Sultanmahmuttyń nalasy

Osynshama jarııalyq zaman bolsa da, ár-ár jerge kirigip, battasyp ketken jaman ádet, keselge para-par áreket tý­dyrǵan. Ony tanyp-bilý úshin kóp aqyl kerek joq. Muhtar Maǵaýınniń «Nala» degen shap-shaǵyn áńgimesin oqyp shyqsa jetkilikti.

Iá, biz áý basta Maǵaýın jazǵan «Nala» degen áńgimeni emes, Sultanmahmuttyń óleńderin oqyp shyqqanbyz erterekte. Esti oqyrman aqynnyń 1914 jyly jazylǵan shýmaqtaryn oqyp otyryp, nendeı kúı keshkenin birden sezer edi. Sol jylǵy jyrlarynyń aldynda ań­datpa sekildi «Kúndelik dápterinen» atty eki-úsh sóılem bar. Ári qaraı alash aqyny óleń bolyp aǵylady. Álgi jalǵyz-aq oqıǵa ómirine qatty áser etken. Jan dúnıesine soqqy bolyp tıgen. Qanshama tarıhı óleńder qal­dyrýyna sebep boldy degenimizben, úmiti aqtalmaı, muraty kesilgendeı opyn­dyrǵany ańdalady. Sonda da kúder úzbe­gen, asyl muraty men alǵan jolynan qaıt­paǵan aldaspan rýh qaıta qaıralyp, jarqyldap shyǵady. Aqyn basynan ótkergen dál osy tusty Muhtar Maǵaýın «Nala» áńgimesinde uǵynyqty jetkizip qana qoımaı, búge-shigesine deıin sýrettep, ulttyq muratty kúıretýge kesi­rin tıgizgen keritartpalyqtardan jıren­diredi. Bul jerde áńgimedegi ja­ǵymsyz keıipkerge ǵana shuqshıyp, sony jaz­ǵyrýdyń jóni joq dep bilemiz. Shyǵar­madaǵy Sádýaqasty jıyntyq beıne retinde qarasa bolady. Keshe de bolǵan, búgin de qaptap júr. Jaqsylyqtary da bar. Biraq bar jaqsylyǵyn ulttyq muratty túsinbegen nemquraıdylyǵy jýyp-shaıyp ketedi. Qazaq arasyndaǵy úlken qasirettiń basy da sol. Baı bolyp, jaqsy atym shyqsa deıdi. Árnege demeýshilik etedi. Jarnamanyń jeligi­men arzymaıtyn iske shashylady. Shyn mánindegi Alash joly, ulttyq murat sóıtip keıin qala beredi. HH ǵasyrdyń basynda ol eldiń kózin ashý, halyqty aǵartý bolsa, qazir másele qaıda ekenin túsinip áreket etý asa mańyzdy. Ondaı ıgilikterdi ári oqyǵan, qolynda isi bar baqýatty adamdar qolǵa almasa, kópshilik zaman aǵymyna ere bereri taǵy anyq jaı. Sondyqtan jazýshynyń osy áńgimesin qazirgi qazaq qaltalylary túısinip oqysa degen oı ıekteıdi. Bul jerde qaltaly degenimiz baı emesin aıtamyz. Baı – dáýletti ǵana emes, bir elge pana bolǵan, dáýletine saı rýhanı álemi de jetilgen tolyq adam sanatynan der edik. Al maı kekirip júrgen, aqshasy kóp nemese bar bolsa da, kórsetpeýge tyrysatyndardy qaltalylar dep qoıa salamyz. Qazirgi qazaq qaltalylarynyń kóbi Sultanmahmut syndy eldik jolyn ustanǵan jastardy qoldap, qazaqqa paıdaly isti órkendetýdi kózdeı bermeıdi. О́rkendetýge tyrysatyndar da bar, biraq az. Qazaq qońdana bastasa, toıhana salyp, demalys oryndaryn ashady. Nemese áldebir ónimsiz isterge aqsha shashyp, ataǵyn shyǵarýdy kókseıdi. О́nerkásip bastap, halyqtyń kózin ashaıyn degenderi biren-saran.

Áńgimeni oqyp bolǵanda ishiń kúıedi. Ádebıetten, oqyǵannan sabaq almaǵan mesheýligińe qapalanasyń. Jazýshynyń ta­nym-túısigi men sheberligine súısinesiń. Kóre­gendigine qaıran qalasyń. Ol za­man­daǵy keleńsizdikterdiń búginge je­tip ar­tylǵanyna qapalanasyń. «1914 jyly 7 joldaspen Shorman aýylyna ózimdi qazaqshylyq aınalasynda kórý úshin bardym. Joldaǵy elde meniń kóleńkemdi syrtymnan estip, badyraıtyp kórsetpegen el joq», dep jazady kúndelik dápterine Sultanmahmut Toraıǵyrov. Jazýshy Maǵaýın osyny jáne munyń aldyndaǵy «Shoń» seriktestigi týraly eki óleń men odan arǵy bir top jyrdy negizge al­ǵan da, ózegin jaryp bergen. Áńgimege ar­qaý óleńder aqynnyń «Saryarqanyń jań­byry» kitabynyń 100-110-betterinde tur.

Aqyn osy jyly týǵan eline kele­di. Oǵan deıin Troıskide medresede bilim alyp, «Aıqap» jýrnalynda óleń, maqa­lalary basylyp, baǵytyn aıqyndaǵan tulǵa. Zaman yǵyna qaraı oryssha da úı­renip qalǵan. Eń bastysy, Alash mu­ra­tyn uǵynyp, el-jurttyń kózin ashyp, sanasyn aǵartýdy kózdegen, jasy jıyr­madan jańa asqan. Bar oıy – elge paıdasyn tıgizý. Qyrda salpyldap maldyń sońynda qalǵan jastardyń talaptysyn jańa ómir narqyna jetkerip, oryssha úıretip, zań-zákúndi bildirse, qaqysyn bilip ósse degen tilek. Sonda qaıtpek, isti neden bastamaq? Eldegi baıdyń kóbi balasyn oqytýǵa júreksinedi. Baryp, kórip, úırenip kelgen ózin kórse eptep senim týady, eki arada dáneker bolamyn degen asyl muratty oılaı kele mynaǵan toqtaıdy: «Seriktik ashý! Onyń mánisi – aǵaıyn-týys, el ishin aralap, jastardy oqytý maqsatynda kópke ortaq qarjy qoryn jasaý. Jańaǵy jastardyń tym qurysa Medrese-Ǵalııaǵa jetýine jol ashady. Oǵan deıin bul aýylǵa osy zamanǵy mádenıet, ǵylym-bilim urqyn shashatyn kóshpeli kitaphana uıymdastyrsa nesi bar? Ystanbuldan, Peterbordan, Tashkent, Ýfa men Qazannan túrik, shaǵataı, tatar tilderindegi, jádıt úlgisindegi jańa kitaptardy alǵyzady, odan da mándiregi, dál búgingi kúnge keregi – «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalyna jazdyrsa, qazirgi aqshaly, birli-jarym kisi emes, qara tanıtyn jalpy jurt oqyr edi ǵoı. Sodan soń bul kóshpeli kitaphana aıasynda alashtyń úlken-kishisine arnap mándi, maǵynaly dárister ótkizip turýǵa bolady: búgingi zaman raıy, Reseıdegi, alys qıyrdaǵy jurttardyń ahýaly, qazaqtyń óz ishindegi jańalyqtar men elge oı salatyn ǵıbratty keńester... Seriktik mılettiń kózin ashý jolyndaǵy úlken kúshke aınalady...», deıdi Maǵaýın.

Eger is osylaı bastalyp júrip berse, budan da bıikterge qulash urmaq nıette. Ol zamandaǵy eń bıik meje joǵary oqý ornynda bilim alyp, dúnıe ilimine qanyǵý ekeni belgili. Qysqasy, eldiń kózin ashyp, qyzmet ete berý, óris keńeıtý. Orystan qaqysyn talap ete alatyn saýatty urpaq qalyptastyrý jolyna tas bekingen aqyn aýylyndaǵy ıgi jaqsylardy Ilııas qajynyń úıine jıyp, úlken májilis qurady. Túpki maqsatty túsindiredi. Búgin bala oqytamyz, ol erteń teńelip jurt qatarly ómirge bastaıdy, órkenıet kóshine iligý, qaqymyzdy bilý, orystyń zań-zákúniniń oń-terisin ajyratarlyq saýatpen ómir súrýge jetý, ult retinde teńelý, sol jolda ter tógip jatqan Álı­han tóre men Ahmet Baıtursynulyn aıta otyra «Shoń» seriktiginiń jalpy mindetin túsindirip shyǵady. Sóıtse, májiliske kelgenderdiń sıqy mynaý: «Gazet-jýrnalǵa sózi basylyp, elge dabyra bolǵan, sirá, orys ishinde úlken shenge jetken úlken aqyn jigit patsha bolmasa da, jandaraldyń áldenendeı shuǵyl jarlyǵyn maǵlum qylar dep oılaǵan. Bireýde ketken esemdi joqtap shaǵynsam, nemese oıazǵa oryssha ǵaryznama jazdyryp alsam dep kelgender de bar. Kórdi – oryssha kıinip, shash jibergeni bolmasa, keshegi ózderi biletin Mahmut. Aq patsha qaıda, jandaral qaıda, beridegi oıazdan ákelgen habary joq. Múmkin toqty-torym atasa dýanǵa aryz da jazyp berer, biraq osy tóńirektiń ózine húkimi júrmeıtin tárizdi, eldiń úlken-kishisine buıryq qaıda, ózi ótinish jasap tur, syńaıy nendeı bir bulyńǵyr iske álde mal, álde aqsha suraıdy», dep qaıyrady jazýshy.

Kórkem dúnıe desek te, oqıǵa osy jaǵ­daıda órbigeni seziledi. Budan tómenirek te bolýy múmkin. Ol aqynnyń óleńderin paryqtasa da baıqalady. Jaǵdaıǵa baılanysty jyrlardyń ózegine túskeninen bolar, qolynda basqa da derekter bolýy bek múmkin, jazýshy qarańǵylyqtaǵy jurttyń mesheý sanasy týyndatqan ahýaldy kóz aldyńa ákeledi. Nanymdy jetkizedi. «Nala» Álıhan Bókeıhannyń bir maqalasyn eske salady. Eldiń ishine orystyń bıligi dendep engen soń qazaq balasy burynǵydaı emes, minezi ózgerip saldy degen syńaıdaǵy úlken maqala. Bolysqa qaraǵyshtyq, jaltaqtyq sııaq­ty jaǵymsyz ádetterdiń paıda bolýy ha­qynda. Sol zamandaǵy jańashyl jas aqyn ótkizgen májilistegilerdiń minez-qulqynan da álgindeı ádetter tóbe kór­setedi. Desek te eldikti betke usta­ǵandary da joq emes. Májilistiń das­tarqanyn kóterip, sol mańdaǵy qazaqty jınap otyrǵan Ilııas qajy ózi bastap jıyrma som beredi seriktikke. Ol kezde bir qoı eki som ekenin eskersek, az deý­ge kelmeıdi. Al birer jaǵdaıly jýan toqty-torym atap qutylady. Qalǵany tipten bas kótermeıdi. Ásirese maly bar aýqattylar. Olardyń oıynsha, bul ne sheshedi? Joǵaryda jazýshy keltir­gendeı qalybynan aspaǵan jaman oı, aram pıǵyl. «Sultanmahmut múlde túńi­lip ketti», deıdi jazýshy. Qara basy­nyń qamy úshin emes, eldik asyl mu­ratty kóksegen er sózine mańaıdyń men degen qazaqtary bas kótermegen soń, túńilmegende qaıtpek? Biren-saran ǵana bolmasa, saý aqyl, sergek kóńil men uly murattyń osy túńilisi óz kezinde qalyp qoısa jaqsy edi. Bertinge ilesip, búginge deıin jetip otyrǵany kimdi de bolsyn qynjyltpaı qoımaıdy. Son­da aqynnyń túpki maqsatyn túsinip, mańaı­daǵy qazaqtardy úıine shaqyryp, taı soıyp májilis jasap bergen Ilııas qajylar az da bolsa ár elde bar jáne ultty saqtap kelgen osy Sultanmahmut pen Ilııas ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Ataýly kúni májiliste atqaminer qazaqtardan túńilip ketken aqyndy úıine qondyryp kútip, ertesine qoldaǵan jalǵyz Ilııas qana. «Seriktik qurdymǵa ketti...» dep ábden túńilip, túni boıy uıyqtaı almaı shyqqan Sultanmahmutty qajy sózben kóterip, Shorman aýylyna baǵyttaıdy. Ondaǵy oıy – osydan eki jyl burynǵy Sádýaqas myrzanyń ýádesi. Eldiń jaqsylary kóptep-kómektep aqyn­dy oqýǵa jibergende myrza «taǵy birde kómektesermin, ázirge osy jınalǵan qara­jattaryń da jetedi eken» degendeı ýájben qutylyp kete salǵan kórinedi. Osyny esepke alǵan qajy Sultanǵa Sádýaqas aǵańa baryp sálem ber, aldynan ót deıdi. Alaıda tilenip sura demeıdi. Qazaq jolyna salsa, oqyǵan, el bılegen, bedeldi azamat, mán-jaıdy uǵýǵa tıis. Biraq... Jumataı Jaqypbaev aqynsha aıtqanda, «óriste maly, ókimi, bıligi joqtyń, súıegindegi júıriktik kimderge dári?..».

Myń jerden oqysyn, toqysyn, qo­lyna mór ustap el basqarsyn, elge azdy-kópti paıdasy tısin, ulttyq murat­ty tereń tanymaǵan soń bári beker. Ol tulǵa bolyp shyqpaıtynyn ýaqyt dá­leldep berdi búginde. Qazaq tarıhyna kóz júgirtsek, ult muratyn jete tany­ǵandardy otarlaýshylar ómiri bı­lik­ke jibergen joq. О́zderine jaǵynbaı, ult múddesin oılaǵandardy atyp tastap otyrdy. Alash arystarynan bastap ber­tinde qýǵyndalǵan tulǵalardyń ómiri dálel buǵan. J.Táshenov sııaqty biren-sa­ran ǵana tulǵalar Allanyń qalaýymen bı­likke shyǵyp ketti, qalǵanyn túgeldeı qy­ryp-joıýmen boldy. Al patshalyq hám keńestik bılikke jaqqandar belgili...

«Budan arǵysyn... jazǵym kelmeı ketti. Nesin jazam?» dep bastalady osynaý shaǵyn shyǵarmanyń ekinshi bólimi. Jandy jerińnen tıetin tusy da osy sııaqty. Ras, aqynnyń qaıtqan meseli, jer bolǵan kóńili odan beter tuqyrtylyp, jerlengeni esti jannyń kez kelgenin qınaıdy. «Qalǵan kóńil – shyqqan jan» demeı me halyq? Bul jerdegi másele – qalǵan kóńil, aqtalmaǵan úmit tek Sul­­tanmahmuttyń jeke basy emes, el bo­lý­­dyń úmiti jelge ushyp turǵany. Ony uqpaǵan, tipti uǵýǵa da tyryspaǵan Sádýaqas myrza Sultanmahmutty qur qol at­­tandyryp salatyny aıtpasa da túsi­nikti. Onymen qoımaı aqyn janyndaǵy jigitterimen úıine barǵanda jata kelip maqtanady ǵoı. Atalarynyń patshadan alǵan shenin, túrli sumdyq jaýharlaryn kórsetedi. Sosyn bir tabaq et pen qymyz. Basqa túk joq. Ol úshin aqynnyń «Bir adamǵa» atty óleńimen jazasyn da tartty. Bul – tarıhtyń ashy sabaǵy.

«Taryǵyp kelgenin bile tura, is jolynda júrgenin bile tura, tyshqaq laq atamaǵan. Tym qurysa, bir taı berse, bir qystyń azyǵy edi. Bermegen. Ashtan qatyrǵan, aýrýdan óltirgen. Sizdiń ata­ńyz. Alashtyń uly aqynyn. Bıyl 100 jyldyǵyn búkil Qazaq respýblıkasy toılaǵaly jatqan Sultanmahmutty!

Bermegeni sarańdyq emes dedim. Qysas. Qasaqana qorlaý. Seniń atań aq patshaǵa qarsylyǵy úshin aıdaýǵa ketken, meniń atam patsha aǵzamǵa adaldyǵy úshin marapatqa jetken. Sen kimniń tuqymysyń, men kimniń tuqymymyn – sen kim, men kim demek. Uqtyńyz ba? Al sodan beri qansha ýaqyt ótti? Kim-kim bo­lyp shyqty? Sultanmahmuttyń artynda qalǵan qazyna, mine, 100 jyldyǵyna jetti. Shormannyń qazynasy qaıda? Sul­tanmahmutqa bermeı qalǵan taıyn ózi minip ketti me?» degen joldar oılan­dyrýǵa tıis.

Taǵy bir taraptan biz ádebıetten, oqyǵannan úlgi alyp, nátıje shyǵarar ult bolsaq, Sultanmahmut keshirgen sol nala búginge jetpeýge tıis-ti. Onda bertinde ómir súrgen Jumataı Jaqypbaevtyń jańaǵy óleńi jazylmas edi. Árbir daryn­nyń súıegindegi júıriktikti eldiń ıgi­ligine aınaldyrmaıynsha, ult órkenıet kóshine ilese almaıdy eken. Osyny túsiný kerek.

Bireýden bir nárse alyp baıýdy kóz­demegen aqyn budan jasyp qal­ma­ǵa­nyn jazýshy ári qaraı asqan sheber­likpen taldaıdy. О́leńderin taldap ákelip, áńgi­meniń ushyn táýelsizdikke jalǵaǵanda, kóz aldyńa tutas panorama tiziledi. Qalaı­da ulttyń nalasyn, eldiń jaı-jap­saryn júregimen sezinetin ulttyq býr­jýazııa qalyptasý kerek. О́ıtpegende qazaqtyń baılyǵy qaıda ketpeı jatyr? Shetelderge demalysqa, serýenge, otandyq otshashýlarǵa, as pen toıǵa, shatty-buttyǵa...

Al ómirin ultynyń murat-múddesine arnap, 27 jyl ǵana ǵumyrynda jatpaı-turmaı izdenip, rýh shyraǵyn mazdatyp ótken aqynnyń jyrlary – áli kúnge jan azyǵy. Rýh pen sananyń qýat kózi retinde urpaqty qorektendirip keledi. «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp Kún bolam. Qarańǵylyqtyń kegine, Kún bolmaǵanda kim bolam?» degen «Shákirt oıy» men «Bir adamǵa» óleńiniń arasynda jer men kókteı alshaqtyq emes, uly murattyń nalasy men kóz jasy jatqanǵa uqsaıdy. Sol shákirttik oıynyń jaryǵyn qazaq dalasyna shashsam dep el ishine, bir adamdarǵa barǵanda alǵan jaýaby anaý. Sóıtse de muqalyp, jasymaǵan netken asqaq ári daýylpaz rýh. Aýrý-syrqaý, joqshylyqta ótse de, qanshama roman jazyp qaldyrǵan. Jany men júreginiń alyptyǵyn 30 jylǵa tolmaıtyn ǵumyrynda aqyndyq mektep qalyptastyryp ketkeninen-aq anyq kórýge bolady. Alash aqyndary arasynda esimi Maǵjannan keıin, tipti onymen qatar atalýǵa tıis degen oıdamyz. Jasy jetpeı qaldy, áıtpegende qazaq óleńiniń búgingi órisi budan da keń bolar ma edi, kim bilsin. О́ıtkeni biz atyn ataǵan eki aqyndy ózine úlgi etken aqyn Qasym Amanjolov ekeni anyq baıqalady. Ádebıette ondaı tegeýrindi tolqyn bolmasa, Qasym da, Qasymnan keıingilerdiń de bolý-bolmaýy ekitalaı.

Alash muratyn kóksegen aqyndar ishi­nen Qasym nege Sultanmahmutty tańdady dep oılaısyz? Ol alǵashqylardyń biri bolyp «Sultanmahmut týraly ballada» jazdy. Toraıǵyrov 1920 jyldyń 21 mamyrynda qaıtys bolady eken de, Qasym balladasyn 1940 jyldyń 20 mamyrynda jazyp, núktesin qoıady. Aqyn qaıtqanynyń 20 jyldyǵyn bilip, eskergen sııaqty. Ol kezde Maǵjan týraly jazý ólimge barýmen para-par. Sultanmahmut Maǵjan syndy «halyq jaýy» retinde ustalyp, repressııaǵa ilikpegen. Erte ólip qalǵandyǵynan. Bastysy, aıyptalmaı ajal qushty. «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz» dep Alash gımnin jazyp qaldyrǵan ustazyn eske alý arqyly Qasym kúlli stalındik júıege qar­sylyǵyn tanytqandaı kórinedi. Bal­ladany asyqpaı, shuqshıyp oqyǵanǵa ol anyq baıqalady. Bir keıipkerdiń Sultanmahmutty tirige balap, ólmes jyryn úlgi tutýy, kelesi keıipker ony aram dushpanǵa balap, «tarıhqa solaı jazyp bergem» degeni aqylǵa syıymdy delik. Alaıda Sultanmahmutty kórden turǵyzýy she? Qabirden shyǵyp, ózine bolysqan jaspen Jazýshylar odaǵynan múshelik bıletin alýǵa jónelip ketkeni – Sultanmahmuttyń jeńisi degen sóz. Iаǵnı aqyndy jaqtaǵan keıipkerdiń pikiri durys bolyp shyqqany. Kerisinshe, aqynǵa kúıe jaqqan keıipker qabir basynda mola kúzetip qalǵany onyń jeńilgenin bildiredi. Keraýyz urpaq kelmeske ketedi de, jańa zaman ornaıtyny týraly úlken emeýrin osynda tur.

Ekinshiden, Sultanmahmut Qasymǵa ustaz dep tegin aıtqan joqpyz. Qasym «Aqsáýle» taqyrybyn sol usta­zy­nan alǵan. Sultanmahmuttyń «Aqsáý­lesin» oqy da, Qasymdikin oqy. Bir-birin qaıtalamaıdy, biraq keıingisi aldyńǵysynan úlgi alǵany ańdalady. Sultanmahmut «Aqsáýle, kúmis júz­di, qun­dyz qabaq» nemese «Nazdy, názik, aq sáýle» dep bastaıdy. О́leńniń taqy­rybyna deıin solaı atalady. Sıkl deýge bolady. Qasym ony jańasha jyrlap, damytyp jibergen. «Aqsáýle, aspanda Aımen talasasyń, tógilip ıyǵyńa qara shashyń» degen joldar týa sala ánge aı­nalyp ketti. Ol týraly KSRO halyq ártisi, kompozıtor, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, professor Ǵazıza Jubanova: «1955 jyly «Ádebıet jáne ıskýsstvo» degen jýr­naldy oqysam, Qasymnyń sońǵy jazǵan óleńderi bar eken. Sonyń ishinde «Aqsáýle» degen óleńi maǵan birden áser etti. Bizder, kompozıtorlar, keıde bir óleń unasa, oqyp jatqanda ishimizden mýzyka shyǵyp jatady. Osy óleńdi oqy­ǵanymda birden áni, melodııasy júre­gimnen shyqty», dep eske alady.

Sultanmahmut «Men – qazaq, qazaq­pyn dep maqtanamyn» dese, Qasym «Men – ­qazaqtyń balasy» dep jar saldy. Jáne «Sertiń osy azat jigit, azat qyz» degen óleń­derdiń serti aqynǵa Sultan­mah­mut­tan kóshkenin baıqaý qıyn emes. Ony zer­deli oqyrmannyń ózi de biletin bolýy kerek. Bir uqqanymyz, sertine adaldar ýaqyt­pen birge jasaı beredi.