Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Bizdiń Qastek jaqta Omarbek Jantaev degen dáýletti bolystyń urpaǵy bolǵan. Jigittiń tóresi dese bolǵandaı, segiz qyrly, bir syrly jan eken. Kámpeskege ilinip, Sibirge jer aýdarylǵan. Jolda qashyp shyǵyp, aýylǵa jasyryn jetedi. Osyndaǵy úńgirlerdi tasalap kún keshedi. Omarbek Jantaev taýdyń qýys-qýysyna tyǵylyp, keńes ókimeti ókilderinen boı tasalap júredi. Onyń izinen túskenderge ustatpaı, tyǵylyp qala beredi eken. Týǵan jerdiń ár tasyna deıin biletin adam ońaılyqpen ustatsyn ba, keńes ókimetiniń jergilikti bılik ókilderi tipti aeroplan da jiberedi, biraq taba almaıdy.
El ashtyqqa ushyrap jatqanda ań atyp, qus ustap, arasynda arǵy betten mal aıdap kelip, ashyqqan halqyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da kómegin beredi. Osylaısha, bir ózi talaılardy ashtyqtyń sheńgelinen aman alyp qalady.
Omarbek Jantaev bir orynnan ekinshi jerge tez iz sýytyp, qýǵynshylarǵa ustatpaı júredi. Sýyqtóbe, Qordaı, Dolańqara, Aqterektiń taýynda, tipti keıde qyrǵyz Alataýyna da ótip ketip, boı tasalaıdy. Degenmen zaman qatty buzylyp, dúnıe tarylyp bara jatqandaı bolǵasyn qasyndaǵy serikterin jınap alyp, «endi mynadaı bolyp jaǵdaı kún asqan saıyn qıyndap barady, endi ruqsat, Qytaıǵa ketemin degenderińiz bolsa – Qytaıǵa baryńyzdar, qyrǵyzǵa sińip ketemin deseńder oǵan da ruqsat, qaıda baramyn deseńizder de ketýge bolady» dep ruqsatyn beredi.
Omarbek Jantaev «ózim ázirge osy jerde qala turamyn, bir aıdan soń jolǵa shyǵamyn» deıdi. Osy kezde keńes ókimetiniń jandaıshaptary Omarbek Jantaevty ustaı almaı, ábden mezi bolyp, aqyry araǵa tyńshylaryn kiristiredi. Satqyndar, tyńshylar el ishinde qashan da bolǵan ǵoı. Sondaı tyńshylardyń biri Omarbek Jantaevtyń qaıda júrgenin aıtyp qoıyp, qyzyl áskerler ony qapyda qorshap alady. Qyzyl áskerdiń bir komandıri Omarbek Jantaevtyń basyn kesip alyp, denesin Sýyqtóbeni eń quzar jartasynan laqtyryp jiberipti.
Omarbek Jantaevtyń arǵy atalary batyr bolǵan. Omarbek Jantaevty sońǵy batyr dese bolady. Aýyldastar arasynan jınalǵan derektik materıaldar negizinde men Omarbek Jantaev týraly, osy oqıǵalar týraly «Kek» degen romanymda jazdym.
Endi Maqysh Raıymbekuly týraly aıtyp bereıin. Meniń «Maqysh balýan» degen povesim bar. Ol qýǵyn-súrgin kórgen Maqysh balýanǵa arnalǵan. Bul týyndy ózi balýan, ózi ánshi, ózi aqyn Maqysh balýannyń taǵdyrynan syr shertedi. Maqysh balýannyń ómiri týraly el aýzynan estigen, ańyz-áńgimelerden túıgenimdi kórkem tilmen qaǵaz betine túsirdim. Maqyshty Qastek bolysyna ataqty memleket qaıratkeri Oraz Jandosov revkom qylyp taǵaıyndaǵan. Ujymdastyrý kezinde, «asyǵystyq jasamaıyq, artyn kúteıik, bári jaqsy bolyp jatsa kóshe jatarmyz», dep qarsylyq jasaǵany úshin Maqysh balýandy abaqtyǵa jaýyp, artynan atý jazasyna kesedi. Jambyldyń úzeńgiles serigi, aqyn, batyr, ári balýan Maqysh Raıymbekulynyń qıly-qıly taǵdyryn poveste ár qyrynan kórsetý maqsatym boldy. Burynǵy Qastek bolysy, qazirgi Jambyl aýdanynyń tuńǵysh revkomy bolǵan, ónerimen qazaq-qyrǵyzǵa aty keńinen tanylǵan, keıin repressııa qurbanyna aınalǵan Maqysh balýannyń ómir derekteri bar munda.
Maqyshtyń túrmede jatyp jazǵan qoshtasý hatyn Sarqytbaı kóshirip alǵan. Al Sarqytbaı meni birinshi synypta oqytqan ustazym ári óleń-qıssalardy jatqa aıtatyn jyrshy edi. Maqyshtyń balýandyǵyn el arasyndaǵy ańyzdardan kóp estıtinmin. Onyń qyrǵyzdyń ataqty batyry Tisteýikpen naızalasyp, jeńgenin aýyl aqsaqaldary tebirene aıtyp otyratyn.
Maqysh Raıymbekuly 1878-1940 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Shapyrashty rýynyń ekeı tarmaǵynan. Jasynan Jambyldyń tálimin kórgen, Jambyldyń aýyldasy bolǵan. Jetisýdaǵy qyrǵyz-qazaq jıyndaryndaǵy aıtystarǵa túsken, jekpe-jek kúreske de qatysqan. Sonymen birge shejireni óleńdetip aıtady eken. Qyrǵyz manaby Shabdenniń asynda qyrǵyz balýany Sabyrmen, ekinshi kezekte orys-kazak balýany Podmogovpen kúresip, bas báıgeni jeńip alypty (30 som, 4 jylqy). «Baıga ý kara kırgızov po slýchaıý smertı manapa Shabdena v Pıshpekskom ýezde, 1912 g.» degen kitap bar (avtory – S.E.Dmıtrıev), bul oqıǵa sol kitapta da aıtylady. 1913 jyly Vernyıda uıymdastyrylǵan Jetisýdyń oblystyq aýylsharýashylyq kórmesinde Shapyrashty Jápek batyrdyń saýyt-saımanyn kıip, qarý-jaraǵyn asynyp, qazaqtyń saıys ónerin kórsetken. Kórme Romanovtar áýletiniń patshalyq qurǵanyna 300 jyl tolýyna arnalǵan bolatyn. Sol kórmede túsken Maqysh Raıymbekulynyń sýreti saqtalyp, bizge jetti.
Maqysh Raıymbekuly 1916 jylǵy kóteriliske de qatysqan. Bekbolat Áshekeuly, Sataı Kóbegenuly sııaqty qolbasshylarmen qatar júredi. О́zi de jasaq quryp, basqarǵan. Qastek kóterilisiniń jetekshisi Sataı Shıen mańyndaǵy shaıqasta oqqa ushyp, qaza tapqan. Maqysh oǵan «Sataı batyr» degen jyr arnaǵan, ózi eldi aralaǵanda, osy dastanyn aýzynan tastamaı, aıtyp júredi eken.
Maqysh Raıymbekuly «halyq jaýy» dep ustalyp, 1933 jyly túrmede óltirildi. Qastek bolysynyń revkomy bolǵan. Qazirgi Jambyl aýdanynyń alǵashqy keńestik jergilikti basshysy. Maqysh Raıymbekuly halyq jaǵynda bolǵan.
Daıyndaǵan –
Aıtkúl MAHAEVA,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
