Skıf/saqtan qalǵan uly mura

2005-2018 jyldar arasynda Mońǵolııanyń S.Tórbat bastaǵan jańa býyn arheologteri Mońǵolııa terrı­torııasyndaǵy syntastardy zertteýge myqtap kirisip, 2018 jyly katalogin, 2021 jyly «Mońǵolııa jáne she­ka­ralas aımaqtardaǵy buǵytas (syn­tas) mádenıeti» atty úsh tomdyq atlas quras­tyryp, 1551 syntasty jarııa etti. So­nyń 1300 danasy Mońǵol jerine orna­las­qanyn kórsetip, ǵylymı sıpattamasyn, turǵyzǵan ýaqytyn anyqtap, ǵy­ly­mı aınalymǵa shyǵardy. Altaı tara­pyndaǵy syntastardy jınap, zertteýge qazaqtyń jas ǵalymy О́mirbek Bı­qumaruly kirisipti. Bizdiń úlgere almaı ketken tarıhı isimizdi kelesi jas býyn qol jetkizgenine asa qýanyshtymyz. Urpaq jalǵastyǵy degen osy bolar. 

* * *

Qola dáýiriniń sońy, Temir dáýiriniń alǵashqy kezeńinde (j.s.b.XIV-VI ǵǵ.) shyǵysy Hýanheniń (Saryózen) soltústik jaǵalaýynan, batysy Qarateńizge deıingi, ońtústigi Gımalaıdan, soltústikte Lena darııasyna deıingi Eýrazııa kontınentin mekendegen birneshe júzdegen kóshpeli taıpa álemin Eýropa tarıhynyń aqsaqal­dary Gerodot, Strabondar jalpylama «skıf/skýz» dep atap, hatqa túsirdi.

Ońtústikte kóshpelilermen qoıy qoralas, aýyly aralas parsylar «saqa», «saq» dep atasa, shyǵystaǵy kórshileri – Qytaı tarıhynyń atasy Syma Sıan, Ban Gý «Gúıfan, Týfan, Sıýnıýan Hýn-ı, Rýn (Jýn), Dı, Hý» dep atap, tarıhı jazbalarynda qaldyrǵan. Skıfter týraly negizgi tarıhı derekterdi Batys tarıhynyń atasy atanǵan Gerodottyń «Tarıh» atty eńbeginde, Strabonnyń «Geografııasy», Syma Sıanniń «Hýn baıany» (110-býma), Ban Gýdyń «Ejelgi Han jylnamasy», t.t. túpnusqalar bizge jetkizdi. Onymen qatar Gıppokrat (j.s.b. V-IV ǵǵ.), Ksenofont (j.s.b. V-IV ǵǵ.), Polıbıı (j.s.b. II.) derekteri de bar. Osy túpderekterge súıenip izdenýshiler tarapynan júzdegen monografııa, birneshe myńdaǵan ǵylymı maqala jaryq kórdi. Álem osylaısha qyzyqtap jatqanda, qazaq ǵalymdary Gerodot, Strabondar jazbasyn qazaqsha aýdarýǵa enjarlyq tanytyp keldi.

Álem órkenıetinde óshpesteı iz qal­dyrǵan osynaý halyq ózin-ózi kim dep ataǵany búginge deıin belgisiz. «Skıf/skýz» ataýy – jalpylama ataý.

Árıne, jekelegen kımmerler, sarmattar, massagetter degen ataý bar. Bular jeke taıpalar ma? Handyqtar ma? Handyqtar bolsa, eýropalyqtardyń ólshemimen ólsheýge syımaıtyn, tek qana kóshpeliler áleminiń dúnıetanymymen (fılosofııasymen) ólshenetin dalalyq handyqtyń erekshe ákimshilik júıesi me degen másele búginge deıin sheshimin tapqan joq. Biraq bul máselege biz at basyn burmaımyz. Maqalamyzda bulardyń ortaq mádenıetine kóńil bólmekpiz.

Grekterdiń skıf/skýz ataýy sol elderge «jabaıy» degen astarly uǵym sińdirgen eken. Parsylardyń «saqa», «saq» ataýy da osy túsinikten uzamaıdy. Qytaı tarapynan ár dáýirde ártúrli ataǵan ataýlary «jabaıy», «jyrtqysh ań», «qanisher», «aıýan» degen sııaqty uǵym beredi eken. Biz sol ataýlardy búgingi kúni ákemizdiń esimindeı ulyqtap kelemiz. Endeshe, skıf/skýzdar ózderin qalaı ataǵan? Skıf tarıhyn zerdelegen tarıhshylardyń aldynan bul suraq qaıtalana berdi. Ǵalymdar ǵylymı turǵyda senimdi túrde túsinik bere almaı, «múmkin» degennen asa almaı keledi. Ǵylym men tehnıka órkendegen qazirgi kezeńde jańasha izdenis jasaýǵa múmkindik týǵan sııaqty. О́ıtkeni skıf­terdi ǵalymdar alǵash zerttegen kúnnen bastap búginge deıin sonshama mol materıal jınaqtalyp, oǵan ǵylymı taldaý jasalyp, endi tek qana sıntezdeý jumysy qalyp tur.

Álem ǵalymdarynyń tapqan jańa derekterin paıdalanyp, oǵan jasalǵan taldaýdyń nátıjesin eksheı otyryp, óz pikirimizdi oqyrmanǵa jeńildete usynýdy jón kórdik.

Esten ketken ejelgi ataý:

Skıf – ár dáýirde, ártúrli tilde ártúrli atalǵan bir ǵana ejelgi etnostyń ataýy. Skıfterdi parsylar «saqa» dep ataǵany Gerodotta anyq jazylǵan. Par­sylardyń assırııalyq Nakshı Rýstem Behıstan jazbasy men basqa ondaǵan túpnusqada «saqa» dep jazyp qaldyrǵan. Gerodottyń «Tarıh» atty túpnusqasyndaǵy Σκυθϛ dep belgilengen ataýdy 1692 jyly Reseı ǵalymy A.Lyz­lov «skıf» dep alǵash transkrıpsııa jasaǵan. 1787 jyly skıf tarıhyna baılanysty eńbekti orys jazýshysy ári qoǵam qaıratkeri N.I.Novıkov ekinshi márte qolǵa alǵanda, taǵy da «skıf» dep belgilegen. Túpnusqadaǵy θ grafıkasyn «f» dep oqyp qatelik jibergen. Osy nusqa orys jáne orys yqpalyndaǵy elderde «skıf» bolyp qalyptasqan.

Búginge deıin «skıf» dep tanyp, qabyldap kelgen Σκυθ (skıf) nusqasyn amerıkalyq ǵalym E.H.Mınns «skýz» dep transkrıpsııa jasaǵan (E.H.Minns ‘Scythans and Greek. New York. 1971. pp.112, 115). Tujyryp aıtsaq, θ shrıf­tisin «f» emes, «z» dep oqyp, túzetý engiz­gen. Osydan keıin ǵalymdar «skýz» ataýyn skuz ˃ aš-guz ˃ ič-guz ˃ ič-oɣuz dep jań­ǵyrtty. «ič» (ich) túbiri baıyrǵy túrki tilinde «ishki», «ortalyq», «ordalyq» degen maǵyna beredi. Oǵýz – Ortalyq Azııanyń ejelgi turǵyn halqynyń jalpylama ataýy. Bulaısha jańǵyrtýǵa túrtki bolǵan parsylardyń assırııalyq Nakshı Rýstam shatqalyndaǵy jazbada «aš-guz» dep belgilenýi sebepker boldy. Bul «ash-ǵýz» ataýy – «skýzdyń» tolyq analogi.

«Oǵýzname» dastany Rashıd-ad-dın, Abulǵazy Bahadúrdiń túrkiler she­jiresinde, rýnıkalyq Kúltegin, Bilge qaǵan, Tuı-uquq nusqalarynda túrik­terdiń arǵy babalaryn Oǵýzdan bas­taıdy. Demek «skıf» degen ataý este joq ejelgi dáýirden bastap babalarymyz memleketiniń nemese qoǵamdyq qurylymynyń ataýy ekeni anyqtalyp otyr.

Buǵan deıin ár tilde ártúrli belgi­lengen «skıf», «saq» ataýlary ǵalymdar izdenisiniń nátıjesinde ejelgi túrki tilinde «oǵýz» degen sóz ekeni dáleldenip, baıyrǵy túrki ataýy óz ornyn tapqanyna kóz jetkizemiz.

Túrki tarıhyn zerttegen kóptegen ǵalym oǵýzdardyń (skıf) urpaqta­rynyń biri hýndar ejelgi oǵýzdar bolýy múmkin dep pikir bildirgen. Olar N.Iа.Bıchýrın (1950. 49-57, 223, 225), L.N.Bernshtam (1935. 33-34), V.S.Taskın (1968. 129-130), S.P.Tolstov (1948. 175-216), L.D.Elnıskıı (1947. 238), Ma Shan Shoý (2005. 25), Ma Lısın (2005. 82), Iаo Ven-Iýan (1958. 28-31) sııaqty álemge tanymal ǵalymdar. Atalǵan ǵalymdardyń pikirimen sanasatyn bolsaq, hýnnýlar shyǵys oǵýzdar bolady da, skıf dep túsinip kelgen ish-oǵýzdar (sarskıe ogýzy) batys oǵýz bolady. Bul boljamdy keıingi ǵalymdar jalǵastyratynyna senimdimin.

Arheologııalyq artefaktiler:

Ortalyq Azııada j.s.b. paıda bol­ǵan «ań stılindegi ónerdi» Batys ǵa­lym­dary sibirlik-skıf motıvi degen uǵym qalyptastyrǵan. Olar: syntas­tar (buǵytastar), kereksýrlar (obalar), jartas betindegi sulbalar (petroglıfter) qarý-jaraq, at ábzelderiniń qapsyrmalary, altyn, kúmis áshekeıler. Bul muralar – sóz etip otyrǵan ejelgi skıf/oǵýzdardyń tól qundylyqtary.

At ábzelderi, altyn, kúmis áshekeıler skıf dáýiriniń qabirlerinen tabylyp jatsa, syntastar men kereksýrlar jer betinde, jel ótinde myńdaǵan jyl boıy Uly dalanyń sáni, tarıhy men tanymy bolyp, HHI ǵasyrǵa jet­ti. Bul muralar «skıf/oǵýz» atty Orta­lyq Azııanyń turǵyn halqynyń mura­sy ekenine eshkim shúbálanyp, kúmán keltirmeıdi.

Búkil túrki tarıhyndaǵy, sonyń ishinde qazaq tarıhyndaǵy buǵytastyń mańyzdylyǵy men ornyn belgilep tanystyrýdy jón kórdik. Buǵytastardyń 80%-y ejelgi jáne baıyrǵy túrkilerdiń baba mekeni búgingi Mońǵolııa terrıtorııa­synda ornalasqan.

Syntaspen tikeleı baılanysty ári onyń ajyramas bir bóligi – obalar nemese úımetastar. Bulardy mońǵoldar «kiregsegür» (kereksýr) dep ataǵan. Maǵynasy «qyrǵyz molasy» degen túsi­nik beredi. Kereksýrlar men syntas­tar (buǵytas) – bir mádenıettiń qun­dy­lyqtary. Reseı ǵalymdary jergilikti halyq­tyń ataýyn ǵylymı ataýǵa aınaldyryp, búkil arheologııalyq eńbekterde turaqtandyrǵan.

Kereksýr degenimiz tórtburysh nemese sheńber tárizdes dóńgelek jyrtanyń ortasyna ornalastyrǵan oba – úımetas. Dóńgelek jyrtanyń dıametri 6-214 metrge deıin jetedi. Tórtburysh jyr­talardyń eń úlkeni 388h410 metr, shaǵyny 2,2h4-6 m bolady. Bul obanyń syrtqy jyrtasynyń formasy dóńgelek nemese tórtburysh bolyp keledi (1-sýret). Úımetastyń (obanyń) astyńǵy jaǵyna 50-60 sm ǵana jer qazyp, jalpaq taspen múrdeni qorshap, shalqasynan jatqyzyp ornalastyrǵan. Mundaı kereksýrlarda materıaldyq muralar bolmaǵan.

Atalǵan qorshaýdy shyǵys jáne oń­tústik jaǵyna tórtburysh nemese dóń­gelek formaly táý etetin shaǵyn (kó­lemi 1-6 m) oryndardy tastan qalap qatar­lastyra ornalastyrǵan. Mundaı táý etetin oryn sany 1-2000-ǵa deıin jetedi.

Syntas (buǵytas) – j.s.b. XIV-VI ǵa­syr­lar aralyǵynda Ortalyq Azııa­daǵy (Altaıda) kóshpeli qaýym ortasy­nan sýyrylyp shyǵyp, elin, jerin, qaýy­myn, halqyn qorǵap kúresken uly qaırat­kerlerge arnap turǵyzǵan ustyn.

Eń úlken syntastyń bıiktigi 4 m, eń alasasy 40 sm bolady. Ustyntastyń ushar basy qıǵash bolyp keledi de, ty­maqtyń ornyna eni 2-4 sm, tymaqtyń jıegin ǵana belgilegen. Onyń aıaq jaǵyna adam betiniń ornyna (qasy, kózi, murny, aýzy) qıǵash úsh syzyq syzylǵan. Onyń dál astyna sopaq marjan tárizdes etip oıyp, alqanyń monshaq tizbekteri berilgen. Ustynnyń orta tusyna belbeý, oǵan ilgen pyshaq, aqınaq, qanshar, ilmek jáne sadaq, jebe, ketpen, aıbalta, bos moıyn shoqpar, qalqan, t.s.s. qarý-jaraqtardyń sýreti salynǵan Mońǵolııa-Ishki Baıqal aımaǵyndaǵy onnan astam ustynǵa adamnyń bas músini beınelengen (S.Tórbat. 2021. T.III. b.193).

Osynaý beınelerdiń ózi-aq syntas degenimiz Uly dalanyń úsh myń jyl burynǵy saıypqyran batyrlarynyń músini ekenin kórsetedi.

Túrki halyqtary budan myń jarym jyl buryn M.Qashqarı sózdiginde (M.K. III. 152; ındeks. b.515) Reseı arheologteri «buǵytas» dep ataǵan nysandy «syntas» dep ataǵan. Bul ataý sonaý oǵýz (skıf) dáýirinen solaı atalǵan bolýy múmkin. «Syntas» dep atalatyn jer ataýy Ońtústik Sibirde (Hakasııa, Týva, Taýly Altaı), Qazaqstan, Shyǵys Túrkistan, Mońǵolııa, Qyrǵyzstan terrıtorııasynda kóp kezdesedi. Syntastar alǵash Altaı arealynda paıda bolǵan. Altaıdaǵy syntastarda buǵy beınesi qashalmaǵan. Osy tarıhı ereksheligin eske ala otyryp, jatjurttyq ǵalymdardyń esh jaýapsyz ataı salǵan «buǵytas» ataýyn biz «syntas» dep alýdy jón kórdik.

Syntastardy alǵash ǵylym álemine jarııa etken G.P.Potanın (1881. s.47-55), V.V.Radlov (1892. Keste I-III), Iý.D.Talko-Grynsevıch (1928. s.3-4) sııaqty HIH ǵasyrda qujattandyrǵan saıahatshy-zertteýshilerdiń eńbeginen bastap, júzden astam ǵylymı eńbek­pen eń sońǵy márte jaryq kórgen J.Baıar­saıhannyń «Soltústik Mońǵolııa­daǵy syntastar» (2017) atty ǵylymı monografııasyna deıin súzip qarastyrdyq. Onymen qatar osy joldar ıesiniń 40 jyl boıy mońǵol dalasyn kezip, baıyrǵy túrki jazba derekteri men tarıhı qundylyqtaryn izdestirgen ekspedısııa kezinde arnaıy kóńil bólip belgilegen 60-qa jýyq syntastyń sıpattamasy týraly jazbalarymyzdy, fotolarymyzdy da paıdalandyq. 2021 jyly S.Tórbat bastaǵan Mońǵolııa arheologter toby Mońǵolııa memleketi men kórshiles Reseı (Sibir, Saıan-Altaı), Qazaqstan, Eýropaǵa deıin taraǵan 1551 dana syntasty qamtyp, qujattandyryp, foto, syzba sýretin, sıpattamasyn jasap, úsh tom kóleminde ǵylymı katalog usyndy.

1551 syntastyń ereksheligin, ustyn betindegi ań stılindegi beınelerin, qarý-jaraqtarynyń foto, syzba sýretterin, tolyq sıpattamasyn bergen. Onymen qatar shyǵysy Kentaı jotasynan (Mońǵolııa) Qarateńizge deıin taraǵan syntastardyń klassıfıkasııasyn jasaǵan kezde ǵalymdardyń eńbekterin jaqsy qarastyrǵan. Olar: M.H.Mannaı-Oool (1968. 139-146), S.I.Vaınshteın (1974. 29-32), V.D.Kýbarev (1979a. 163-169; 1979b. 42-83), V.V.Volkov (1981. 102), E.N.Novogradova (1975. 288-291; 1989. 201), D.G.Savınov (2007. 105-107; 1978. 72-84; 1980; 1994), Hýdıakov Iý.S. (1987. 136-1 (2).

Osy ǵalymdardyń jasaǵan klassıfıkasııasyn avtorlar toby talqy­laı otyryp, V.V.Volkov, E.N.Novog­ra­dovalardyń usynysyn qabyldaǵan eken. Nátıjesinde, j.s.b. XVI-VI ǵasyrlar aralyǵynda Ortalyq Azııadan Shyǵys Eýropaǵa deıin taraǵan kóshpelilerdiń ań stıldi 1551 syntastyń klassıfıkasııasyn tómendegideı alyp qarastyryp, ǵylymı aınalymǵa engizgen:

1. Eýrazııa tıptes syntastar (EÝ) – 771 dana;
2. Mońǵolııa-Ishki Baıqal jáne aralas tıptes syntastar (MIB) – 609 dana;
3. Saıan-Altaı tıptes syntastar (SA) – 161 dana (2-cýret).

Mundaǵy «Eýrazııa tıptes» degendi «Altaı tıptes» dep alǵash paıda bolǵan arealdyń ataýymen ataǵan durys bolar edi. О́kinishtisi, olaı jasamaǵan.

Syntastarda beınelengen sýretterdi, abstrakt sulbalardy salystyra qaras­tyr­ǵanymyzda, atalǵan klassıfıkasııa tym aýytqyp ketpegenine kóz jetkiz­gendeımiz. Tek qana ataý bergen kezde azdap sýbektıvtik ustanymǵa súıengen.

Altaı syntastarynda adamnyń bet-beınesi (qasy, kózi, murny, aýzy) qıǵash úsh syzyqpen (\\\), alqalary men syrǵalary ózge eki toptan biraz aıyr­mashylyqta beınelengen. Al qarý-jaraq­tary tym qarapaıym sýrettelgen. Mundaǵy tańǵalarlyq jaǵdaı Gero­dottyń baıandaıtyn aspannan túsken zattary – ketpen, alqa, aıbalta, kese syntastarda beınelengen.

Saıan-Altaı syntastarynda Altaı dástúrin saqtaı otyryp, ondaǵy jan-janýardyń kóptegen beınesin tabıǵı túrde qashap qaldyrǵan. Saıan-Altaı syntastaryndaǵy beıneler arqyly óner týyndylary Altaı kezeńinen bir saty kóterilgeni kórinip tur.

Mońǵol-Baıqal, aralas tıpter kezeńińde biraz syntasta adamnyń bas músini tabıǵı túrde beınelengen. Qarý-jaraqtary jetilgen, sımvolıka men tańbalardyń alǵashqy elementteri paıda bola bastaǵan. Onymen qatar 2, 4 at jekken 2 dońǵalaqty arbalar beıne­lengen. Munyń barlyǵy – sol dáýirdegi skıfterdiń (oǵýzdardyń) kún saıyn qoldanysta bolǵan materıaldyq qundylyqtary.

Mońǵolııa-Ishki Baıqal kezeńinde Altaı, Saıan-Altaı dástúrin saqtaı otyryp, jan-janýardyń beınesin abstrakt túrde beınelegen. Bul degenińiz, sol dáýirdegi adamdardyń abstrakt túrde oılaý, oı qorytý deńgeıi burynǵymen salystyrǵanda biraz kóterilgenin kórsetedi. Oılaý degenimiz – adamdardyń damý ústinde zor kemeldilikke jetken materııanyń jemisi.

Bizdiń salystyra qarastyryp otyrǵan nysanymyzdyń arǵy qaınar kózi, shyǵý tegi, qandaı mádenıetten bastaldy degen suraq týyndaıdy. Muny da ǵalymdar biraz qarastyrǵan. Solardyń ishinde Reseı ǵalymy A.A.Kovalev Uly Altaıda skıf tıptes Shemirshek mádenıetiniń qaýymdary bolǵanyn, oǵan baılanysty arheologııalyq derekterdi izdep, taýyp, taldaý jasap, dáleldep bergen (2000. 135-138; 2000. 138-180; 2001. 160-166; 2011. 70-84).

Tujyryp aıtsaq, Shyǵys Manchjý­rııadan ońtústigi Hýanheniń (Saryózen) eki jaǵalaýyn mekendep, qytaılardy soltústikten qapsyra qorshaı ornalasqan kóshpeliler, Ortalyq Mońǵolııa, Alashan qumy, Altaı, Saıan-Altaıdan Ortalyq Azııa, Kavkazǵa deıingi aımaqta mekendegen turǵyn (avtohtondy) qaýymdar skıfter (oǵýz). Buǵan deıin jasalǵan taldaý men zertteýlerdi jınaqtap, sıntez jasap, ishki oǵýzdardyń atajurtyn, etnostyq tegin, ómir súrgen dáýirin, mıg­rasııasyn aıqyndaýǵa múmkindik týǵyzǵan.

Syntastardyń hronologııasyn belgileýde 1920 jyldan bastap ǵalymdar kirise bastaǵan. G.I.Borovka (1927), G.P.Sosnovskıı, A.P.Okladnıkov, N.Dı­kov, Iý.S.Grıshın ispetti ǵalymdar 1940-1950 jyldary usynystaryn bildirip, j.s.b. VII-II ǵasyrlar degen pikir aıtqan. V.V.Volkov, E.N.Novogradovalar (1975. 84) Karasýk keıipti qarý-jaraqta­rymen salystyra qarasa, M.P.Grıaznov, M.H.Manaı-Ooldar Arjan qorǵanynan tabylǵan syntastardaǵy beınelerge súıenip, j.s.b. HII-IH ǵasyrlar qundy­lyqtary degen pikir aıtty.

Keıingi jyldary Mońǵolııa, AQSh, Japonııa arheologteri 7818 kereksýrdy (obany) tizimdep, sonyń ishinen 5070-in tańdap alyp, onyń ishinen 121 kereksýrǵa qazba jumysyn júrgizip, odan tabylǵan jylqynyń tisi, kómirlerdi, topyraǵyn shetelderge hronologııasyn belgiletýge jibergen. Solardyń 55 danasy nátıje bergen.

Amerıkalyq ǵalym V.Fısıý (Fitzhugh V.) men arheolog J.Baıarsaıhandar 24 kereksýrdan shyqqan jylqynyń tisine, obadan shyqqan kómirge 2009-2012 jyldary radıokarbon analızin jasatqan (2009, 2011, 2012, 2013, 2017). Amerıkalyq V.Teılor (W.Taylor) J.Baıarsaıhan jáne basqa arheologtermen birge jumys jasap, syntastar men kereksýrlardyń hronologııasyn belgilegen (Taylor W. et al. 2015. T.XVI. Fasc 8; 2017. 49-58).

Altaıdyń Sagan-Asǵadan alǵan synama j.s.b. 1325-1113 jyldary, Mo­goıt synamasy HIII-H ǵasyrlar, Saǵsaı synamasy j.s.b. XV-H ǵasyrlardy kórsetti. Al Soltústik Mońǵolııadaǵy Kóbis­kól synamasy j.s.b. 1325-1113 jyl­dardy Zavhannyń О́gómór synamasy 1214-1055 jyldardy kórsetti.

Eń tómengi mejeni Hovda aımaǵynyń Qaraǵoby j.s.b. 980-800 jyldardy, Bulǵyn aımaǵynyń Darhan-ýla j.s.b. 803-589 jyldardy, j.s.b. 829-776 jyldardy kórsetken.

Bul taldaý, árıne, tolyq emes. Áli de kóptegen kereksýrlardy qazyp, jańadan tabylǵan organıkalyq arhetıpterge analız jasaý kerek. Ázirge syntastar men kereksýrlardyń hronologııasyn j.s.b. XV-VI ǵasyrlar dep belgileýge bolady.

Kóshpeli qaýymdar úlkendi-kishili birneshe ondaǵan bılikke toptasqan. Árbir aımaqty basqarǵan táýelsiz qaýy­mynyń óz bıligi jáne bılik júıesi bolǵan. Skıfterdiń bıligi úshtik júıemen qalyptasqan. Tarǵytaı (Tur­ǵaq), odan úsh ul – Lıpoksaı, Arpoksaı, Kolaksaı. Kolaksaıdan úsh ul. Osy úsh ulyna Ko­lak­saı halqyn bólip berip, basshylyq etkizedi (G. IV. 6). Bul júıe 3000 jyl jal­ǵasyp, eń sońynda Qazaq handyǵymen aıaq­talady. Keıde asa aýqym­dy aımaqty ıelengen qýatty bılik qurǵan zamandary da bolǵan. Ol týra­ly Qytaı tarıhynyń atasy Syma Sıan: «Shún Veı áýletinen (j.s.b. 2250 jyldary) Túmen Shanıýıge deıingi myńjyldyqta (j.s.b.2250 jyldary. Altaıdaǵy Shemirshek mádenıeti zamanynan bastap (Q.S.) «hýndardyń arǵy babalary birde bas qosyp, eldik qursa, birde óz ishinen irip, bas-basymen bosyp ketip jatty» dep hýnný baıanynda jazyp qaldyrǵan (Syma Sıan. 110-býma). Bul – asa oılandyratyn derek. Tele-oǵýzdar (qyt. Dı, dılı, dınlın, hý, ý-hý) j.s.b. XVI-III ǵǵ. aralyǵynda Uly Altaıdyń ońtústik, soltústik, batys, shyǵys bóliginde (búgingi Qazaq Altaıynan bastap, shyǵystaǵy Hanboǵda (Mońǵolııa) taýyna deıin 2900 km), Saıan-Altaı, Baıqal, Ortalyq Mońǵolııanyń terrıtorııasyndaǵy Hangaı, Kentaı jotasynda ómir súrgenin málimdeýmen qatar, birneshe bılikke toptasqanyn sóz etip otyr.

Qytaıdyń Súı patshalyǵy «Súı­shý» jylnamasynyń 84-býmasynda: «Manchjýr dalasynan batystaǵy Samarqandyǵa deıin saı-saıdyń salasynda, ózender men kólderdiń jaǵasynda dalalar men taýlardyń arasynda qalyń teleler (oǵýzdar) ómir súredi deı kelip, 50-ge jýyq taıpa men bektikti, handyqty ataıdy.

Joǵarydaǵy arheologııalyq jáne qazba derekter buǵan deıin skýz, saq dep kelgen halyqtar, oǵýz-túrkiler ekenin dáleldeýi oǵýz (skıf) tarıhyn jańǵyrtýǵa úlken ózgeris alyp keldi. О́ıtse, syntas mádenıeti Uly Altaıda (tórt tarapynda) paıda bolǵanyn ta­rı­hı muranyń ózi dáleldep berip turǵandaı.

Joǵarydaǵy klassıfıkasııaǵa kóz júgirtsek, Soltústik Mońǵolııa, Saıan-Altaıdaǵy syntastardan Altaıdaǵy syntastardyń sany da mol. Onymen qatar Qarateńizge deıin qonys aýdar­ǵan oǵýzdardyń (skýzdardyń) jasap qal­dyrǵan syntastary Altaı tıpiniń syn­tastarynyń dástúrshildigin, sabaq­tastyǵyn dáleldeıdi. Altaı keıiptes syntastarda buǵy beınesi tym az.

Ortalyq Mońǵolııadaǵy syn­tas­tardaǵy negizgi basym beıne – (obraz) buǵy beınesi. О́ıtse, mundaǵy skýzdar (oǵýzdar) buǵy totemdi qaýym ekenin kórsetedi.

Joǵaryda sóz etkenimizdeı, Qytaıdyń soltústigin, batys-soltústigin qapsyra qorshaı ornalasqan kóshpeliler men qytaılar arasyndaǵy kelispeýshilik jerge baılanysty boldy. Kóshpeliler Saryózenniń oń jaǵalaýynan Uly jazyǵyna, Qytaıǵa deıingi jerge aýyz sala bastady. Osydan bolyp qytaılar kóshpelilerdi soltústikke ıterip shyǵyp, irge keńeıtý saıasatyn qoldandy.

Eń áýeli In, Shan dáýirinde (j.s.b. XVI-HII ǵǵ.) Saryózenniń soltústik jaǵalaýyna kóshpelilerdi yǵystyryp shyǵarý saıasatyn júrgizdi. Odan keıin Uly Qumǵa deıingi jerlerdi ıelenip, kóshpelilerdi soltústik pen batysqa yǵystyryp irge keńeıtýdi qolǵa aldy. Bul saıasat myń jyl boıy jalǵasty. Eki taraptan qan da tógildi, qaterli zardap ta kóp boldy.

Bul jumys ońaıshylyqpen bitken joq. Tek qana j.s.b. XVI ǵasyrdyń sońyn­­da Qytaıdyń In patshalyǵy Tý­fan (Týran) taıpalyq odaǵyna 4 már­te, Gúıfan taıpasyna qarsy 20 márte shabýyl jasaǵan. Qytaıdyń batysy men soltústiginde adam sany ekono­mı­ka­lyq kúsh-qýaty myqtysy osy Gúı­fan­dar edi. Gúıfandardy Qytaıdyń Joý pat­sha­lyǵynyń «Kóktem-kúz» dáýiri, «Jaý­lasqan bektikter» dáýirinde ártúrli ataý­­lar­men atady. Onda Dı, Rýn (Jýn) Sıýnıýn, Hýn-ı Hýn, Taýlyq Rýn, Bórili Rýn t.t.s.s.

Joǵaryda kereksýrlar (obalar), syntastar ejelgi skıftardyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetin, sonyń ishinde dúnıetanymy, sharýashylyǵynan mol aqparat beretin muralar ekenin sóz ettik. Ustyn betindegi sýretterdi beınelep aıtsaq, búkil bútin epopeıa.

Mádenıet degenimiz – sol halyqtyń tarıhy. Halyqtyń tarıhymen tanysý de­genińiz – mádenıetimen tanysý degen sóz.

Ortalyq Azııanyń Mońǵol ústirtinde, Altaıda, Ońtústik Sibirde (Saıan-Altaı) jasalǵan syntastar Eýropadan shyǵýy bul halyqtyń qonys aýdarýyn dáleldep tur. Qonys aýdarýdyń sebepterin aıtsaq:

1. Skıfterdiń (skýz ≈ oǵýz) qonys aýdarýy syrtqy kúshterdiń áserimen qatar, Uly Dalanyń baılyq jınaǵan shonjarlarynyń ózara básekelestigi;
2. Ortalyq jáne Orta Azııanyń Uly Dalasynyń, ondaǵy halyqtyń ósimi, malynyń molaıýyna baılanysty jaıylymǵa yńǵaıly jerleriniń taryla bastaýy;
3. Adam kapıtaly qýatty, ekonomıkasy myǵym taıpalar men taıpalyq odaqtar ortaq úıden, ońasha otaýdy jón kórip bólinip ketip otyrý;
4. Shyǵý tegi, burynǵy iriligin qa­lyp­qa keltirý maqsatynda tekti taıpa­lar «taıpa namysy» atty uran kóte­rip bólinip-jarylyp jańa jer izdeı bastaý;
5. Ortalyq Azııanyń qatal tabıǵaty qarapaıym mal sharýashylyǵyn álsin-áli jutqa uryndyrýy erekshe áser etti.

Osylaısha, Uly qonys aýdarý úderisi júre bastady. Ol týraly Gerodot: «Skıf­ter (skýz ≈ oǵýz) IX-VIII ǵǵ. Qara­teńizdiń soltústigine, Azov teńiziniń jaǵalaýyna kelip jetti (G. IV. 11) degen aqparatyn tarıhshy R.Grosse Pon­tı dalasyna Túrkistannan, Sibirden kelgeni arheologııalyq derekter arqyly anyqtalýda», deıdi (Grousset R. 1997. 6). Qarateńizdegi kımmerler (skıf) asa mol jylqyly bolǵan. Olar jylqy saýatynyn grek tarıhshysy Gesıod tańǵalyp jazady. Gesıod – VIII ǵasyrda ómir súrgen grek tarıhshysy.

Gerodot eńbeginde skıfterdiń (skýz ≈ oǵýz) Azııadan kelgendigi týraly úsh túrli ańyz keltiredi. Olar kımmerler, sarmattar, massagetter jáne skolot (sarskıe skıfy) sııaqty tórt úlken handyq, ár handyqta ondaǵan taıpalardan turatynyn, savarmattardy amazonkalar basqaratynyn, amazonkalardan quralǵan armııa bolǵanyn sóz etedi.

Skıfterdiń batysqa qonys aýdarý qoparylysyn shyǵystaǵy massagetterden bastalǵanyn Gerodot eńbeginde kórsetken. Onda massagetter skıfterdi yǵystyrady, skıfter kımmerlikterdi yǵystyryp, Qarateńiz jaǵalaýyna kelýine májbúr etken. Odan soń Qara­teńizden Kishi Azııaǵa kımmerlikterdi skıf­ter májbúr etti.

Osy tarıhı qonys aýdarýdyń nátı­jesinde ýkraın ultyn qalyptas­tyrýǵa oǵýzdardyń (skýz) qosqan úlesi de, róli de mol boldy.

Arheologııalyq artefaktilerge júgin­sek, j.s.b. VI-IV ǵǵ. batystaǵy skıfterdiń (oǵýz) turaqty qonysy qalyptasyp qoıǵan sııaqty. Ortalyq Azııanyń ońtústigi Gansý, soltústigi Sibirden bastap (Ortalyq Mońǵolııamen birge) batysta Dýnaıǵa deıingi alyp aımaqty ıemdenip úlgergen. Gerodottyń «Tarıh-namasynda» skıfter (skýzdar) asa úlken aımaqty alyp jatty. Qıyr Shyǵystaǵy Tynyq muhıttan Eýropaǵa deıingi terrıtorııany ıelengen dep kórsetken. Assırııa (parsy) derekteri boıynsha úshtik júıege salyp qarasaq:

Birinshi aımaq – Dýnaıdan Kaspııdiń ońtústigine deıin aımaqty alyp jatqan oǵýzdar (skýz). Olardy «Saka Hýmaraka» dep ataǵan. E.H.Mınns «bizdiń saq» dep aýdarǵan. Soǵan qaraǵanda sol zamanda parsy tildi bolyp úlgergen bolýy múmkin (Gasanov Z. 2002. s.4-56).

Ekinshi aımaq – «Saka Tıgrahaýda». Aral aýdanynda, Syrdarııanyń tómengi jaǵynda jaıǵasqan. E.H.Mınns «shoshaq tymaqty» dep aýdarǵan (Minns E.H. 1971. p.22). Syrdarııanyń joǵarǵy jaǵy Jetisý boıynda massagetter, daılar ornalasqan. Edil, Kaspıı mańynda sarmattar mekendegen.

Úshinshi aımaq – «Saka Taradrava». Olar – turǵyn skıfter. Ataýy sózbe-sóz «teńizdiń arǵy jaǵyndaǵy saqtar» dep aýdarylady (Minns E.H. 1971. p.112). Munda ıssedondar, argıpeıler jáne Altaıda altyn qoryǵan arımaspııler.

Úshinshi aımaq «teńizdiń arǵy ja­ǵyn­daǵy saqtar» dep ataýyna úńile qara­saq «alystaǵy saqtar» degen maǵy­na beredi. Gerodot eńbeginde olardy In­doeýropalyq Iran til tobyna engizbegen. Turǵyn saqtar dep ataǵan.

Skýzdardyń (oǵýz) álem órkenıetine qosqan úlesi mol. Sonyń birli jarymyn eske sala ketsek:

1. Janýarlar stılindegi beıneleý ónerin adamzat órkenıetine qosty;
2. Dalalyq soǵys ónerin Eýropaǵa ákeldi;
3. Alǵash ret adam atty pendeni atqa otyrǵyzý úshin, olardyń butyn jaýyp shalbar kıgizdi;
4. Alǵash márte erdi oılap taýyp iske qosty;
5. Tuńǵysh márte temirdi qorytyp adamzatqa olja saldy (E.Holdınger. 1997. S.18; Z.Gasanov. 2002. S.28).

Skıfterdiń túrki halyqtarynyń ortasynda saqtalǵan yrymdar, dástúrler:

1. El basqarýdyń úshtik júıesi. Oń, sol qanaty jáne ishki (Orda). Bul saıası júıe j.s.b. XVI ǵasyrdan bastap b.z. XV ǵasyrda bılik qurǵan Qazaq handyǵyna deıin jalǵasty;
2. Jaýlaryn, dushpandaryn soǵys alańyna shaqyrǵanda qupııa sımvoldar qoldaný. Darıı patshaǵa savarmattyń amazonkalary qustyń qaýyrsyny, tyshqan, baqa jáne bes jebe jibergen. Onyń maǵynasy qarsylasy tyshqan bolyp inge kirseń de, qus bolyp kelip ilip áketemin, baqa bolyp kólge tússeń de, sadaq jebemen atyp túsiremin degendi bildiredi. Bul dástúrdi keıingi kóshpeli handyqtar únemi qoldanyp jalǵastyrǵan;
3. Dushpanynyń basyn kesip, bas súıegin kúmis nemese altynmen qaptap sýsyn quıyp ishý. Bul da oǵýz-túrikterdiń dástúrine aınalǵan. Hýndar, sııanbıler, túrikter, Naımannyń Taıan hany t.t.s.s. handar jalǵastyrǵan;
4. Naızanyń ushar basyna qyl baıraq baılaý;
5. Naızadaǵy qyl baıraq sabyna tý qosa baılap, kernaı, syrnaı tartyp jaýynyń úreıin alý;
6. Ulyqtarǵa, uly qarııalarǵa bas tartý dástúri osy oǵýzdardan bastalǵan;
7. Soǵysta erekshe erlik kórsetken batyrlarǵa han tarapynan arnaıy altyn ydyspen sarqyt usyný dástúri bizdiń dáýirimizge deıin jalǵasqan.

Qorytyndy

Qola dáýiriniń sońy, Temir dáýiriniń alǵashqy kezeńinde ejelgi oǵýzdar (ich-oǵýz ≈skýz) baba mekeni – Ortalyq Azııada jasap qaldyrǵan kereksýrlary men syntastary olardyń tarıhyn jańǵyrtatyn birden-bir materıaldyq jáne rýhanı murasy. Syntastar – sol dáýirde elin, jerin, halqyn qorǵaǵan batyrlaryna, kósemderine arnap qoıylǵan ustyn.

Osy ustyndar Ortalyq Mońǵolııanyń Hangaı, Kentaı, Altaı, Ońtústik Sibir­den bastap Qarateńizge deıin, ejelgi oǵýzdardyń júrip ótken aımaqtarynda turǵyzylǵan. Sol arqyly oǵýzdar (skıf­terdiń) mıgrasııasyn belgileýge múm­kindik týǵyzdy.

Onymen qatar ejelgi hýndar atalǵan oǵýzdardyń (skıfterdiń) Ortalyq Azııada qalǵan bir bóligi ekenin syntas­tar dáleldep berdi.

Nazar salyp eskermeı, elemeı júrgen syntasymyz búkil túrki etnosynyń 3500 jyl burynǵy tarıhyn jańǵyrtýǵa birden-bir túpnusqa shejiresi bolyp otyr.

Syntastar, alyp obalar, qalalar, Kúltegin ispetti ustyndar, mazarlarymyz burynǵy túrkilerdiń baba mekeninde saqtaýly jatyr. Tasty kóterseń, túrki dep zarlaıdy, taýdy jańǵyrtsa, túrki dep shýlaıdy, qara jerge kúrek salsań, túrki dep yńyrsıdy, bulaqtyń sybdyryn tyńdasań da, syrqyrap aqqan ózen sýynyń daýysy da bári túrki dep ún qatady.

Búgingi Mońǵolııanyń jeri – burynǵy túrkilerdiń baba jurty. Mońǵol halqy eshkimge taptatpaı kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, saqtap keledi.

Osyndaıda bir oı eske túsedi. Bú­gingi Eýropa men Amerıkanyń máde­nı qundylyqtaryn jasaǵan da, saqta­ǵan da grekter. Amerıkalyqtar men eýro­palyqtar sol úshin Grekııany asy­rap otyr. Qanattyǵa qaqtyrmaı, tum­syqtyǵa shoqtyrmaı qorǵap keledi. Búginde Mońǵolııa jerindegi túrkiniń mádenı-rýhanı qundylyqtarynyń bola­shaǵy qyl ústinde turǵandaı. mońǵo­lııanyń ońtústik kórshisi Aıdahar eli jutyp qoıatyn sııaqty. Babadan qal­ǵan qundylyqtarymyzdy saqtap otyr­ǵandyǵy úshin, ári genetıkalyq týys­tyǵymyz úshin osy eldi búkil Túrki álemi qorǵap, qolpashtaý qajet dep sanaımyn. Osyny qazaq bıligi de qaperinde tutsa eken degen usynys bildiremin.

Iá, budan 3500 jyl buryn uly babalarymyz óz qolymen jasap qaldyryp ketken kıeli muralary búkil Túrki álemin qol bulǵap shaqyryp turǵan sııaqty. «Babalaryńnyń kózimin, analaryńnyń kóz jasymyn, qarashyqtaı saqtańdar, qorǵańdar meni!» dep eńirep turǵandaı.

Qarjaýbaı Sartqojauly,

L.N.Gýmılev atyndaǵy

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory