Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
80 mln tonna mejesine alǵash ret 2011 jyly jetsek, asa berekeli óndiris 2018 jyly tirkeldi – 90,3 mln tonna. 2024 jyldan ári qaraı jylyna 100 mln tonna óndiremiz degen jospar da bar. Jalpy, 30 jyl bederinde munaı óndirisi 3,5 ese artty. 2021 jylǵy derek boıynsha, álemde munaı óndirý boıynsha 13-orynda, dáleldengen munaı qory boıynsha 12-oryndamyz. Barlanyp, dáleldengen munaı qory 3,9 mlrd tonnaǵa teń eken. Jalpy, eksport qurylymyndaǵy munaı úlesi 50 paıyzdan asady. Tıisinshe, respýblıkalyq bıýdjettiń teń jartysyna jýyǵy munaı-gaz salasynan túsken tabys esebinen qalyptasyp otyr. Munaıdyń 96 paıyzdan astamy munaı qubyrlary arqyly jáne jalpy kólemniń 70 paıyzy Eýropa elderine baǵyttalatynyn da aıta ketelik. Italııa, Nıderland sııaqty elder – basty tutynýshylarymyz. Sońǵy jyldary Qazaqstan munaıyn satyp alýda Qytaı úlesi artyp kele jatyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jaqynda CNPC dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Daı Hoýlıanmen kezdesip, yntymaqtastyq máselesin talqylaýy da beker emes. Memleket basshysy barlaý jáne óndirý isin jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵyna jáne Shymkenttegi munaı óńdeý zaýytynyń qýatyn arttyrý jaıyna toqtalǵan. Sonymen qatar qazaq munaıynyń QHR-ǵa eksporttalýy da keńinen qozǵalypty.
Qazir el aýmaǵynda jumys istep turǵan munaı ken oryndarynyń sany 200-den asady. Olardyń kóbi Atyraý, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Aqtóbe jáne Qyzylorda oblystarynyń aýmaǵynda ornalasqan. Alynatyn qorlary boıynsha eń iri ken oryndary sanatyna Teńiz (0,75-1,125 mlrd tonna), Qarashyǵanaq (1,2 mlrd tonna), О́zen (1,1 mlrd tonna), Qalamqas (67,6 mln tonna) jáne Jetibaı (68 mln tonna) kenishteri jatady.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda 7,3 mln tonna munaı satsaq, qazirgi eksporttyq áleýet 64,3 mln tonnany mańaılaıdy. 2022 jyly munaı-gaz sektory Ulttyq qor, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterge jıyntyq 9 trln teńge tabys túsirdi. Sonyń arqasynda bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý salalaryn jetkilikti qarjylandyrý júzege asty. Jalpy, qurylǵaly beri Ulttyq qorǵa 200 mlrd dollar túsken. Bul – munaı salyǵynan túsken soma.
«S&P Global pikirinshe, Qazaqstanǵa bolashaqta jahandyq kapıtaldyń shektelýi jaǵdaıynda barlaý men óndirýdi qarjylandyrýǵa qarajat tartýda tabysty básekelesý úshin neǵurlym tereń saıası reformalar qajet. Kelesi baǵyt – munaı servıs salasy men mashına qurastyrýdy damytý. Iri munaı-gaz jobalaryn keńeıtý, sondaı-aq jańa ken oryndaryn barlaý jáne ıgerý Qazaqstan azamattaryn jumyspen qamtamasyz etýge jáne munaı-gaz salasy úshin jabdyqtardyń óz óndirisin jolǵa qoıý esebinen ımportqa táýeldilikti tómendetýge múmkindik beredi. Taqtatas munaıy, kómir qabattarynyń metany, tabıǵı bıtým sııaqty dástúrli emes kómirsýtekterdi ıgerý de perspektıvaly baǵyt sanalady. Buryn iske qosylmaǵan resýrstardy ekonomıkalyq aınalymǵa tıimdi tartý qolda bar ınfraqurylymdy paıdalaný esebinen qosymsha paıda alýǵa jol ashady. Qazirdiń ózinde elimizdegi taqtatas munaıynyń qory 200 mln tonna dep baǵalanady. Ekonomıkalyq qaýipsizdikke kepildik beretin eksporttyq marshrýttardy ártaraptandyrý boıynsha jumystardy belsendi jalǵastyrý qajet. Munaı-gaz salasynyń áleýeti óte joǵary, ol tolyq kólemde júzege asyrylmaı otyr. Salany damytý jańa tehnologııa men kiris alyp keledi, jańa jumys oryndaryn qurady. Bul óz kezeginde elimizdiń saıası salmaǵyn arttyryp, kelissózdegi pozısııasyn kúsheıtedi», deıdi KAZENERGY qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Farhat Ábitov.
Elimizde birneshe sheteldik munaı kompanııasy jumys isteıdi. Olardyń negizgileri – Chevron (AQSh), ExxonMobil (AQSh), CNPC (Qytaı), ENI (Italııa), Shell (Ulybrıtanııa), Lýkoıl (Reseı), Total (Fransııa). Bul rette ózimizdiń «QazMunaıGaz» kompanııasyn da aıryqsha atap óte alamyz. Degenmen munaı-gaz salasynda sheteldik seriktesterdiń úlesi báribir basym. Jyl saıyn eksporttyq tabystyń 35 paıyzǵa jýyǵy sheteldik ınvestorlarǵa tıesili bolady.
Kenishterdi ıgergeli beri Teńiz ben Qashaǵan 647 mln tonna munaı shyǵarypty (Qashaǵan – 97,8 mln tonna, Teńiz – 549,8 mln tonna). 2000 jyly ashylǵan Qashaǵandaǵy barlanǵan munaı qory – 9-13 mlrd barrel tóńireginde. Ken orny 2016 jyldan bastap kommersııalyq óndiris deńgeıine kóterildi. Jalpy, eń iri úsh ken orny – Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq qosylyp sońǵy 10 jylda el qazynasyna 30 trln teńge kóleminde salyq tólemin túsirgen jáne onyń eń kóp úlesi 2022 jylǵa tıesili. Úsh kenishten bıýdjetke 6 trln 720 mlrd 285 mln teńge tólenipti. Sonyń ishinde, Teńiz – 2 trln 841 mlrd 762 mln teńge, Qashaǵan – 196 mlrd 056 mln teńge, Qarashyǵanaq 923 580 mln teńge bergen. Osy jyldyń 9 aıynyń kórsetkishi de jaman emes, jıyntyq salyq 3 trln 961 mlrd 398 mln teńge boldy.
Qazir «Teńiz» ken ornyn keńeıtý úderisi qarqyndy júrip jatyr. Qazan aıynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev bolashaq keńeıý jobasyn iske qosý jarty jylǵa shegeriledi dep málimdegen edi. Keńeıtý jobasynyń quny 46,7 mlrd dollarǵa baǵalanady. 2022 jyldyń sońynda támamdalýy tıis joba kesteden keshigip keıinge qaldy jáne 2024 jyly bitedi dep josparlanyp otyr. Keńeıý jobasy Teńizdiń jyl saıyn 12 mln tonna munaı óndirýine múmkindik beredi. Aıta keteıik, Teńizdegi Chevron kompanııasynyń úlesi – 50 paıyz. Sonymen birge jobaǵa ExxonMobil Kazakhstan Ventures Inc (25 paıyz), «QazMunaıGaz» (20 paıyz) jáne «Lýkoıl» (5 paıyz) kompanııalary da qatysady.
2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan 89 mln tonna munaı óndirmek. Bastapqy jospar 90,5 mln tonna bolǵan. Energetıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, qazir birneshe iri munaı-gaz jobalary boıynsha tehnıkalyq jumys júrip jatyr jáne jyl qorytyndysynda munaıdyń aqyrǵy kólemine áser etedi. Al byltyr biz 84,2 mln tonna munaı óndirdik. Degenmen aldaǵy jyldarda aqyryndap óndiris kólemin arttyrý oıda bar sekildi. 2027 jyly elimiz 105,5 mln tonna munaıdy jer betine alyp shyǵýdy josparlaıdy. Bul Úkimettiń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan munaı-gaz jáne munaı-gaz hımııa jobalary boıynsha keshendi josparynda bekitilgen. Keshendi jospar aıasynda munaı-gaz, munaı-gaz óńdeý jáne munaı-gaz hımııa salalaryna 37,3 mlrd dollar ınvestısııa tarta otyryp 20 iri jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Joba sheńberinde 2029 jyly Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń modernızasııasy da bar. Qaıta jańǵyrtýdan keıin zaýyttyń qýattylyǵy qazirgi 6 mln tonnadan (jylyna) 12 mln tonnaǵa deıin artpaq. Zaýytqa shıki munaıdy jetkizý maqsatynda Keńqııaq – Atyraý (jylyna 6-dan 15 mln tonnaǵa deıin) jáne Keńqııaq – Qumkól (jylyna 10-nan 20 mln tonnaǵa deıin) munaı qubyrlary keńeıtilmek.
Kim qalaı dese de, jaqyn jyldarda munaı dáýiri aıaqtalmaıdy. Iá, túbi bir taýsylaryn kim-kimde aqıqat dep tanıdy, biraq jer astynda barlanǵan jáne dáleldengen mıllıardtaǵan tekshe metr munaı jatqany da jalǵan emes. Qazaqstandaǵy munaı men gaz qory kemi 60-100 jylsyz túgesilmeıdi.
Tapqan munaıdy tıimdi tasymaldaýda – úlken mindet. Bul oraıda Transkaspıı halyqaralyq kólik dáliziniń mańyzy úlken. Osy maqsatta Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa atalǵan dálizdi damytý boıynsha jol kartasyna qol qoıdy. Bul elderden bólek dálizdi damytýǵa Qytaı, Sıngapýr sııaqty elder de erekshe qyzyǵýshylyq bildirip otyr. Tipti Eýropalyq odaqtyń ózi osy oraıda Qazaqstanmen aıryqsha yntymaqtastyq ornatýǵa nıetti. Qazir orta dálizdiń róli kún sanap kúsheıip keledi, buǵan EO, Ortalyq Azııa jáne Qytaı arasyndaǵy júk tasymalynyń eki ese ósim kórsetkeni dálel.
Prezıdent «QazMunaıGaz» kompanııasyna batystyq kompanııalarmen birlese otyryp Kaspıı teńizi arqyly eksporttyq marshrýtty ártaraptandyrýdy júzege asyrý tapsyrmasyn bergen edi. Árıne, buǵan biraz jyl jumsalýy múmkin, degenmen biz úshin túpkilikti nátıje qymbat. Jospar tolyq júzege asqan jaǵdaıda Qazaqstan óz munaıyn Kaspıı arqyly Ázerbaıjanǵa aparyp, sol jerden Baký – Tbılısı – Jeıhan qubyry arqyly Túrkııaǵa nemese temirjolmen Grýzııa porttaryna jetkizedi. Bul oraıda Qazaqstan Kaspıı teńizindegi ınfraqurylymdy jetildirý máselesin alǵa shyǵaryp otyr.
