Jetisýda sý júıeleý máselesi ózekti

Sala basshysy Eskeldi men Aqsý aýdan­dary aýmaqtarynyń qıylysynda ornalasqan Aqeshki sý qoımasyna toqtap, qaıyrlap qalǵan nysannyń ózektiligine kóz jetkizdi. Qarańyz, 1976 jyly salynǵan Aqsý aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Kóltaban aýly mańyndaǵy 460 gektar egistik alqabyna sý beretin qoıma búginde bos jatyr. Jobalyq qýaty boıynsha 2,5 mln tekshe metr sý jınaý múmkindigi bar qoıma tabanyn qaıyr basyp qalǵany kórer kózge birden ańǵarylady. О́zen sýy sol qaıyrdyń arasynan jyltyrap qana aǵyp jatyr. Qoımanyń paıdalanylýy jóninde Taldyqorǵandaǵy «Qazsýshar» fılıalynyń basshysy Saıat Qudaıbergenov aqparat berdi.

«Qaıyr basqannan keıin sý qoımasy is júzinde 1,8 mln tekshe metr ǵana sý jınaı alady. Onyń túbin óz kúshimizben tazalap kórdik. Biraq odan esh nátıje shyqpady. Tolyqtaı tazalaı alǵannyń ózinde kóktemgi erigen qar sýymen kelgen laı qaıta basyp qalady. Al qoımanyń ózin kóktem kezinde 2-3 kúnde sýǵa toltyrýǵa bolady», dedi ol.

Máseleni talqylaı kele qıyndyqtan jyl saıyn jer snarıadtaryn paıdalana otyryp qana shyǵýǵa bolatynyna kóz jetti. Mınıstr soǵan oraı jınal­ǵandardyń nazaryn kúrdeli qarjy jum­sap qoımany jyl saıyn tazartyp turý ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi me, tazalap turǵannyń ózinde qosymsha 200-250 gektarǵa sý bere alamyz ba, ol alqapta qandaı daqyldar ósirýge bolady degen máselege aýdardy.

Sý qoımasynyń túbin jyl sa­ıyn qaıyr basyp qalatyny bolmasa, bóget­tiń talapqa saı salynǵany baıqa­lady. Kenetten mol sý kelgenniń ózinde artyq sýdy apattyq aǵyzý joldary bar. Bir sózben aıtqanda, qaýipsizdik máse­lesi tyńǵylyqty qarastyrylǵan.

Mınıstr bastaǵan top kelesi kezekte jańadan salynǵan Qyzylaǵash sý qoımasyna bardy. Jurtshylyq osydan sanaýly jyldar buryn ǵana bolǵan, talaı adam sýǵa ketken apatty esinen shyǵara qoıǵan joq. Joba avtory Ramazan Faızýlla bul másele jaıynda jan-jaqty baıandap, týyndaǵan basqa suraqtarǵa da júıeli jaýap berdi.

Qurylysy aıaqtalǵan qoımada búgin­de qajetti sý kólemi jınaqtalyp jatyr. Bıylǵy jaz ben kóktemniń qurǵaqtaý bolýyna baılanysty sý baıaý quıylyp jatqany baıqalady. Máselen, byltyr osy ýaqytta qoımada 8 mln tekshe metr sý bolsa, qazir 19 mln tekshe metr sý jınaqtalǵan. Qajetti deńgeıge jetkizý úshin áli de osynshama sý jınalýǵa tıis. Naqtyraq aıtsaq, nysandy tıisti synaqtan ótkizip, paıdalanýǵa berý úshin sý kólemin anyqtaıtyn belgi 42,6 mln tekshe metrge kóterilýi qajet. Sol sebepti qoımadan sý azdaǵan mólsherde, atap aıtqanda, eldi mekender turǵyndarynyń malyn sýarýǵa qajet mólsherde ǵana jiberilip jatyr.

Erekshe aıta ketetin jaıt – sý qoı­masyn basqarý men baqylaý jumys­tarynyń bári avtomattandy­rylǵan. Barlyq jerge baqylaý datchıkteri qoıylyp, málimetter ortalyq dıspet­cherlik pýnktten tolyq kórinip turatyn nysanda jeke dabyl berý júıesi orna­tylǵan. Soǵan oraı qaýipti tasqyn bola qalǵan jaǵdaıda Qyzylaǵash, Eginsý aýyldarynyń ákimshiligi men mektepte dabyl avtomatty túrde iske qosylady. Mundaı dabyl júıesi elektr qýaty berilmeı qalǵan kúnniń ózinde akkýmýlıatormen eki aptaǵa deıin qýattalyp turady.

Mınıstr qaýipsizdik datchıkteri isten shyǵyp qalǵan jaǵdaıda, biraq sý kóleminiń qaýip tóndirmeıtini kózge kórinip turǵan kezde qandaı sharalar qoldanylatyny jaıyn da naqtylady. Qurylysy 3 jyl buryn bitken bógettiń qandaı ózgeristerge ushyraǵanyn, qanshalyqty ornyqtylyǵyn, qaýipsizdik talaptaryna qanshalyqty saı ekenin qazbalap surady.

Nysanǵa avtomatty túrde bas­qa­rýdyń amerıkalyq jabdyqtary qoıylǵan eken. Al mol sý jınalatyn Shardara sý qoımasy fınlıandııalyq júıemen jabdyqtalǵan. Soǵan oraı mınıstr osyndaı nysandarǵa múm­kindiginshe birdeı jabdyqtar orna­tylýǵa tıis ekenin atap, munyń bo­lashaqta barlyq nysandy basqarý júıe­sin bir ortalyqqa biriktirý, bir ortalyqtan kórip otyrý úshin qajet ekenin nazarǵa salyp ótti.

Budan keıin Qyzylaǵash qoımasynyń sýyn bólý úshin salynǵan gıdrotorap jumysymen tanysty. Bul nysanda da qaýipsizdik máselesi qatań eskerilgen. Toraptyń sý ótkizý múmkindigi joǵary. Qatty tasqyn kezinde keletin mol sýdy basqa arnaǵa buryp, aǵyzyp jiberý múm­kindigi bar. Torap «Qazsýshar» mekeme­leriniń óz kúshimen salynǵan. Bul jerde bas qosqan mamandar atal­ǵan nysannyń qandaı talapqa da saı deńgeıde jobalanyp, salynǵanyn, bolashaqta sýlandyrý jumystaryn júıeli júrgizý úshin asa qajet ekenin aıryqsha atap ótti.

«Bizdegi úsh fılıalda osy jobalaý jumystarymen aınalysatyn úsh bólim bar. Aldaǵy ýaqytta sol úsh bólimdi biriktiremiz dep otyrmyz. Sonda da bolsa úlken másele jobanyń sapasyna kelip tireledi. Bizdiń komıtet 4-5 mekemege lısenzııa berdi, búginde solardyń ja­ıyn naqtylap jatyrmyz. Keıbireýiniń shtatynda gıdrogeolog, ınjener joq, olardyń qalaı zertteý júrgizetini belgisiz. Joba jaqsy bolsa, qurylys ta sapaly júredi, «saqaldy qurylys» degender bolmaıdy. Qurylysshy «ana jeri, myna jeri durys emes» dep kelgen soń jobaǵa túzetý engizýge májbúr bolamyz. Ol taǵy bir jyl, jarty jylǵa sozylady, tıisinshe qurylys materıaly da qymbattap ketedi. Sodan keıin de res­pýblıka boıynsha alǵanda merzimi 12-14 jylǵa sozylǵan onnan asa qurylys bar», dedi mınıstr.

Dál osy másele Aqsý aýdanynyń Qyzylaǵash sýarý alqabyn salýdyń bas josparymen tanysý kezinde de qozǵaldy. Merdigerlik uıym «Almatyınjstroı» AQ ókili óz sózinde naq osy jobalaý máselesin basty problemanyń biri retinde atady. Tapsyrys berýshilermen de túsinispeýshiliktiń baryn jasyrmady.

О́z kezeginde 58 nysannyń bárinde osyndaı problemanyń bar ekenine toqtalǵan mınıstr bul maqsatta naqty jumystardyń júrgizilip jatqanyn eske saldy. Onyń aıtýynsha, mundaı tyǵyryqtan sý únemdeý tehnologııasyn jappaı engizý, qoldaný arqyly ǵana shyǵýǵa bolady. Jańbyrlatqysh qondyrǵylaryn, tamshylatyp sýarý júıesin engizbeıinshe másele ózekti kúıinde qala bermek. Demek, sharýa qojalyqtary jańbyrlatyp jáne tamshylatyp sýarý qondyrǵylaryn qoldanýǵa tıis. Ondaı qurylǵylardy alǵany úshin sharýa qojalyqtaryna 50 paıyz mólsherinde sýbsıdııa beriledi. Shyndyǵynda, sharýa qojalyqtarynyń buǵan da shamalary kele bermeıdi. Sondyqtan keler jyly bul shamany 80 paıyzǵa kóterý oıda bar.

Jetisý oblysynda sý únemdeý tehnologııasyn qoldanatyn alqaptardyń aýmaǵyn 30 paıyzǵa arttyrý qajettigine toqtalǵan mınıstr qazir egistik alqapta­rynyń 4 paıyzynda ǵana osyndaı tehnologııa qoldanylatynyn atap ótti. «Bul baǵyttaǵy jumysty istemesek, maýsym-shilde aılarynda sý jetpeı qalady. Istesek, sý bárine jetedi. Sondaı tehnologııany engizýge yntaly bolyp otyrǵan kompanııalarmen birlese otyryp, bul jumysty mindetti túrde atqarmasaq bolmaıdy», degen vedomstvo basshysy máseleniń ózektiligine nazar aýdartty.

Budan soń Alakól aýdanyna barǵan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitovke óńirdegi sýarmaly alqaptardyń jaı-kúıin tanystyrǵan aýdan ákimi Almas Abdınov pen «Qazsý­shar» respýblıkalyq memlekettik ká­sipor­ny oblystyq fılıalynyń basshy­sy Saıat Qudaıbergenov Alakólge quıa­tyn Jamanty ózenine salynatyn sý qoı­­masynyń jobasyn kórsetti. Son­daı-aq Tentek ózenine salynatyn qýaty 50 MVt-tyq «Tóńkeris» SES-tiń qurylysyn júrgizetin «Jetisý Gıdro» JShS-na qatysty máseleler talqylandy.

О́ńirdegi ırrıgasııalyq júıelerdi jańǵyrtý jobasymen tanysyp, sý tartatyn gıdrotoraptardy aralap kórgen Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov oblys ákimi Beıbit Isabaevpen kezdesip, birqatar keleli máseleni talqylady.

Aldymen Taldyqorǵan qalasynyń mańyndaǵy ırrıgasııalyq nysan ju­mysymen tanysqan Nurjan Moldııaruly jalpy uzyndyǵy 113 shaqyrymdy qu­raı­tyn nysannyń 76 shaqyrymy tolyq jóndeýden ótkenin, qurylysyna «Monolıt» JShS jaýapty ekenin su­rap bildi. Sýarý maýsymyna oraı bıyl jumys toqtap qalypty. Túzetý engizil­gendikten bıyl tolyq aıaqtaý múmkin bolmaǵan joba keler jylǵa shegerilgen.

Odan soń Qarabulaq aýly janyn­daǵy Qaratal ózeninde ornalasqan sý tartatyn gıdrotorapqa barǵan mı­nıstr­ge nysanda jaqynda jóndeý ju­mysy júrgeni aıtyldy. «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıalynyń bas ın­jeneri Aslan Nurǵalıevtiń aıtýynsha, 2019-2023 jyldary Islam da­mý banktiń qarjylandyrýymen 2 mlrd teńgege jumys júrip, sýarmaly júıe­ler salynǵan. Osyndaı ıgilikti istiń nátıjesinde 17 myń 499 gektar jerge sý jetkizgen.

Oblystyq ákimdikte ótken jıynda taýynyń qoınaýy qazba baılyqqa toly Kerbulaq aýdany aýmaǵynda taý-ken baıytý keshenin salý jónindegi jobany iske asyrý jumystary pysyqtaldy. Odan soń jobaǵa qysqasha toqtalǵan «Qazaqmys Holdıng» JShS dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Edýard Ogaı kezeń-kezeńimen iske asyrylatyn jumystarǵa barlyǵy 1,3 trln teńge ınves­tısııa salý josparlanyp otyrǵanyn, sonyń arqasynda jalpy 2 myńnan asa jumys orny ashylatynyn, keshen jylyna 50 mln tonna ken óndirýge qaýqary jetetinin, mys konsentraty men katodty mys shyǵaratynyn atap ótti. Taý-ken baıytý keshenin 2027 jyly iske qosý kózdelgen. Al gıdro­logııalyq jaǵynan kúrdeli jerde orna­las­­qandyqtan Kóksaı ken ornynyń jobasyna ekologııalyq sheshimder qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, Qoǵaly ózeniniń salasyn saqtap qalý jáne laılanýyn boldyrmaý úshin ınvestorlar birneshe gıdrotehnıkalyq qurylys salýdy kózdep otyr. Osyǵan baılanys­ty jobadaǵy ekologııalyq talaptardy saqtaý máselesine kompanııa tıisti vedomstvomen naqty kelisimge qol jetkizýge nıetti.

Budan soń Kóksý aýdany Mámbet aýylyndaǵy sý qoımasyna at basyn burǵan mınıstr taý ózenine salynǵan bóget arqyly 16 myń gektardan asa alqap sýmen qamtylatynyn surady. Qazir munda qubyr tartý jumystary júrgizilip jatyr. Jaýaptylar eki jylda tolyqtaı aıaqtaýǵa nıetti.

«Jetisý oblysy – keremet óńir. Sýdyń barlyǵy osynda deýge bolady. Máseleler de joq emes, Tentek sý qoımasy men Qaratal ózenindegi bóget jumystary. Ony retke keltiremiz. Sonymen qatar ózimiz jasap jatqan jobalardy júzege asyryp, kishkentaı toǵandar men sý qoımalardy salýymyz kerek. Bul arqyly kóp másele sheshiledi. Sharýalarǵa sýdy bergende belgili mólsherge sáıkes jiberilýi shart. Halyq soǵan úırengeni durys. Sýdy negizinen únemdep Balqash kóli men Qapshaǵaı sý qoımasyna kóbirek jiberý kerek. Sebebi Balqash kóli tartylyp barady», dedi sala basshysy.

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mı­nıstriniń jumys saparynda óńir­degi ózek­ti máseleler qozǵalyp, aımaq­taǵy sýa­rý júıeleriniń jaǵdaıyn jaqsar­tý­ǵa baǵyttalǵan tıisti sheshimder qabyl­dandy.

Jetisý oblysy