Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Onlaın nesıeni berý talabyna ózgerister engizý – osy kúnge deıin kóp talqylanǵan taqyryptardyń biri. Tipti aqjemdenip ketti dese de bolady. 2018 jyly bolǵan qoǵamdyq talqylaýlardyń birinde de Ulttyq bank osy salany ınternet naryqpen retteý týraly usynys aıtty. Onlaın júıede qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaý jáne bar olqylyqtardy joıý úshin Azamattyq kodekstiń «Qaryz alýshymen – jeke tulǵamen jasalǵan nesıelik sharttyń erekshelikteri» babymen tolyqqanyn áli umytqan joqpyz. Nesıe sharty boıynsha nesıe somasyn qaıtarý jáne (nemese) syıaqy tóleý mindettemesin buzǵany úshin turaqsyzdyq aıybynyń somasy árbir keshiktirilgen kún úshin ótelmegen mindetteme somasynyń 0,5%-nan aspaıtyny da 2018 jyly arnaıy erejemen bekitildi. 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen mıkroqarjy qyzmetin retteıtin zańnamaǵa engizilgen ózgerister mıkroqarjy uıymdaryna jańa qaryz kapıtaly naryǵyna qol jetkizýge múmkindik ashty – olarǵa oblıgasııalar shyǵarýǵa ruqsat berildi.
Sarapshylar MQU-nyń esin jııýyna sol ereje sebep bolǵanyn kúni búginge deıin aıtady.
Jalpy, sarapshylar «Úkimet te, Ulttyq bank te MQU erkeligine kóz jumyp qaraıdy» degen pikirdi jıi aıtatyn. Tipti keıbir MQU-nyń nesıelik paıyzy 200 paıyzdan asyp ketken kezde de Ulttyq bank kóz jumyp qarady, dástúrli bankterdiń qoly jetpeı jatqan tustarǵa MQU-nyń jetýine múmkindik berdi. Biraq munyń bári ýaqytsha ekeni, MQU-ǵa es jıyp alýǵa berilgen múmkindik ekeni keıin bilindi.
Nesıe alýshylardyń jalpy sanynan 516 myń adamnyń nemese 7 paıyzynyń merzimi ótken nesıesi bar. Mıkroqarjy sektorynda 347 myń qaryz alýshy 90 kúnnen astam 98 mlrd teńge somasynda nesıe tólemderin keshiktirgen. Osy máselege baılanysty Almatyda ótken dóńgelek ústelde mamandar problemalyq nesıe alýshylardyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin neni ózgertý kerek, neni ózgertpeý kerektigin talqylady.
MQU-nyń aıaqasty «muńaıyp» qalýynyń ózindik syry bar. Ulttyq bank pen Úkimet naryqty álsiz oıynshylardan tazartý jáne ashyqtyqty arttyrý úshin biraz sharýanyń betin qaıyryp tastady. Keler jyly eldegi MQU-lardyń biri ekinshi deńgeıli bankke (EDB-ge) aınalady degen boljam batylyraq aıtyla bastady. Bul shaǵyn qarjy uıymdarynyń arasynda báseke kórigin qyzdyryp jiberetini anyq. Endigi jerde MQU úshin syılyqtyń kókesi EDB mandaty bolǵaly tur. EDB-da salymshynyń derekter bazasyn skorıngtik jáne saraptamalyq taldaý monıtorıngi aqyly 10-15 mınýtta anyqtap beredi. Olardaǵy qazirgi jetistik – uzaq jylǵy daıyndyqtyń jemisi. Al MQU-da mundaı múmkindik joq.
Osy basqosý tizginin óz mindetine alǵan FinTech qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Alekseı Sıdorov onlaın mıkrokredıt naryǵyndaǵy ózgeristermen bólisti.
Tehnologııanyń, sonyń ishinde fınteh sektorynyń qarqyndy damýyna qaramastan, onlaın-nesıeleýdiń damýy barlyq jerde óz erekshelikterine ıe. Mysaly, Ulybrıtanııa men AQSh-ta bul sektor uzaq ýaqyt boıy tabysty damyp keledi, tehnologııalar Shyǵys Eýropada, Baltyq jaǵalaýy elderinde jáne TMD elderinde endi damý ústinde. Halyqtyń nesıege batýyna onlaın nesıeler nemese MQU kináli dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Qarjylandyrýdyń mundaı tetigi memleket pen memleket arasyndaǵy konstrýktıvti dıalogke múmkindik beredi. Basqasha aıtqanda bıznestiń erekshe túri.
Al bizdiń elde MQU-nyń jalpy halyqtyq sıpatqa ıe bola almaýyna tutynýshylyqtyń qolynyń qysqalyǵy, jumyssyzdardyń kóptigi sebep bolyp otyr. Bul olardyń aınalymdaǵy kapıtalyn arttyrýǵa kedergi. Qazir qansha adamnyń jumyssyz ekenin BJZQ salymshylarynyń sanynan kóremiz. Qazir shamamen 2,55 mıllıonǵa jýyq adam eshqandaı jarna aýdarmaǵan. Osynsha adamdy banktik skorıng nesıege bekitpeıdi degendi bildiredi. Olar qarjylyq máselesin sheshý úshin amalynyń joqtyǵynan MQU-nyń kómegine júginedi. Al MQU-lardyń nesıe paıyzy EDB-ǵa qaraǵanda joǵary. Sondaı-aq sarapshy 2020 jyldan bastap naryq rettele bastaǵanyn, bul qaýymdastyqtyń óz bastamasymen qarjylyq retteýshiniń qoldaýynyń arqasynda múmkin bolǵanyn atap ótti. 2021 jyldan bastap klıentter úshin mindetti bıometrıka engizildi, boryshkerlermen jaǵdaıdy sotqa deıin retteý talaptary, MQU óz balansynda saqtaı alatyn úmitsiz bereshekter boıynsha lımıtter belgilendi, paıyzdyq mólsherlemeler tómendetildi jáne ózgertýler engizildi. Eger qaryz alýshy 50 AEK-ke deıin nesıe alyp, merzimin keshiktirse, onda jańa erejege sáıkes ol uzaq ýaqyt keshiktirilse de nesıeniń 50 paıyzyn tólemeıdi. Qysqamerzimdi nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemeler 30%-dan 15-20%-ǵa deıin tómendedi. Mıkronesıeniń bıznes modeli banktik nesıelerden erekshelenedi, ortasha eseppen 2 apta merzimimen 60-70 myń teńgeni quraıdy. MQU banktermen birdeı mólsherlemelermen jumys isteı almaıdy, óıtkeni shaǵyn somalardy shyǵarý shyǵyndary kiristen aıtarlyqtaı joǵary. Mysaly, jyldyq mólsherlemesi 56% bolatyn 100 myń teńgeden kiris shamamen 4,7% nemese eki aptada 2 400 teńge shamasynda bolady, bul operasııalyq shyǵyndardy ótemeıdi. Bul rette táýekeldi baǵalaý, banktik nesıeni aýdarý jáne basqa da shyǵyndar 8-10 myń teńgege jetip, nesıe berýdi tıimsiz etip, sektordyń ómir súrýine qaýip tóndiredi.
Onyń aıtýynsha, 2023 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha MQU onlaın-rejiminde aqshalaı túrde bergen nesıeleriniń úlesi jeke tulǵalarǵa bankter men barlyq MQU bergen nesıelerdiń jalpy kóleminiń 0,6 paıyzynan aspaıdy. «Biz nesıe naryǵynyń óte az bóligin quraımyz. Bizdiń oıymyzsha, bılik azamattardyń qaryz aýyrtpalyǵyn talqylaýda bizge tym kóp kóńil bóledi. Bizdiń sektor bank ónimderi qoljetimdi emes, qanaǵattaný deńgeıi joǵary azamattarǵa joǵary sapaly qyzmet kórsetedi», deıdi Alekseı Sıdorov.
Ol onlaın MQU klıentteriniń basym kópshiligi – shamamen 70 paıyzy – óńirlerde turatynyn, qaryz alýshylardyń 30 paıyzy ǵana Almaty men Astanada ornalasqanyn atap ótti. Zań MQU-ǵa beriletin eń joǵary nesıeni 50 aılyq eseptik kórsetkishpen (AEK) shekteıdi, bul 170 500 teńgege teń, biraq ádette MQU azyraq somada nesıe beredi. Ortasha nesıe 63 myń teńge bolsa, banktiń kepilsiz nesıesi 1 mıllıon teńge shamasynda.
Sarapshy 2020 jyldan bastap bul salany retteý qatańdaı túskenin atap ótti. Retteýshi tutynýshylardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan MQU qyzmetine shekteýler engizildi: boryshtyq júkteme koeffısıentin esepteý, 60 kúnnen astam keshiktirilgen jańa nesıelerge jáne komıssııalyq tólemderge tyıym salý. Keshiktirilgen jaǵdaıda artyq tólem lımıti 50% mólsherinde belgilenedi. 2021 jyly qosymsha sharalar engizildi: bıometrııalyq sáıkestendirý, boryshkerlerge qatysty jaǵdaılardy sotqa deıin sheshý mindettemesi. Shekti syıaqy mólsherlemesi 30%-dan 15-20%-ǵa deıin tómendetildi.
Sarapshy engizilgen QNDRA sharalary adekvatty jáne qaryz alýshylardy qorǵaýǵa yqpal etetinine senimdi. Degenmen ol mólsherlemelerdi odan ári tómendetý sektordyń joıylýyna ákeledi degen pikir bildirdi.
Kapıtal salyǵy boıynsha mindettemeni esepteý mehanızmin ózgertý qaryzdyń shamadan tys júktelý máselesin sheshpeıdi.
Parlamenttik tyńdaýlar barysynda QNDRA 2020 jyly engizilgen, bankter men mıkroqarjy uıymdaryn qaryz alýshynyń aı saıynǵy eń joǵary tólemderin onyń kirisiniń 50%-yna deıin shekteıtin boryshtyq júkteme koeffısıentin esepteýge mindetteıtin talap týraly eske saldy. QNDRA qaryz alýshynyń turaqty kirisin anyqtaıtyn on eki krıterııdiń tórteýin alyp tastaýdy usyndy.
Sarapshylar qosymsha tabys salyǵyn qataıtýdyń tıimdiligine kúmán keltirdi, óıtkeni endi MQU ony tek rastalǵan resmı kiris negizinde esepteýi kerek, al MQU klıentteriniń jartysy ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar men mıkrokásipkerler bolyp tabylady, olar kóbinese resmı kirisi men nesıelik tarıhy jetkilikti emes. Bul jańa mehanızmde halyqtyń naqty tabysy, ásirese 50-60 myń teńge kólemindegi shaǵyn nesıeler eskerilmeýi múmkin degen sóz. Nátıjesinde, MQU buryn 3-5 jyl boıy senimdi klıent bolǵan qaryz alýshylarǵa da nesıe berýden bas tartýǵa májbúr.
Mıkroqarjy uıymdaryndaǵy «qaıtarylýy kúmándi» nesıelerdiń úlesi 9%-dan aspaıdy. Ekonomıst Rahym Oshaqbaev mıkronesıe sektorynda 90 kúnnen astam merzimi ótken tólemder tutynýshylyq nesıeler portfeliniń 9 paıyzynan aspaıtynyn atap ótti – bul 98 mıllıard teńge. Barlyǵy 347 myń qaryz alýshynyń merzimi ótken bereshegi bar. «Bankterde problemalyq qaryz deńgeıi shamamen 14%-dy quraıdy – bul balanstan esepten shyǵarylǵan nesıelerdi esepke almaıdy. 1 mıllıon 26 myń qaryz alýshynyń problemalyq nesıesi bar», dep atap kórsetedi sarapshy.
Rahym Oshaqbaev Qazaqstandaǵy qaryzdy óndirip alý júıesiniń tıimsizdigine toqtalyp, qaryz alýshylardyń uzaq ýaqyt boıy bereshegi bolyp qala beretin jaǵdaılardy atady. Onyń atap ótýinshe, kóptegen iri jumys berýshiler qyzmetkerlerdiń esepshottary ustalǵandyqtan jalaqyny «konvertte» tóleýdi jıi suraıtynyna shaǵymdanady.
Rahym Oshaqbaev qaryzdyń shamadan tys júktelý máselesin sheshý bankrottyq týraly tıimdi zań bolýy múmkin dep esepteıdi, ol dármensizderge quqyqtyq mártebe berip, qarjylyq uıymdardy jaýapkershilikpen nesıeleýge májbúr etetinin de qaperge salyp ótti. Sarapshy osy joly «bul jańalyq bankterge «zııandy» qaryz alýshylardan jáne soǵan baılanysty shyǵyndardan aýlaq bolýǵa múmkindik beredi», degendi ashyq aıtty.
Ekonomıst «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań qabyldanǵanymen, «banktik jáne kollektorlyq lobbıdiń yqpalymen jasalǵany» anyq dep esepteıdi. «Qyrkúıek aıynyń basynda bankrottyq týraly 67 myń ótinish túsip, 4 myńnan az adam bankrot dep tanylǵan – bul 6 paıyzǵa da jetpeıdi. Jáne bul derekterdi 90 kúnnen astam mindettemelerin oryndamaǵan 1,5 mıllıon qaryz alýshymen salystyryńyz. Meniń oıymsha, naryqtaǵy qaryz júktemesin qaryz alýshylarǵa tólem qabiletsizdiginiń quqyqtyq mártebesin resimdeý quqyǵyn berý arqyly ǵana azaıtýǵa bolady. Al qarjy ınstıtýttary bıznes úlgisin ózgerte bastaıdy – qaryz alýshynyń tólem qabilettiligin baǵalaǵanda qaıtara alatyndarǵa nesıe berý úshin tıimdirek ball jınaıdy», deıdi ekonomıst.
Búginde elimizde qaryzy bar azamattar tutyný nesıesin ala alady. Ádette, bereshek banktik nesıelerden bastalady, sodan keıin qaryz alýshylar shaǵyn nesıe alýǵa ótinish beredi. «Naqty qaryz problemasy jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańmen baılanysty, ol durys jumys istemeıdi», dep atap ótti Rahym Oshaqbaev.
ALMATY
