Foto: Avtor
Ǵalymbek Jápek 90 jyldardan beri qoljazba jınap bastaǵan. Sol jyldar aralyǵynda Merki medresesinde, keıinnen Almatydaǵy Islam ınstıtýtynda bilim alyp, tóte jazýdy meńgeredi. Al 1992 jyldan bastap Tashkentte bilimin jalǵastyryp, kóne ózbek tilin úırenedi. Sol arqyly erterekte túrki tilderinde jazylǵan muralardy zertteýge múmkindik alady. Oqýyn támamdap, elge oralǵan tusta da Ǵalymbek ustaz el-jurtpen kezdesýinde ýaǵyz-áńgimelerin tyńdaǵan turǵyndar eski kitaptaryn ákelip tastaıtyn bolǵan. Osylaısha onyń qoljazbalar jınaqtalǵan jeke kitaphanasy qalyptasqan. Olardyń tili, hronologııasy men mazmuny da ártúrli. Solardyń qatarynda arnaıy korpýsymen saqtalǵan erte zamanǵy qoljazba oramy da bar.
«1999-2003 jyldar aralyǵynda Shymkent qalasynda bas ımam bolyp qyzmet atqardym. Sonda ýaǵyzdarda, áńgimelerde jıylǵan halyq «Osyndaı eski jazbalar, tarıhı kitaptar bar edi, solardy oqı alasyz ba?» dep suraq-saýal joldap, qolynda bar kitaptardy alyp kelip jatatyn. Bul qoljazbany da dál solaı 2000 jyly bir qarııa qolymyzǵa tapsyrdy. Jádigerdiń arnaıy korpýsy bar jazba ekendigine qarap, hat mazmunyndaǵy dúnıe ekendigin ańǵarýǵa bolady. Hat oramyndaǵy jazýlardyń eskirip, kónergeninen qoljazba tarıhy uzaq ýaqytty qamtıtynyn bilýge bolady», deıdi Ǵalymbek Jápek.
Jalpy, aýdarmashy búginde Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti men Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy sekildi zertteý ortalyqtarymen birlesken jumysty qolǵa alǵan. Máselen atalǵan ortalyq buǵan deıin mamannyń eki birdeı qoljazbasyn kóshirip basyp, taıaý arada 47 qoljazbany aldyryp, búginde solardyń óńdeý jumystarymen aınalysýda. Al jaryqqa shyqqan «Máýlit an-Nabı» men «Sopy Allaıar» kitaptarynda din men paıǵambarlar ómirin baıandap, adamgershilik pen ımanǵa tárbıeleıdi.
Aýdarmashynyń búginde qolǵa alǵan jádigerleriniń arasynda «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh» lıro-epostyq jyrlary men Birjan-Sara aıtysy, batyrlyq dastandardyń nusqalary, aqyn-jyraýlardyń týyndylary bar. Olardyń basym kópshiligi ótken ǵasyrdyń basynda jazylyp alynǵan dúnıeler. Mamannyń sózinshe, ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar bul qoljazbalarda tildik qoldanys ereksheligi men epızodtar ózgesheligi bolǵanymen, oqıǵalar sheshimi kompozısııalyq turǵydan bir arnaǵa toǵysady Máselen, mundaǵy «Birjan-Sara» aıtysynyń bir nusqasynda: «...Aıtysy ekeýiniń tamasha eken, Kirgeni ol arǵynnyń alasha eken. Úsh júzdi Saldyqpenen aralaǵan, Qojaǵul degen baıdyń balasy eken. Bul saldyń óz óleńi, aty Birjan, Sandaltyp orta júzdi ánmen qyrǵan», delinedi.
Sondaı-aq qoljazbalar arasynda aıtystyń eń alǵash 1898 jyly jazylǵan nusqasy da bar. Búginde keńinen tanylǵan aıtystyń osy nusqasy: «Qyzy eken Tastanbektiń aqyn Sara, Báıgeden kúnde kelgen jalǵyz qara. Qyz da bolsa adamnyń júırigi eken, Keledi bir súrinbeı jalǵyz qara», dep Sarany portrettik turǵydan tanystyrý arqyly bastalady. Eske sala ketsek, qyz ben jigit aıtysynyń ozyq úlgisi sanalǵan «Birjan-Sara aıtysy» 1871 jyly Almaty oblysy Qapal-Aqsý óńirinde Eshkiólmes taýynyń baýraıynda ótken.
Aıtysty eń alǵash 1898 jyly Qazanda «Qıssa Birjan sal menen Sara qyzdyń aıtysqany» degen atpen Júsipbek qoja Shaıhıslamuly jarııalaǵan. Keıin Zaısannan ekinshi nusqasy tabylyp, «Birjan sal men aqyn Saranyń aıtysqany» degen atpen Qazanda jeke kitap bolyp basyldy. Sonymen birge Árip Táńirbergenov jazǵan taǵy bir nusqasy 1907 jyly jaryq kórdi. 1918 jylǵa deıin bul úlgiler segiz ret, Keńes ókimeti tusynda on bir ret jarııalandy. Sóıtip, el ishine jazbasha da, aýyzeki de taralyp keldi.
Budan bólek, qoljazbalar arasynda 1935 jyly 25 mamyrda eski arab jazýymen jazylyp, jaryq kórgen «Qozy Kórpesh-Baıan sulý-Qodar» jyry men «Qyz Jibek» dastandary , Qytaı qazaqtary tóte jazýmen basyp shyǵarǵan Er Edige, Qanjyǵaly Bógenbaı, Qabanbaı, Oljabaı, Bólek batyrlar ǵumyrnamasy, Turmahanbet pen Úkili Ybyraı jyrlary jazylǵan kitaptar da bar. Sondaı-aq qoljazba arasynda «Balymshanyń 1932 jyly 15 jylǵa sottalyp, óziniń ómir tarıhyn baıan etip, Qazaq SSR joǵary keńesine jazǵan haty» ataýymen jarııalanǵan: «Kel qııalym, keńeseıik ekeýmiz, Jatqanymyz jaraspaıdy beker bos. Kúndiz-túni qamaýly úıde jatqan soń, Qaıǵy túsip, qapa bolyp ketermiz...», dep keletin óleń shýmaqtary kezdesedi. О́leń qurylymyna nazar aýdarsaq, bul ótken ǵasyrdyń orta sheninde jaryq kórgen Muzarap Júsiptiń «Balymsha» áninen múlde bólek taǵdyr men ómir joly sýrettelgen jyr ekendigin ańǵarýymyzǵa bolady.
Eski kitaptar men jazbalardyń basym kópshiligi búgingi kúnge buzylmaı qalaı jetti dersiz? Ásirese, ateıstik qoǵamda arab qarpindegi barlyq oqýlyq ataýly órtelgenin eskersek, bul tańǵajaıyp qubylys ekeni anyq. Ol úshin ata-babalarymyz eski kitaptardyń tysy men muqabasyn sol zamanǵy orys tili oqýlyqtary men ózge de klassıkalyq týyndylardyń syrtymen qaptaǵan. Qarapaıym oqyrmanǵa bári de arab qarpinde jazylǵan kitap jazbalary kóringenimen olardyń da ózindik erekshelikteri jer men kókteı.
«Jalpy, mundaǵy jazbalar túrli kezeńdi, túrli tilderdi qamtıdy. Birinde kóne túrki tili bolsa, birinde arab, shaǵataı, parsy tilderi kezdesedi. Onyń ishinde orta ǵasyrda kóp taralǵan shaǵataı tilindegi kitaptarynyń ózi arab qarpine aýysqanyn bilemiz. Budan bólek, bergi ýaqyttaǵy Ahmet Baıtursynulynyń álipbıi men oǵan deıingi tatar baspalarynan jaryq kórgen kitaptar jáne sol kezeńdegi eski ózbek jazýy da bir-birimen qabysa bermeıdi. Olardyń ishinde eń qıynǵa soǵatyny parsy tilindegi jazbalar», degen Ǵalymbek Jápek qazir aýdarma isine jas shákirtterin de baýlyp júrgenin jetkizdi.
«Kitap arqyly álemge saıahattaýǵa bolady» dep jatamyz. О́ıtkeni, kez kelgen shyǵarmany oqý arqyly oqyrman sol dáýirge, sol mekenge sapar shegedi. Al Ǵalymbek Jápek óziniń aıadaı ǵana jumys bólmesine tarıhtan tábárik alyp, jer sharynyń bir bóligin jıyp alǵandaı. Murasynyń kúni erteń jas urpaqqa azyq bolatynyna sengen aýdarmashy mamanǵa telegeı tabys tiledik.
