Áke (Esse)

– Áke, – deımin, ishimde sál kekesin de bar, – jaqsy adamdar (álgi aıtqandardy esime ala) meni jandaryna jolata ma?

Ákem meniń ishimdegini de túsingendeı:

– Olaı bolsa, jaqsy adamdarǵa qyzmet et, – deıdi aıtqan pikirinen qaıtpaı.

Meniń kóz aldyma taǵy da álgiler kelip:

– Áke, olarǵa qyzmet jasaý da múmkin emes, – deımin kejegem keıin tartyp. Ákemniń minezi jibekteı, sabyrly adam edi, sózin jalǵastyryp:

– Balam, onda jaqsy adam týraly qara­lap sóz sóıleme, – deıtin amaly taýsylyp.

Ol kisi dúnıeden ótken soń, aıtqan izgi ósıetterin saǵynyshpen eske alsam, ákem ekeýimiz bir-birimizdi jete túsinýimiz úshin, aldymen jaqsy adam kim degendi aıqyndap almaǵan ekenbiz.

Jaqsy adam men aıtqandar ma, árıne, joq. Jaqsy adam statýsy múldem bólek. Ǵulama Shákárim «Aıqap» jýrnalyna 1913 jyly «Bilimdilerden bes saýaldyń jaýa­byn suraımyn», dep hat jazyp edi. Sol bes saýaldyń birinde «Eń jaqsy adam ne qylǵan kisi?» degen edi. Ol týraly men «Shá­­kárimniń bes saýaly» atty eńbegimde tolyǵyraq jazǵanmyn («Danyshpan Shá­kárim». Almaty «Atamura», 2008).

Jaqsy adam týraly Esim (Eshmu­ham­med) atam da jıi aıtyp otyratyn. Ol kisi das­tarqan basynda tek dastarqan sózin aıtyńdar deıtin. Atamnyń pikirinshe, das­tarqan sózi – jaqsy sóz. Men de jaqsy sóz sóıleýshiler jaqsy adamdar degen tú­­si­­niktemin. Aǵyl-tegil mol dastarqan ba­­­synda otyryp, nesibe, yrysty attap, usaq-túıek áńgimelerge óris beretinimiz qa­laı? Esim atam zamannyń aýyr kezinde ómir súr­di, dastarqan ústinde baýyrsaq pen sary maı­dan ózge esh nárse joq, sonda jaryq­tyq:

– Dastarqan basynda jaqsy áńgimeler aıtyńdar, qut qashpasyn, – dep jaırańdap otyrýshy edi. Bul, árıne, jany jomart, jaqsy adamnyń sózi.

Jyraýlardan qalǵan ataly sóz:

– Jaqsy adamnan qol úzbe, shóldegende sýsynyń. Adamǵa degen qurmet shól dala­daǵy sýsyn desek, jaqsy adam ózgelerdi ózindeı baǵalaı bilgen jan emes pe?

Ákem Ǵabdyjappar qandaı adamdy bolsyn jan-tánimen qurmet tutýshy edi. Me­niń sózimniń rastyǵyna ákemdi kórgen, bil­gen árbir adam kýálik bere alady degen se­nimdemin. Adamdy alalaý ákemde múl­dem joq minez. Ol shýaq minezdi jan bolatyn.

Ákem dúnıege 1911 jyly keldi. Tarıh kýá, bul jyldardan bastap adamzat ne kórmedi. Joıqyn eki álemdik soǵys boldy. 1914 jylǵy soǵysqa qara jumysshy bolyp ákesi Esim baryp qaıtsa, ózi 1939 jylǵy Aq-fındermen, odan ári «Uly Otan soǵysy» dep atalǵan qan-maıdanda bolyp, bir kózinen aıyrylyp, múgedek bo­lyp oraldy. Kele kolhozda brıgadır boldy, kúnniń atysy, tańnyń batysy kóz jumbaı eńbek etti. Elmen birge shy­nyqty, sóıtip júrip, bir qolynan eńbek maı­danynda aıy­ryldy. Bir kózinen, bir qolynan jarymjan bolyp júrip, be­seýimizdi (Nasıfolla, men, Agıonı, Saýle, Ǵabıbolla) ósirip, el qa­taryna qosty. Keıingi 26 jyl boıy Lebıaji selosynda ımam bolyp, eldi rýhanı saýyqtyrý isinde ólsheýsiz qyzmet atqardy. Ákemniń Lebıaji selosynyń ımamy bolǵany týraly oqıǵa esimde. Men ol jyly Semeı pedagogıka ınstıtý­ty fılologııa fakýltetiniń ekinshi kýrs stý­dentimin. Oqý ozatymyn, Abaı atyndaǵy arnaıy stıpendııany alamyn. Sol kóterińki kóńilmen aýylǵa kelsem, inim Agıonı:

– Ǵarıfolla, ákemdi aýdan ortalyǵy­nyń aqsaqaldary bir aýyzdan ımam etip saılady, – deıdi jymyńdap. Meniń kóńilim sý sepkendeı boldy. Bul, umytpasam, 1967 jyl. Kommýnıstik ıdeologııanyń býy burqyrap turǵan shaq. «Ǵylymı ateızm negizderi» degen joǵarǵy oqý oryndarynda arnaıy pán oqylyp, stýdentter emtıhan tapsyrady. «Bilim» qoǵamy boıynsha ateıstik tárbıe máseleleri dep, dinge qarsy nasıhat maqsatynda jurtshylyqqa arnaıy, aqyly leksııalar oqylady. Al ákem bolsa, jeke basynyń dinge sengenin bylaı qoıyp, «ımam» bolyp, dindi nasıhattaıtyn qyzmetke kirgen. Meniń kóńil kúıimdi sezgen inim:

– Ǵarıfolla, sen ákemdi renjitip al­ma, ol qazir kóńildi, – dep meni jaǵalaý­da. Shynynda, Agıonı inimniń meni aldyn ala daıarlaǵany durys boldy, áıtpegende, ákemniń kóńiline tıer sóz aıtyp qalar ma edim, kim bilsin? Keshki shaıda men túk bilmegendeı otyrmyn. Ákemniń minezi ashyq búkpesiz jan aldyndaǵy kesesine bir, maǵan bir qarap jymyńdap qoıady, biraq sóz joq. Únsiz uzaq otyrýǵa bolmaıtynyn sezgen Bıjamal anam:

– Áı, shal, aıtsańshy balańa jańaly­ǵyńdy, – dep qoıyp qaldy.

Anam minezdi, týrashyl, keremet suń­ǵyla jan edi. Kóp jaıdy aıtqyzbaı sezip, bilip otyratyn. Anamnyń osy qasıetin baǵalap, Esim atam:

– Kelin, qaraǵym, osy jaıdy sen qalaı tarqatpaqsyń, – dep keńeske tartyp otyr­ǵanynyń talaı kýágeri bolǵanym bar.

Ákem jymıyp:

– Balam, aýyl aqsaqaldary meni ımam etip saılady. Kishi atańnyń (ol Esimniń týǵan inisi Álim moldany aıtyp otyr) taıaǵyn..., – deı berip edi, sheshem:

– Kishi atamdaı bolý qaıda saǵan, – dep qaǵyp tastady. Bıjamal anamnyń osyn­daıy bar edi. Bul máseleni jaıdary qabyldaýǵa múmkindik berdi. Men ákemdi aıap kettim.

– Táte (biz anamyzdy táte deıtinbiz), shy­­nynda, Kishi atam ákemdi ózine izbasar dep júrmeýshi me edi, durys bolǵan, – dedim.

Osylaı dep aıtsam da oılanyp qal­dym. Oıym áý-basta ákeme ókpe aıtý edi: «Qo­ıyńyz ımamdyqty dep». Onym bolmaı qaldy, áńgime ózge taqyryptarǵa aýy­syp kete bastady, ákem ornynan tu­ryp kelip, mańdaıymnan ıiskedi, maǵan bala kúnnen ábden tanys ıis óne boıymdy shymyrlatyp jiberdi, men de ákemdi meıirlene qushaqtadym, kóz qıyǵyn salsam, anam kózine jas alyp otyr eken.

Sóıtip, naǵyz totalıtarlyq, ateıstik qoǵamda ákem Ǵabdyjappar Lebıaji selo­synyń ımamy boldy. Aıtpaǵym, qazaq halqy qanshama sosıalızmge buryl­ǵa­nymen, ıslam dininen aıyrylǵan joq. Islam qazaq halqynyń ádet-ǵurpymen, dástúrimen bite qaınasyp, ózine óris tapty. Sol burqyraǵan ateıstik zamannyń ózinde dúnıeden qaıtqandardyń ımany aıtylmaı, dinı dástúrmen jerlenbegeni kemde-kem bolatyn. Halyq ıslam dininen alshaqtaǵanymen, eshqashan odan qolyn úzbegen. Osy úzilgeli turǵan tusta jipti-jipke baılap jalǵastyrǵan ákem sııaqty aýyl qarııalary az bolǵan joq. Solar astyń dámin keltiretin tuz sııaqty eldiń yntymaq-birligin saqtap otyrdy desem, artyq aıtpaǵanym bolar.

Ákem týraly estelik mol, sonyń ishin­­de erekshe esimde qalǵany, seksenge jaqyndaǵanda bir sózdi jıi qaıtalaıtyn boldy. Basynda oǵan onshama mán bermeı júr edim, keıinirek oılansam, ásirese ózi dúnıeden ótken soń, ol sóz sanaǵa sabaq bolatyn ulaǵatty maǵyna ekenin túsine bastadym. Ákem aıtatyn:

– О́mirimde ákemdi birde-bir ret ren­jitip kórmedim, – dep. Muny ol zor maq­tanyshpen aıtatyn. Esim atam 1963 jyly 91 jasynda dúnıeden ozdy. Ákeli-balaly ekeýiniń kórmegen qıyndyǵy joq, sonyń birin ákem hıkaıa etip, maǵan baıandap berip edi:

«Tań sáriden bári jınala bastady. Ákemniń belsendilerden qashyp, «ishke» aýǵaly jatqanyn túsindim. Úı ishinen tósek-oryn, kıim keshek, ydys-aıaq alyndy. Jol­ǵa ákem, atam, inim – bári shyqpaqshy. De­mek, bul jerde tiri jan qalmaıdy. Men tańmyn. Maǵan kóshý týraly eshkim lám de­gen joq. Meniń kóshýge tipten esh daıyn­dyǵym joq. О́zgelerdiń qolynda túıil­gen kıim-keshekter. Býynyp-túıinip bolǵan jurt japa-tarmaǵaı tize búkti. Atam quran oqydy, saparǵa sáttilik tiledi. Al júre­miz degen ákemniń sózi sańq ete túskende, baıa­ǵydan býlyǵyp otyrǵan áıelder jaǵy shýyldap, jylap qoıa berdi. Úlkender toqtaý aıtqanmen, kóbi óksikterin basa almaı eńiredi. Qaıtsin, jıǵan-tergen, qora-qopsy bári qalyp barady. Týǵan jerden sý shyqqandaı bas aýǵan jaqqa qańǵyryp baramyz. «Ishke» baramyz deıdi, onyń ne jer ekenin kim bilgen. Onda bizdi kim qushaq jaıyp qarsy almaq?

Sheshem marqum óte ustamdy kisi edi, eseńgirep turǵan maǵan jaqyndap kelip, qushyrlana súıdi de, qolyma bir túıirshik ustatty. «Balam, berik bol, saqtan pále-jaladan. Qaıteıin?», dep kózin súrtip, arbaǵa bet aldy.

Meniń aıaq astymdaǵy ulpa jer dóń­ge­lenip sala berdi. Qalaısha sonda, elge pana bolmaǵan myna jurtta men jal­ǵyz qalmaqpyn ba? Qaıtip qıyp tasta­maqshy. Joq, ne kórsem de áke-sheshem, ini-qaryndastarymmen kóreıin. Men olar­dan qalmaımyn dep ishteı bekindim. Qasy­ma atam keldi de: «Balam, aqyldy bol. Eldeginiń ózegi talmaıdy. Biz basy­myz­ǵa is túsip, aýyp baramyz. Sen elde bol. Balasyń, eleýsiz júre beresiń. Bizge qıyn... Túsin, balam», dep teńsele basyp ba­ryp arbaǵa otyrdy.

Jıylyp-terilgende eki otbasy eki at arbaǵa jaıǵasty. Men ákemnen kózimdi almaımyn, ol meni kórmegensip, anany-mynany aıtyp, kóshke basshylyq jasap júr. Baıqaımyn, tipten qoshtasatyn túri joq.

Esime osy kóshtiń aldyndaǵy ákemniń is­teri túse bastady. Eki-úsh kún ákem meni qasynan tastamaı alyp júrdi. Serik­­tes bolyp qurylǵan kórshi aýylǵa bar­dyq. Onda shopan Qospanmen ákem uzaq áńgi­melesti. Aqyry meni shaqyryp alyp, ákem: «Qoseke, balamnyń túri mynaý, áli buǵanasy qatpaǵan, ne amal bar, taǵdyr jazýyna kóný kerek. Muny saǵan tapsyrdym. Qasyńda júrip qoı baqsyn, kómekshiń bolady», dedi. Qosekeń qınalyp turyp: «Iаpyraı-aı, á! Qıyn-aq jaǵdaı eken. Qazir bireýge-bireýdiń senimi ketken zaman ǵoı», dedi. «Basqa amal joq Qoseke, ne bolsa da kóndim», dep ákem otyrǵan ornynan turǵan.

Meniń bul áńgimeden uqqanym, mal tapsyn degen oımen Qospanǵa kómekshi retinde qoı baǵýǵa bermekshi. Oǵan pálen­deı narazy emespin. Jaqyn jer, baryp-kelip turamyn. Qospan minezi jaıdary jaqsy adam. Bizge atalas týystyǵy da bar deıtin atam, sóz Qospan týraly bolsa. Qazir seriktestikke engenderdiń turmysy jaman emes. Qoı sútin saýyp ishseń de qaıda jatyr. Áıteýir ózegińdi jalǵap, ashyqpaýǵa bolady. Qospannyń úıinen ákem ekeýmiz jaıaý qaıttyq, jol boıy ákem meni meıirlene qushyp-qushyp qoıady. Baıqaımyn, kóńili bosap keledi. Ishimnen ákemniń bul qylyǵyna tańmyn. Meni, sirá, bala deıdi-aý, áıtpese, qoı baqqannyń ne azaby bar, táıiri deımin.

Mundaı sumdyq bolaryn sezbegen edim. Endi bári túsinikti boldy. Men Qos­panǵa kómekshi bolyp, qoı baǵyp qala be­rem. Al búkil týys, áke-sheshem, baýyr-qaryndasym bári «ishke» ketip, meni jurt­qa tastap, ketkeli jatyr. О́ne boıym muzdap qoıa berdi. Qolymda sheshem ustatqan túıinshek, men turǵan jerimde turmyn, at arbalar qozǵalyp ketti. Jaǵ­daıymnyń ne bolyp bara jatqanyna kózim naqtyly jetisimen eńirep jylap, arba sońynan júgirdim. Yzadan býlyǵyp, áldeneni aıtyp kelemin. Jan dármenimmen sońǵy arbaǵa jetip, jarmastym. Kishi inim qolyn sozyp, kómek berip, meni arbaǵa otyrǵyzyp aldy. Bárin baıqap otyrǵan ákem birinshi arbadan qarǵyp túsip, áı-shaıǵa qaramastan, meni otyrǵan jerimnen julyp alyp, eki jaǵymnan kezek-kezek tartyp-tartyp jiberdi.

Dúnıe astan-kesten boldy, bireýleri ara tústi bilem, qaryndasym jylady bi­lem, ákem: «Táıt, shýyldamaı óńsheń...» dep aqyrǵan daýsynan jym boldy. Taıaq jegenge qaramaı, arbaǵa umtylyp edim, ákem keýdemnen qatty nuqyp ıte­rip jiberdi. Qulap tústim. Ornymnan turǵanym joq. Uzaq-uzaq jyladym. Áb­den óksigimdi basyp, esimdi jınaǵanda, kóz ushynda arbalar kórinbedi. Endi olardy qýǵanmen eshnárse ónbeıdi. Qasymda jatqan sheshem bergen túıinshekti alyp, keshe baryp qaıtqan Qospan shopannyń úıine tarttym. Sol ketkennen ákemder eki jyldan keıin oraldy. Tek atam qaıtpady, sol jaqta qaıtys bolypty. Qalǵandary din aman. Baýyr-qaryndasym tipten orysshalap qoıady. Kóp jyldar ótip, kóńil jaılanǵanda ákemnen suraımyn: «Áke, sizder «ishke» aýǵanda meni nege tentiretip jurtqa tastap kettińiz», dep. Ákem aýyr kúrsinip: «Balam-aý, biz otyzynshy jyldan aman qalamyz dep oılaǵan joqpyz. Kýlak dep meni jumysqa almady. Ashy­ǵa bastadyq. Sodan el qatarly «ishke» kóshýdi jón kórdim. Biraq onda kim bizdi kútip tur? Dini, tili bólek el. Oılana kele, seni elge tastaýdy jón kórdim. Eger biz ashyǵyp, shetelde opat bolsaq, artymyzda tuıaq qalsyn degen oı edi. Baýyryń jas. Sen bolsań es jıyp qaldyń», dedi.

Árıne, mundaı sózdi ol jasta maǵan qalaı aıtyp túsindirse de, men uǵam ba? Ákemniń eki jaǵymdy dýyldata tart­qan shapalaǵy men keýdemnen nuqyp ıte­rip tastaǵanyn keıin baryp túsindim. Baı­qap otyrsam, qataldyqtyń ózi aqyldan týǵan sekildi. О́mirde osyndaı máni mol qataldyqtar mol bolsa ǵoı dep oılaımyn, keıde balalarym men nemerelerimniń qylyqtaryna qarap».

Iá, sonymen ómirinde ákesin birde-bir renjitpegeni týraly áńgimege kelsek, bul aıtý­ǵa jeńil bolǵanymen, qıyn is. Ákesin bir ret te renjitpegen balany taýyp kóri­ńiz. Bú­ginde balasyna renjimegen áke taýyp kó­rińiz. Ákeni renjitpeý degen ne? Bul sa­ýaldy men ózime qoıamyn da jaýap izdeı­min...

Renishter boldy, biraq eshqashan ákem­di nalytqan joqpyn. Bul meniń maq­ta­nyshym. Ákemdi nalytyp, júregin esh­qashan jaralaǵan, túnderin uıqysyz qal­­dyrǵan joqpyn. Ákesin nalytqannan áýlıe shyqpaıtyny anyq. Osy týraly bir áńgime aıtaıyn.

Irannyń Qum qalasynda jol túsip, eki ret boldym. Qum shaharyna arnaıy kelgen qonaqtardy aparatyn jer ál-Masharrı áýlıe salǵyzǵan «Qoljazba qory». Bizdiń túsinikte bul kitaphana kesheni. Munda qoljazbalar kóp, sonyń bárin jınaǵan ál-Masharrı áýlıe. Ol kisi tapqan-taıanǵanyna tek qoljazbalar jınaı bergen kórinedi. Keıde tamaq ta ishpeı, bireýler úshin qudaıǵa qulshy­lyq jasap, namaz oqyp, oraza ustap, óteýine qoljazbalar satyp alyp otyrǵan. Qazirgi «Qoljazba qory» erekshe mekeme, oǵan kirip-shyǵýdyń ózi bir másele. Esikteri bankterdiń esigindeı qat-qabat. Munda qoljazbalardy «saýyqtyrý», ıaǵnı tazalap-óńdep, alǵashqy túpnusqa qal­­pyna keltirip, kitap qoryna qosý isi ór­kenıettik, ǵylymı-tehnologııalyq ne­giz­de júrgiziledi. Bul mekemeniń tikeleı ıesi – ál-Masharrı áýlıeniń urpaǵy. Áýlıe dú­­nıeden óterde: «Meni «Qoljazba qo­ry­nyń» kirer tabaldyryǵyna jerleń­der, bi­lim­ izdegenderge tabaldyryq bolyp jataıyn,­ armanym sol», dep ósıet qaldyrypty.

О́sıeti oryndalǵan ál-Masharrı áýlıe kitaphanaǵa kireberiste sol jaqta jerlengen, kelgender oǵan duǵa jasap jatady. Sol ál-Masharrı áýlıeniń óziniń ákesine degen qurmeti týraly estelik saqtalǵan.

Áýlıeniń bala kezi. Ákesi qara jumys­ta. Iranda kún ystyq. Túski asqa kelgen ákesi sharshap uıyqtap ketedi. Anasy balasyna as daıar boldy, ákeńdi oıat deıdi. Sonda ál-Masharrı uıyqtap jatqan ákesin qalaı oıatýdyń jolyn tappaı, aqyry ákesiniń tabanyna betin tosyp, betimen tabanyn úıkeleı bastaıdy, ákesi oıanǵanda anasynyń dámi daıar bolǵanyn aıtady. Osy qurmet ál-Masharrıdi Iran elinde óte áıgili áýlıe qataryna qosty deıdi es­telik aıtýshylar. Ákeni qurmetteý – áýlıelik jol deıtinim osy.

Ákem Ǵabdyjappardan suraımyn:

– Qalaısha ákeńizdi birde-bir renjit­ken joqsyz, – dep.

Ákem oılanyp otyryp:

– Bir ret renjitetin jaǵdaı bol­dy, – dedi. Men áńgime tyńdaýǵa nıet bildir­dim. Maǵan ǵana aıtylǵan áńgime bolǵany­men, qanshama mezgil ótti ǵoı, jarııa ete bergennen ádepsizdik bolmas degen nıetpen ákemniń ómirbaıanynyń aıaýly bir betterin jaıyp salmaqpyn.

«Soǵysta bir kózdi berip, qalǵan de­nim saý, elge aman-esen oraldym. Oıym, endi otbasyn qurý. Kóńilim ketken bireý bar. Bir kúni astan keıin ákem: «Balam, soǵystan aman keldiń, endi otbasyn qurý kerek», dedi. Ákem ózim aıtaıyn dep júrgen oıyma dáp tústi, qýanyp kettim. «Iá, ıá», deı berdim. Ákem tamaǵyna bir nárse qadalǵandaı eki-úsh ret jótelip: «Balam, úılenseń, úı bolatyn adam osynda otyr», demesi bar ma? Basym aınalyp qoıa berdi. Meniń oıym basqa, ákemniń oıy ózge. Úıde otyr degeni jeńgem. Aǵam Sátjan «halyq jaýy» bolyp sottalyp, túrmede qaıtys bolǵan, odan eki qyz qalǵan Qaırıma (Qaıken) jáne Mýslıma. Úsheýi úıde. Meniń halimdi sezgen ákem: «Balam, men saǵan aıtqanymdy orynda deı almaımyn. Soǵystan aman kelgenińe shúkirshilik. Myna eki qyz balanyń qamy ǵoı, maǵan bul sózdi aıtqyzyp otyrǵan, áıtpese...», dep sóziniń aıaǵyn jutty. «Balam, oılan, erik ózińde», dep ákem ornynan turdy. Eki-úsh kún oı ústindemin. Kóńilim qalaǵan adamym menen sóz kútýde. Erik ózińde dedi ákem. Sonda ol qaıdaǵy erik. Keshegi soǵysta kóptiń biri bolyp kóz jumsam she! Elge aman oralyp, ákemniń aıtqanyn oryndamasam kim bolǵanym. Oıym on saqta. Aqyry, ákemdi renjitpeý kerek degen sheshimge keldim. Oǵan ońaı emes, úlken uly Sátjan talantty aqyn edi, «halyq jaýy» atanyp túrmede óldi, kishi balasy Adııatolla soǵystan habarsyz ketti. Men, inilerim: Jálel, Qaný bárimiz múgedek bolyp oraldyq. Aǵamnan qalǵan eki qyz bala jetim. Men óz basymdy oılaǵanda kim bolmaqpyn, joq, ákemniń aıtqanyn oryndaımyn. Sheshimimdi ákeme aıtqanda, ol: «Balam, osyndaı sheshimge keletinińe senip edim, endi aıtarym, ókinbe, ómiriń ókinishti bolmaıdy, myna Bıjamal kelinnen elge sóz aıtar balalar týady. Aqyry qaıyr bolsyn dep bata berip edi», dep ákem sózin aıaqtap, «Mine, ákem aıtqan balalar sendersińder» dep, ózinshe bir marqaıyp qalatyn edi, jaryqtyq. Ákesine degen qurmet ákemniń áýlıelik jolyna túsýi dep oılaımyn. Árıne, bárin bilip, jón silteýshi bir Alla!

Ákem qan maıdanda boldy, biraq soǵys týraly jarytyp áńgime aıtpaıtyn. Meniń esimde qalǵandary: «Soǵysta júrgende ýkraındar men belarýs jigitteri aıtatyn: «Sender baqyttysyńdar, otbasylaryń aman, soǵystan alysta, bizdiń otbasymyz da soǵys órtinde», dep. Sonda ishimnen buǵan da shúkir dep táýbe etetinmin», deıtin de qoıatyn. Taǵy birde aıtqany esimde: «Soǵystyń alǵashqy jyly úsh adamǵa bir vıntovka, qolymyzda eshnárse joq, qur aıǵaılap júgirip kelemiz, myltyǵy bar jaralansa ne ólse ǵana vıntovkaǵa qol jetedi. Al nemisterdiń sol kezde úsh aıaqty motosıkldermen júrgenine tań qalatynmyn», deýshi edi.

* * *

Ákemmen sońǵy kezdesýimdi aıtpasqa bolmas. 1993 jyldyń basynda jolym túsip, ákemniń amandyǵyn bilýge Lebıajige keldim. Sheshem qaıtys bolǵan, ákem Agıonıdiń qolynda turady. Buryn Lebıaji dep atalatyn selonyń atyn «Aqqý» dep ózgertip qoıypty. Sonsha kelisti at emes, «lebıaji» degen orystyń «lebıadınnyı pýh» degeninen shyqqan sóz, onyń qazaqshasy qamqa, ıaǵnı selo ataýy «Qamqaly» bolýy kerek edi. Úıge túsip, ákemmen amandyq-saýlyq surasqannan keıin burynǵy ádetime basyp, birge ósken dostardy aralap kettim. Mektepte birge oqyǵan Yrymbaıdyń úıinde qonaq bolyp shaı iship, áńgime quryp otyr edim, kelinim Naǵıma telefon shalyp:

– Sizdi atam shaqyryp jatyr, – dedi.

Úlken kisi bolǵanda mundaı shuǵyl habarlardan, árıne, sekem alasyń. Áli et taǵamynan dám tatpaǵan dastarqandy attaý maǵan ersileý kórinip, ózim ákeme telefon shaldym. Trýbkany ózi kóterdi:

– Áke, jaıshylyq pa, men áli úlken asty ishpep edim, qonaqta Yrymbaıdikindemin, – desem, ákem:

– Balam, sen áli talaı qonaqta bola­syń, osyndaı abyroıly júrseń, aldyńnan ­talaı dastarqan da jaıylar, – demesi ­bar ma, bul meniń ákemniń minezine tán emes qylyq, shoshıyn dedim.

Yrymbaıǵa asqa qaraı almaıty­nymdy aıtyp úıge tarttym. Kelsem, ákem túk bolmaǵandaı jaıdary:

– Yrymbaı dosyń ǵoı, renjimes, – dedi.

Men arnaıy asqa qaramaı kelgenim­di aıtsam, áke oǵan qýanyshyn bildirdi. Baıqaımyn, burynyraq asqa qaramaı ketkendi jaratpaıtyn, shaqyrǵandardyń yqylas-nıeti dastarqanynda dep otyratyn. Búgin ózgeshe. Sóıtsem, inim Agnonı meni erteń tańerteń jolǵa shyǵady depti. Shyny da solaı edi.

– Balam, ertemen jol júresiń, qazir alystasyń (Almatyny aıtyp otyr), endi qaıtip kelgenshe kim bar, kim joq, kári qoıdyń jasyndaı jasym qaldy... – dedi aǵynan jarylyp.

– Áke, erteń jolǵa shyqpaımyn, sizben taǵy bir kún birge bolamyn, qonaq­qa da barmaımyn, – dedim. Ákem balasha qýandy. Kelinge shaı qoıǵyzdy. Ekeýden ekeý, áńgimemiz taýsylar emes. Sózimizdiń túp-tórkini bir jerden shyǵyp, bir arnaǵa quıylyp jatyr. Kelesi kúni de ekeýimiz uzaq suhbat jasadyq. Bul kúni de kesh jattyq. Tańerteń ákemniń ystyq deminen oıandym, ol meniń basymda tur, sirá, qushaqtady ma, meıirlene súıdi me, bilmeımin, meniń ańǵarǵanym, bala kúnimnen ózim óte unatatyn ákemniń burqyraǵan ıisi. Ornymnan turyp ákemdi qushaqtadym, ákemniń jalǵyz kózinen jas parlap tur eken. Ertemen jolǵa ázirlene bastadym. Qoshtasyp jolǵa shyqtym. Ákem esik aldynda qolyn bulǵap qala berdi, men mingen jeńil kólik kózden tasa bolǵansha izimnen qarap turdy. Bul meniń ákemmen sońǵy kezdesýim. Eki aıdan keıin ákem Ǵabdyjappar dúnıeden ozdy.

Ǵarıfolla ESIM,

akademık