Búginde tórt aýylda turyp jatqan az aǵaıynnyń turmysy jaqsy. Kóbi qaladan bir-bir úı alyp qoıǵan. Oǵan qartaıǵan áke-sheshesi men bala-shaǵasyn kirgizip, ózderi mal baǵyp otyr. Kóshesi qum astynda qalǵan, kórshi úılerdiń arasy alshaqtap, shashyrap ketken aýyldyń júdeý keıpi, tipti júrek aýyrtady. Kindik qany osynda tamǵan bir adam dúnıe salsa, Qostanaı men Astananyń arasyna shashyrap ketken aǵaıyn jol azabyna qaramastan marqumdy týǵan jerge aparyp qoıýǵa kúsh salady. Aýyldan ketken týystar, kórshi-qolań, quda-jekjat osyndaı qaraly jıyndarda ǵana bas qosqany bolmasa, Qaratalda aq túıeniń qarny jarylyp, toıdyń qazany kóterilmegeli kóp bolǵan.
Shekara túbinde halyqtyń seldirep qalýynyń basty sebebi – jol qatynasynyń qıyndyǵy. Qaratal oblys ortalyǵynan 145 shaqyrym qashyqta jatyr. Qostanaıdan shyqqan soń, Teńizge ketetin burylysqa deıin qınalmaı jetýge bolady. Biraq odan ári qaraı Uzynaǵashqa deıingi 30 shaqyrym keńes zamanynan beri kútim kórmeı, ábden tozyp ketken. Bıyl bul joldyń Qarataldan beri qaraı shyǵatyn 8 shaqyrymy jóndelip, ústine asfalt tóselgen. Biraq qalǵan 20 shaqyrymnyń ózi túzý jolǵa jetkenshe ábden tıtyqtatyp jiberedi.
Uzynaǵashtan ári jatqan Baıǵoja, Tóleńgit, Qulshyqaı aýyldaryna jetý, tipti, qıyn. «Mundaı jolda kim turady? Adam aýyryp qalsa, aýrýhanaǵa jetkize almaısyń. Aýdan ortalyǵynan aýylǵa deıin 3 saǵat júremiz», deıdi jol azabyn tartyp otyrǵan jergilikti turǵyndar.
Tórt aýyldyń biri Tóleńgitte kezinde 60-qa jýyq úı tútin tútetken. Búginde sodan qalǵan 20 shaqty úıdiń jartysyna jýyǵy bos tur. Munda otyrǵan azyn-aýlaq aǵaıyndy osydan jarty ǵasyr buryn salynǵan qazaq mektebi ustap tur edi. Bıyl ol da jabylyp tyndy. Bul aýyldaǵy bir-eki bala Qaratalǵa qatynap oqyp júr.
«Aýylda bos úı kóp, qalada bir jer úı bosasa, osy aýyldan bir otbasy kóship ketedi. Úıler bos tur. Adam turmaǵannan keıin, qansha degenmen, tozyp ketedi. Bir jyldan soń tóbesi túsip ketedi, edenin urlap áketedi. Qaqyraıyp-qaqyraıyp tur. Bul jaqta halyqtyń turmysy jaman emes. Baıǵoja, Tóleńgit turǵyndarynyń árqaısynyń qalada úıi bar. Myna jaqta bereke bolmaǵannan keıin, túbi bári kóshetin syńaıly. Munda qazir zeınetkerler, muǵalimder ǵana ǵoı. Bir-eki seriktestik bar. Olar jumysshyny kóbine syrttan ákeledi», deıdi Qaraqoǵa aýyldyq okrýginiń ákimi Tileýqabyl Dúısenov.
Okrýg aýmaǵyndaǵy 3 jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń árqaısy 5-10 myń gektar jerge egin egip, mal ósirip otyr. Aýdan ákimdiginiń suraǵanyn taýyp berip, meshit, mektepke kómekteskeni bolmasa, bul sharýashylyqtardyń turǵylyqty halyqpen baılanysy az. Kóktemgi egis egý, kúzgi jıyn-terim naýqanyna qajet jumys kúshin negizinen syrttan jaldap otyr. Sondyqtan olar ýaqytsha syrttan keletin jaldamaly jumysshylary jatatyn jataqhana, ashana salýmen ǵana shektelgen. Al azyp-tozyp bara jatqan aýyldyń bir shetin bútindep, turǵyn úı salsaq degen oılary joq.
Qarataldyq kásipkerler irgede, shekara túbinde jatqan Uzynkól aýdanyna qarasty Obaǵan aýylyn gúldendirip otyrǵan «Mırash» sharýashylyǵyn úlgi etse ıgi. Sharýashylyq basshysy Bolat Qarabaev sońǵy eki jyldyń ishinde aýyl turǵyndaryna 15 jańa úı salyp berdi. Turǵyn úılerdiń bári avtonomdy gaz qurylǵysymen jylıdy. Ystyq sýy men sýyq sýy úı ishinde. Jyly edeni, jýynatyn bólmesi men dárethanasy, tósek-orny, avtomatty kirjýǵyshy, ydys-aıaǵyna deıin bar. Sharýashylyqta jumys isteıtinderdiń de deni – jergilikti turǵyndar. Munyń syrtynda, «Mırash» sharýa qojalyǵy aýylǵa medpýnkt salǵan. Jyl aıaǵyna deıin jalpy kópshilik jýynatyn keń monsha el ıgiligine berilmek. Obaǵandaǵy áleýmettik nysandardyń barlyǵy qalypty jumys istep tur. Tipti shaǵyn aýylda restobar da ashylǵan. Aýyl jastary jumystan bos ýaqytta osy toıhanada bas qosyp, ishimdiksiz demalyp, oıyn-saýyq qurady. «Bir adam qazǵan qudyqtan myń adam sý ishedi» demekshi, elge janashyr bir kásipkerdiń osyndaı ıgi isteriniń nátıjesinde, Shalǵaıda, shekara túbinde jatqan aýyl damyp, gúldenip jatyr. Jurt aýyldan kóshpesin, syrtqa ketpesin dep janyn salyp jumys istep júrgen abzal azamat Bolat Jumashuly aýyldyń úlken-kishisine birdeı búkil jaǵdaıdy jasap berip otyr. Kópbalaly otbasylarǵa, jalǵyzbasty analarǵa da qaıyrymy mol. Aýyldyń ortalyq saıabaǵyna 7 mln teńgege sýburqaq, úlken gúlzar, shaǵyn fýtbol alańyn saldy. Aýyldy abattandyrý jumystary áli de jalǵasyp jatyr.
Al Uzynaǵashtyń jaǵdaıy qıyn, okrýg ortalyǵy sanalatyn aýyldyń birde-bir kóshesi otyz jyl boıy jóndeý kórmeı, batpaqqa batyp otyr. Bolattaı beregen azamaty bolmaǵandyqtan, bul aýyl gúldený, damý, órkendeý, abattandyrý degen uǵymdardan múlde alshaq jatyr.
«Kelesi jyly úsh kósheni jóndeımiz be dep otyrmyz. Smetalyq qujattaryn daıyndap jatyrmyz. Amandyq bolsa, oǵan taǵy bir kóshe qosamyn ba dep otyrmyn. Jol, kóshe jóndelip, aýyl sánine kelse, jaqsy bolar edi. Buǵan deıin óz kúshimizben shamalap balalar alańyn jasadyq, soǵystan qaıtpaǵan atalarymyzǵa arnalǵan eskertkishti jóndedik. Shaǵyn saıabaǵymyz bar. Jaǵdaıǵa qaraı aqyryndap qımyldaǵymyz keledi. Shamalap aqsha da bólinedi, degenmen demeýshiler jaqsy bolý kerek qoı. Sol jaǵy óte qıyn», deıdi aýyl ákimi Tileýqabyl Dúısenov.
Basqany qoıyp, kúnkórisi tek tórt túlik malǵa ǵana qarap otyrǵan Qaratal óńirindegi aýyldar jaıylymnan da tarshylyq kórip otyr. Bul óńirdegi egistik alqaptary Baıǵoja, Tóleńgit aýyldarynyń irgesine kirip ketken. Turǵyndardyń aıtýynsha, qaıta keıingi 4-5 jyldan beri Tobyl tasymaı tur. О́zen tasysa, eki aralyqtaǵy alapty sý alyp ketedi de, halyq malǵa tuıaq basar jer tappaı qalady. Eki aýyldy jan-jaqtan egistik alqaby qysyp tastaǵan. Sondyqtan eldiń maly kóbine ózen boıyndaǵy jyra-saılarǵa jaıylady. Aýyl turǵyndary jylda sý tartylǵansha maýsym aıyna deıin osyndaı qıynshylyq kóredi.
«Jalpy, okrýg boıynsha mal basyna shaqqanda bizdiń jaıylym jetkilikti dese bolady. Mysaly, aýyldyq okrýg ortalyǵynda mal jaıatyn jer keńirek. Biraq Baıǵoja men Tóleńgit, Qulshyqaı jaǵy jaıylym tapshylyǵyn tartyp otyr. Olar malyn Uzynaǵashqa ákep baqpaıdy ǵoı. Sondyqtan ár aýyldyń óz jaıylymy bolýy kerek», deıdi aýyldyq okrýg ákimi.
Meńdiqara aýdanynda qazaq tilinde bilim beretin eki-aq mektep bar. Sonyń biri – Qarataldaǵy O. Qozybaev atyndaǵy qara shańyraq, kezinde myń bes júzge deıin bala oqytqan bilim uıasy. Bul mektepke 2006 jyldan beri kúrdeli jóndeý júrgizilmegen. Ishtegi dárethananyń kárizi bitelip qalǵan. Sondyqtan balalar qystaı syrtqa júgirip shyǵady. Mektep dırektory Amanbolat Sádýovtiń aıtýynsha, bul mektepke Qulshyqaı men Tóleńgitten 4-5 bala qatynap oqıdy. «Aýdanǵa 4 avtobýs bólingen. Biraq bizdiń mektepte bala sany az. Sondyqtan jańa avtobýs alǵan bir mekteptiń eski GAZelin berdi. Ol qazirshe júrmeı tur. Qosalqy bólshegi kelse, ózimiz ońdap alamyz», deıdi mektep basshysy.
Qaratal óńirinde ınternet baılanysy da joqtyń qasy. Uıaly telefonyńyzdyń nómiri «Bılaın» operatoryna tıesili bolsa, bul jaqta baılanys aıasynan tys qalasyz.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde shekara shetindegi keıbir eldi mekende halyq sany kúrt azaıyp ketkenin tilge tıek ete kelip, «Shekaralyq aımaqtardy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar úlken másele. Shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń ahýaly jerimizdiń tutastyǵyna jáne elimizdiń amandyǵyna tikeleı yqpal etedi», degen edi. Prezıdenttiń osy sózinen keıin kádimgideı eńsemiz kóterilip, keýdemizde kómeski tartyp bara jatqan úmit oty qaıta mazdaǵandaı boldy», deıdi aýyl turǵyndary.
Jol jóndeletin bolsa, Jarsýat pen Tóleńgitte turatyn biraz azamat Qostanaıda ata-ájeleriniń qolynda oqyp jatqan balalaryn keri qaıtaryp alýdy kózdep otyr. Munyń syrtynda, aýyldyq okrýgtiń shetinen jańa shekara beketi salynyp jatyr. Beket salynyp bolǵan soń, shekarashylar da kóbeıip qalýy múmkin. Bul da kóńilge sep.
Qostanaı oblysy
