Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Endi sol tarıhı kezeńge sál sheginis jasasaq, 90-jyldary burynǵy keńestik júıedegi ekonomıka toqyrap, óndirister jappaı jabylyp qaldy. Aqsha ornyna esep aıyrysý chekteri júre bastady. Quny qara sýǵa tatymaıtyn saban aqsha qolǵa áýpirimdep baryp tıgenimen, oǵan eshkim mardymdy taýar ala almady. Úkimet pen Ulttyq bank kún sanap kúsheıip kele jatqan gıperınflıasııamen kúresip jatqan kez. 1993 jyly ınflıasııa tórt ese ósip ketken edi.
Ulttyq banktiń Qostanaı oblysyndaǵy fılıalyn biraz jyl basqarǵan qarjy salasynyń ardageri Jomart Qajyrahımovtiń aıtýynsha, 1993 jyly 1 shildede Reseı Qazaqstanmen memleketaralyq esep aıyrysý úshin jańa korrespondenttik shottar engizedi. Buǵan deıingi birtutas aqsha aınalymy júıesiniń kúıreýi osy kezeńde bastalady.
«Osy jyly Reseı jańa úlgidegi tól aqshasyn engizdi. Odan Qyrǵyzstan da qalyspaı, tamyz aıynda óz somyn shyǵardy. Aınalymnan shyǵyp qalǵan reseılik eski aqsha kórshi elderden tolassyz aǵylyp, Qazaqstanǵa kire bastady. Nátıjesinde, halyqtyń ómir súrý deńgeıi kúrt quldyrap, ınflıasııa ósti. Al nesıelerdiń jyldyq syıaqy mólsherlemesi 300 paıyzdan asyp ketti. Bul tyǵyryqtan bizdi tól teńgemiz alyp shyqty», deıdi Jomart Oraluly.
1993 jyly 1 qarashada Ulttyq banktiń oblystardaǵy fılıaldaryna H kúni ashylady degen qupııa konvertter jetedi. Al araǵa úsh kún salyp ulttyq valıýta – teńgeni engizý boıynsha memlekettik komıssııa qurylady. 1993 jyly 3 qarashada Ulttyq valıýtany engizý jónindegi memlekettik komıssııa arnaıy tujyrymdama daıyndaıdy. Bul qujatta jańa valıýtanyń engizilý merzimi, tásili, ony aıyrbastaý pýnktterine jetkizý máseleleri, qolma-qol aqshany aıyrbastaý koeffısıenti men lımıtteri, valıýta baǵamyn qalyptastyrý jáne basqa da mańyzdy máseleler aıqyndalǵan edi.
«Osy bir asa jaýapty da kúrdeli tarıhı kezeńde Ulttyq bank 452 mıllıon dollar altyn-valıýta qoryn jasaqtady. Bul jańa engiziletin ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jetkilikti bolatyn. 13 qarasha kúni barlyq gazet teńge men qaǵaz tıyn úlgileriniń beınesin berdi. Aqsha kýpıýrasy teńge men qaǵaz tıyndar, aýystyrý tártibi týraly respýblıkalyq, oblystyq baspasóz habarlap jatty. Somdy teńgege aýystyrýǵa qarashanyń 15-inen 20-syna deıin, alty-aq kún ýaqyt berildi. 14 qarasha kúni Ulttyq banktiń oblystyq basqarmasyna «Aqsha aýystyrý 15 qarasha kúni tańǵy saǵat 8.00-de bastalyp, 20 qarasha kúni 18.00-de aıaqtalsyn» degen buıryq keldi. О́ńir turǵyndaryndaǵy quny arzan eski aqsha kólemi edáýir kóp. Ony nebári 6 kún ishinde jańa aqshaǵa aýystyryp úlgerý kerek. Jaǵdaı birden bank qyzmetkerlerine túsindirilip, jumysqa qosymsha kassırler tartyldy. Barlyq qyzmetkerge qajetti nusqaýlyqtar berildi. Oblysta jańa engiziletin ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin komıssııa quryldy. Oǵan sol kezdegi óńir basshysynyń orynbasary Vıktor Arsentevıch Kım basshylyq etti. Osylaısha, oblystyq basqarma qarashanyń 14-inen 15-ine qaraǵan túni barlyq aýdanǵa jańa aqsha jóneltý qamyna kirisip, tańǵa deıin kóz ilmeı jumys istep, ár aýdanǵa jiberiletin baǵaly júkterdi daıyndady. Al erteńgi kúni tańǵy 9-dan bastap oblystyń barlyq eldi mekeniniń turǵyndary jappaı aqsha aýystyrýǵa kiristi», deıdi qarjyger.
Aqsha reformasyn negizinen Ulttyq bank júzege asyrǵanymen, jergilikti jerlerde ákimshilikter men aqsha aıyrbastaý komıssııalarynyń eńbegin atap ketken jón. Mańyzdy naýqan kezinde oblys boıynsha 5,5 myń komıssııa jáne 3,4 myń aqsha aıyrbastaý pýnkti jumys istegen.
«Tas túsken jerine aýyr» deıdi, árıne, negizgi aýyrtpalyq Ulttyq banktiń oblystyq basqarmasyna tústi. Ol kezde oblystyq basqarmany Ertaı Álimbaev basqaryp turǵan edi. Keıin bizdiń oblysqa qosylǵan Torǵaı óńirinde bul úderiske Mırash Jumashev basshylyq jasady. Ár kassırge, býhgalterge, ınkassatorǵa túsetin júkteme ádettegi jumys rejiminen birneshe ese asyp ketse de, jumys úılesimdi júrdi. Bank qyzmetkerleri jumys oryndarynan ketpeı, az ǵana tynyǵyp alyp, táýlik boıy bel jazbaı qyzmet istedi. Qyzmetkerler túnde qap-qap aqshanyń ústinde az ǵana kóz shyrymyn alyp, sál demalyp alyp, jumystaryna qaıta kirisip jatty. Aýyrtpalyǵy mol alty kún ishinde bank qyzmetkerleri eshbir qabaq shytpaı, bar mindetti aına-qatesiz atqaryp shyqty. Ásirese Ulttyq banktiń oblystyq basqarmasy men qalalyq esep aıyrysý-kassalyq ortalyǵy qyzmetkerleriniń qajyrly eńbegin erekshe atap ótkim keledi. Sol kezde aqsha aıyrbastaý úderisiniń qaınaǵan bel ortasynda júrip, bel jazbaı elge qyzmet kórsetken V.Chırkov, Z.Nıkıtına, T.Fokına, L.Makarova, L.Semenova, L.Petrıakova, L.Zaklevskaıa, R.Shtelvah, R.Ibragımova, N.Kýzmına, L.Jelonkına, R.Geıdarov syndy mamandardyń eńbegi orasan. Sondaı-aq sol kezdegi «Agroprombank», «Kredsosbank» sııaqty qarjy mekemeleri de úlken jumys atqaryp, jaýapty naýqannyń oıdaǵydaı oryndalýyna belsene atsalysty. Sol kezde qyrýar sharýa tyndyrǵan Petr Semenovıch Rybkın basqarǵan «Jınaqbankiniń» oblystyq basqarma ujymyn da erekshe iltıpatpen atap ótkim keledi. Bank óte kúrdeli jaǵdaıda asa jaýapty is tyndyryp, abyroı bıiginen kórine bildi. Bul kezeńde óńirdegi barlyq salym osy jınaq bankinde shoǵyrlanǵan edi. Banktiń mıllıonnan astam salymshysy bar. Ol salymshylardyń bank shottaryndaǵy qaldyǵy 12 mlrd rýblden asyp túsken edi», deıdi qarjy salasynyń ardageri.
Aqsha aıyrbastaý nátıjesinde oblys boıynsha 52,6 mlrd teńge kóleminde rýbl banknottary alynǵan. 1993 jyldyń 22 qarashasynan bastap oblysta zeınetaqy men issaparǵa qajet qarjy jańa valıýtamen berile bastaıdy. Kommersııalyq bankterdiń jumysy jandanyp, vokzaldar men áýejaılarda valıýta aıyrbastaý oryndary ashylady.
«Teńgeniń alǵashqy qadamy asa qıyn boldy. O basta jurtty «teńgeniń bolashaǵy qalaı bolady, daǵdarysqa ushyrap qalmaı ma?» degen kúmándi oılar tolǵandyrǵany ras. Qazir otyzjyldyq belesti baǵyndyrǵan ulttyq valıýtamyzdyń aıaq alysyna qarap, teńge álemdik qarjy daǵdarysyna, munaıdyń álemdik baǵasynyń ózgerýine jáne basqa da syn-qaterlerge tótep berdi dep senimmen aıta alamyz. Bizdiń elimiz 30 jyl ishinde asa mańyzdy kóptegen ekonomıkalyq reformany eńserdi. Al ol reformalardyń tabysty bolýyn ulttyq valıýta qamtamasyz etti», deıdi Jomart Oraluly.
Qostanaı oblysy
