Rýhanııat • 13 Qarasha, 2023

Qý basty tanyǵan synshy

251 ret
kórsetildi
3 mın
oqý úshin

Qazaqtyń ejelgi genetıkalyq jadysynan oryn alǵan ulttyq qasıetteriniń biri hám biregeıi at synshylyǵy. Bul týraly el ishinde nebir ańyz-áńgimeler jeterlik. Atap aıtsaq, sonyń biri – HVII ǵasyrda ómir súrgen ataqty Tolybaı synshy. Bul kisiniń synshylyǵy haqynda ǵulama atamyz Máshhúr Júsip jáne jazýshy Sáýirbek Baqbergenovtiń jazbalarynda kezdesedi.

Qý basty tanyǵan synshy

Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»

Tolybaı synshy jolaýshylap kele jatyp, anadaı jerde jat­qan attyń qý basyn kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyn­dysy tereń, jar qabaq, eki jaq­tyń ortasy alshaq, tisteri áli jal­tyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Myna tumsyǵyna qara­ǵanda shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, si­ńi­­rli eken. Qumdaýyt, bosań, kó­beleń jerde báıge bermeıtin jyl­qy. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken, janýar. Attyń ólgenine úsh jyl bolypty», depti.

Qasyndaǵylar shyn júı­rik­tiń syny qalaı? – degende: – Shyraq­taı janǵan tomaǵa kózi bola­dy, etek­teı erini bolady, qas albas­ty qabaqty keledi, ot ornyndaı tuıaq­ty keledi. Al shyqshyty ora­lyp jatqan túbek­teı bolady, qula­ǵy­ kólge bitken quraqtaı bola­dy, jaly kúl­telengen jibekteı bo­lady. Quı­ryǵy qynaptan shyq­qa­n qan­jardaı, jaýyryny sypyra shap­qan taqtaıdaı, omyrtqasy otaý­­daı bolady. Myqyny tar, saýy­ry zentekti qara kómirdeı, jam­­basy usta soqqan sandaldaı bolady. Kebeje qaryn, keń qur­saq,­ súbelik jeri tastan soq­qan qor­ǵandaı, tósi tastan qula­ǵan bu­laq­taı, baqaıy qysqa, mo­ıy­ny­ qulja moıyn, baýyzdaý je­ri­ pisken alma saǵaqty keledi, depti.

Jas tulpardyń synyn tol­ty­ryp, sıpatyn jetildirý úshin, al­dy­men onyń súıegin aǵar­tady, bel­ qyzyǵyna qan­dyrady, kóńi­lin­­ kóteredi. Ol úshin jas baıtal­dar­­dy tańdap alyp úıirge salady.­

Jyl ótken soń úıirdegi bir baıtaldy soıyp jiliginiń kemigin kóredi. Eger jilik ishi qarakemik bolsa, tulpardyń syny áli tolǵan joq dep kóredi de, úıirden almaıdy.

Keler jyly taǵy bir baıtaldy soıyp, jiligin baıqaıdy. Osylaı soıylǵan baıtaldardyń jiligi aǵarǵanǵa deıin tulpardy úıirden almaıdy. Al soıylǵan baıtaldyń jilik kemigi ábden aǵarǵan kezde tulpardyń syny toldy, kúshi jetildi, kúıine keldi dep kóredi. Odan keıin ony baptap báıgege qossa, aldyna qara salmaıtyn sáıgúlik bolady.