Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Sondaı-aq alaıaqtardyń áleýmettik ınjenerııa tásilderi men ádisterin qoldanýy nátıjesinde aqshalaı qarajattyń urlaný táýekelderin barynsha azaıtýǵa baǵyttalǵan sharalardy kezeń-kezeńimen qabyldap, iske asyrý ózekti bolmaq.
Bıylǵy 10 aıda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine azamattardan 49,8 myń ótinim kelip túsken. Azamattar men uıymdar ótinimderiniń negizgi úlesi bank sektoryna tıesili, bul 55% nemese 27,1 myń ótinishti quraıdy. Mıkroqarjy uıymdarynyń qyzmeti máseleleri boıynsha – 27% nemese 13,6 myń ótinish, saqtandyrý naryǵy sýbektilerine – 2% nemese 1,2 myń ótinish, qarjy naryǵynyń ózge de sýbektilerine 16% nemese 7,9 myń ótinish kelgen.
Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentiniń dırektory Aleksandr Terentevtiń aıtýynsha, jyl basynan beri qarjy uıymdaryna qatysty jalpy somasy 162,6 mln teńgege 153 shara men 130 ákimshilik jaza qoldanylypty. Halyqtyń kredıtteri boıynsha merzimi ótken bereshekti retteýdiń biryńǵaı tártibi týraly zańnamalyq normanyń sheńberinde bankter 523,4 myń qaryz alýshynyń qaryzyn, 590,3 myń qaryz alýshynyń mıkrokredıtin qaıta qurylymdady.
Kredıtterin óteýde qıyndyqqa tap bolǵan qaryz alýshylardyń problemalaryn sheshý úshin depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna túzetýlerge bastama jasaǵan edi. Zańnyń negizgi baǵyttary:
- Keshiktirý merziminiń eń az merzimin 24 aı mólsherinde engizý, osy merzimniń ishinde bankter men MQU jeke tulǵalardyń problemalyq bereshegin retteý jónindegi rásimdi júrgizýge mindetti jáne osy merzim ótkennen keıin ǵana mundaı kredıtterdi kollektorlyq agenttikterge berýge quqyly bolady;
- Eseptelgen aıypaqyny, ósimpuldar men aıyppuldardy esepten shyǵarý jolymen retteý sheńberinde qaryz alýshynyń borysh júktemesin azaıtýdy qamtamasyz etý;
- О́zderi satyp alǵan azamattardyń kredıtteri boıynsha kollektorlardyń merzimi ótken bereshekti retteý rásimin ótkizý mindetin engizý.
Tutynýshylar men qarjy uıymdarynyń arasynda týyndaǵan daýlardy sheshý tetigin jetildirý úshin agenttik azamattardyń barlyq kredıti boıynsha daýlardy qaraý týraly normany engizý arqyly bank ombýdsmany ınstıtýtynyń ókilettikterin keńeıtýdi usynady.
«Qazirgi kezde bank ombýdsmany ıpotekalyq qaryzdar men kollektorlyq agenttikterge berilgen qaryzdar boıynsha ótinishterdi ǵana qaraıdy. Norma engizilgennen keıin ol qaraıtyn máseleler aıasyna kredıtorlardyń bank ombýdsmanynyń sheshimderin oryndaý mindeti belgilene otyryp, tutynýshylyq banktik qaryzdar men mıkrokredıtter engiziledi», dedi qarjy retteýshisiniń ókili.
Áleýmettik ınjenerııanyń túrli tásilderi men ádisterin qoldaný nátıjesinde alaıaqtardyń aqsha qarajatyn urlaýy – azamattardyń agenttikke júginýiniń taǵy bir sebebi. 2022-2023 jyldary bankterde 14,6 mlrd teńge somaǵa alaıaqtyq tásilmen resimdelgen 7 759 kredıt berilgen. Bul rette mundaı kredıtterdiń 82%-yn azamattar alaıaqtardyń yqpalymen bankterdiń mobıldi qosymshalary arqyly resimdegen. 2022 jyldan bastap bankter 111,9 mln teńge somaǵa alaıaqtyq kredıtterdi esepten shyǵardy. Klıentterdiń kartochkalyq jáne depozıttik shottarynan 6,1 mlrd teńge zańsyz alynǵan, bankter azamattarǵa 343 mln teńge somada ótemaqy tóledi.
Qarjy uıymdary klıentteriniń quqyqtaryn qorǵaý úshin agenttik azamattardyń kredıt alýdan erikti túrde bas tartýyn engizýdi, keltirilgen zııandy óteý boıynsha qarjy uıymynyń jaýapkershiligin zańnamalyq deńgeıde engizýdi nemese aqparattyq qaýipsizdik rásimderin buza otyryp júrgizilgen alaıaqtyq operasııalar boıynsha klıentke qoıylatyn talaptardy toqtatýdy kózdeıtin túzetýler ázirledi.
Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń ótinishteri negizinde agenttik halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý úshin aqparattyq, túsindirý jáne bilim berý jumysynyń vektoryn qalyptastyrady. Halyqqa qarjylyq qyzmetter men ónimder jáne olardy durys paıdalaný týraly aqparat berý maqsatynda 2020 jyldan bastap Fingramota.kz ınternet-portaly jumys isteıdi. Internet-portal iske qosylǵan sátten bastap portalǵa biregeı kirýshiler sany 1,04 mln adamǵa jetken. Agenttik Fingramota Online mobıldi qosymshasyn jáne agenttiktiń sall-ortalyǵyn iske qosty. Bul arqyly 52 myń azamatqa keńes berildi.
«Halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrýdyń mańyzdy quralynyń biri – bilim berý is-sharalary. Mundaı is-sharalardy agenttik aýdıtorııanyń geografııalyq, áleýmettik-demografııalyq jáne jas erekshelikterin eskere otyryp, barlyq nysanaly toptar úshin qarjy uıymdary men memlekettik organdarmen birlesip ótkizedi», deıdi A.Terentev.
2023 jyly 20 myńnan asa tyńdaýshylardy qamtı otyryp, 337 bilim berý is-sharalary ótkizilgen. Bul tyńdaýshylardyń 3,4 myńy – jalpy bilim berý mektepteri men lıseılerdiń oqýshylary, 7 myńy – kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men oqytýshylary. Shalǵaı eldi mekenderdegi tutynýshylardy qamtý úshin 2,2 myń azamatqa 60 kóshpeli trenıng uıymdastyrylǵan. Nátıjesinde, el turǵyndarynyń qarjylyq saýaty 2023 jyly 40,5%-dy qurady. Bul 2022 jyly – 40,3%, 2021 jyly – 39,52%, 2020 jyly 39,07% bolǵan edi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) zertteý jumystarynyń ekinshi fazasynyń derekterine sáıkes 2021 jyly TMD boıynsha qarjylyq saýattylyqtyń ortasha kórsetkishi 55,8%-ǵa teń. Qazaqstan aldyńǵy úsh kóshbasshynyń qataryna endi – 59,6%. Eń joǵary kórsetkishke Belarýs (61,4%) qol jetkizdi. Sońǵy orynda – Ázerbaıjan (45,9%). Tutastaı alǵanda, 8 eldiń tórteýinde ortadan tómen kórsetkishter tirkelgen.
Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy taǵy bir mańyzdy baǵyt – qarjylyq ınklıýzııa. 2023 jyly agenttiktiń bastamasy boıynsha Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti «Múmkindigi shekteýli adamdarǵa qyzmetter usyný boıynsha qarjy uıymdaryna qoıylatyn talaptar» Ulttyq standartty bekitti. Atalǵan qujat múgedektigi bar adamdardyń jeke sanattary úshin qarjy uıymdarynyń bólimsheleri men fılıaldarynyń naqty qoljetimdiligine, aqparattyq resýrstardy – saıttar men mobıldi qosymshalardy beıimdeýge qoıylatyn talaptardy aıqyndaıdy. Sondaı-aq qarjy uıymdary qyzmetkerleriniń múgedektigi bar adamdar men halyqtyń júrip-turýy shekteýli toptarymen ózara is-áreketiniń tetigin aıqyndaıdy.
