Onomastıka kóshbasshysy

Til bilimine ǵumyryn arnaǵan aka­demık ómir boıy jınaǵan, rýhanı serigi bolǵan kitap­taryn ýnıversıtetke tegin syı­­lady. Kitaptar arasynda til bilimi boıynsha keńes oda­ǵy ke­zinde jáne Táýelsizdik jyl­da­rynda ja­ryq kórgen qun­dy eń­bek­ter bar. Sonyń ishin­de onomas­tı­ka baǵy­tyn­daǵy izdenis­ter­diń sáýleli izi jatyr. Qazaq, qyr­­ǵyz, ózbek, tatar, bashqurt, ázer­­baıjan, saha, altaı, orys, ýkraın, belorýs ǵalym­da­rynyń eńbe­k­­teri, ǵylymı dıs­ser­ta­sııa­la­rynyń avtoreferat­tary da jınaq­­talǵan.

– Ár ǵalym óziniń qyzmet babynda, zertteý barysynda kitaptar jınaı­dy. Ǵylym boıynsha jınaǵan eńbekterim bir qaýym bolǵan eken. 70 jyl paıdalanǵan kitaptarymdy syıǵa tarttym. Bul kitaptardy úıde saqtaýdan góri, keıingi jastardyń oqyǵany durys shyǵar degen nıetim boldy. Onomastıka ǵalymdary ǵana emes, basqa salanyń mamandary da kádege jaratsa, men úshin erekshe qýanysh, – dedi Telqoja Januzaq.

Ǵalymnyń zertteýleri qazaq onomastıkasynyń antroponımıka salasynan bastaý alǵan. Akade­mık I.Keńes­baevtyń qoldaýymen 1953 jyl­dyń jeltoqsanynda 2 tom­dyq «Qazaq tiliniń túsindirme sóz­di­gin» jasaý úshin Qazaqstan Ǵylym akade­mııasy janyndaǵy Til jáne áde­bıet ınstıtýtynyń aty­nan Lenın­gradqa barady. Jas ǵalym belgili túrkitanýshy S.Malovpen tildesip, aqyl-keńes alady. Sol joly ǵalym «Qazaq tilindegi kisi esimderi» de­gen taqyrypty usynyp, «qazaq esim­deri» taqyryby arnaıy zertteý nysanyna aınalǵan. Ono­mas­tık ǵalym ózine deıingi pikirler men maqalalardy negizge ala otyryp, kisi esimderiniń arnaıy klassıfıkasııasyn jasaǵan. Telqoja Seı­dinuly kisi esimderin zertteý­men ǵana shektelmeı, toponımıka, kosmonımıka, t.b. baǵyttarǵa sham­­­­shy­­raq jaqqan. Birtutas qazaq ono­­mas­tıkasynyń negizin qala­dy­­ dep aýyz toltyryp aıtýǵa bol­a­dy.

– Búgin elordamyz úshin, Eýra­zııa­ ulttyq ýnıversıtetimiz úshin erek­she kún. Til biliminiń, onomas­tı­ka salasynyń abyzy Telqoja aǵa­myzdyń atyndaǵy qor men ǵalym mektebi ýnıversıtette­ ashylǵaly tur. Onomastıka ǵylym retinde qashan­da ómir súre beredi. Sebebi bizde burmalanǵan, dúdámal ataýlar óte kóp. Tipti etımologııa­sy anyq­talmaı jatqan jerler de bar. Osy ortalyq atalǵan máselelerdi durys jolǵa salady dep oılaı­myn. Úlken mereı­toıy qar­sa­ńyn­da Tel­qoja­ aǵamyz 5 tomdyq eńbegin shy­­ǵar­dy. Sol eńbekpen tanysa otyryp aǵamyzǵa rıza boldym. Birinshi­den, óte qunttap jaz­ǵan. Ekinshiden, shákirtterine kóp dúnıe­ni­ úıretip otyr, – dedi akademık Dıhan Qamzabekuly.

T.Januzaq qazaq-túrki ono­mas­­­tıkasy boıynsha kásibı mamandar daıarlaýǵa da bel sheshe kiris­ti. Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Ázer­baı­jan, Túrik­men­stan, Tatar, Bashqurt, Týva, Býrıat, Hakas, Taý­­ly­ Altaı res­pýb­­­lıkalarynan kelgen izde­ný­­shi­lerdiń betinen qaqqan emes. E.Begmatov (О́zbekstan), Sh.Japa­rov (Qyrǵyzstan). G.Álıev (Ázerbaıjan), A.Ka­ma­­lov (Bashqurtstan), G.Sat­ta­rov (Tatarstan) sekildi ǵalym­dar­dyń doktorlyq dıssertasııa­la­ry­na keńes­shilik etti. TMD el­de­ri­nen 6 ǵylym doktory, 21 ǵy­lym kandı­da­tynyń ǵylymı dıs­ser­ta­sııa­lyq jumysyna resmı oppo­nent bolyp, tıisti baǵasyn bergen.

Mereıli is-sharaǵa ǵalym­dar­­­dyń arasynda Serik Negı­­mov, Ádil Ahmet, Kárim­bek Qur­man­álıev, Sherý­baı Qurman­baıuly syndy belgili akademıkter, professorlar qatysty. Bul bas­­tamaǵa Serik Negı­mov:­ «97 jas­taǵy abyz aǵamyz elor­da­ǵa rýhanı qazynasyn syılady. Ýnıversıtetke mynan­daı baı­lyqtyń kelýi – úlken baqyt», dep pikir bildirdi.