi Imanov – óz zamanynda maqsatyn durys túsinip, halyq qozǵalysynyń kemeńgeri bolǵan adam», dep jazbasyn túıindepti Q.Sátbaev.
