Ádebıettanýshylar keıingi jazba ádebıetti uly Abaıdan bastaıdy. Sultanmahmut osy Abaı dástúrin odan ári jalǵap, qazaq óleńin túrlentip, jańa órnek qosqan aqyn. Onyń óleńderinde saıası lırıka da, mahabbat lırıkasy da, tabıǵat lırıkasy da, kóńil kúı lırıkasy da bar. Bir sózben aıtqanda, keńes kezeńinde Alash rýhy Sultanmahmut murasy arqyly tam-tumdap jetti.
Aqyn ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttegen kórnekti ǵalym Beısenbaı Kenjebaev onyń óleńderinde saıası lırıka men kóńil kúı lırıkasy basym ekenin aıtady. «Aqyn óleńderinde kóbinshe saıası-áleýmettik máselelerdi, halyqtyń kókeıin tesken muń-tilegine aınalǵan máselelerdi syr etip, óz hali, óz armany, óz muńy, óz qýanyshy etip aıtady. Ol arnaýly saıası lırıkasynda ǵana emes, tabıǵat, mahabbat, kóńil kúıi jónindegi lırıkalyq óleńderinde de sózdi áleýmet ómirine, saıası máselege qaraı bura beredi», depti ǵalym.
Bir jaǵynan, aqyn shyǵarmalarynyń bir-birimen ózektesip, tutasyp jatqan eki ereksheligi bar: birinshisi – shynshyldyǵy, ekinshisi – halyqshyldyǵy. Muny talantty sýretkerdiń 1913 jyly 20 jasynda jazǵan «Shákirt oıy» dep atalǵan óleńinen anyq ańǵaramyz.
«Qarańǵy qazaq kógine,
О́rmelep shyǵyp, kún bolam!
Qarańǵylyqtyń kegine,
Kún bolmaǵanda kim bolam?
Muzdaǵan eldiń júregin
Jylytýǵa men kiremin.
Eńbek, beınet taraýy
Rahatqa sarqylar.
Qyzdyryp kúnniń qaraýy
Nadandyq teńizi tartylar.
Orny otaıyp, kógerer,
Qyzyǵyn jaılap el kórer.
Turmys, taǵdyr biri de
Bul maqsuttan bura almas
Qaharman Rústem, Álı de
Buram dep jolda tura almas.
Sylanǵan jardyń kúlisi
Aldandyrmas birisi».
Aqıqatyn aıtqanda, Sultanmahmuttyń izdegen muraty: «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp, kún bolý», «Halyqtyń muzdaǵan júregin jibitý» edi. Ol bul maqsatyna kózi tirisinde jetpese de, sony armandap ótti. Aqynnyń kez kelgen shyǵarmasynda ózi ómir súrgen dáýirdiń sýreti sol qalpynda shynaıy beınelengen. Sol qoǵamdaǵy ádiletsizdik, teńsizdik, halqymyzdyń aıanyshty jaǵdaıy, ozbyr baılardyń elge jasaǵan qııanaty barynsha shynshyl jazylǵan. О́z zamandastarynyń boıynda kezdesken nadandyq, jalqaýlyq, zulymdyq, kesirlik sekildi jaǵymsyz qylyqtardy da kórkem tilimen aıaýsyz sheneıdi.
Aqynnyń 1918 jyly jazǵan «Tanystyrý» atty poemasynyń qurylymy da, kórkemdigi de, mazmuny da bólek. Bul poemanyń maqsaty – elge qyzmet etip júrgen Alash ardaqtylaryn tanystyrý. Shyǵarma oqyǵan adam men qara qazaqtyń dıalogine qurylǵan. Qara qazaq «aýmaly-tókpeli kezeńde kimge súıenip, kimge senemiz?» dep suraq qoıady, oǵan oqyǵan azamat jaýap beredi. Ony myna joldardan baıqaısyz:
«Basynda ol qaraǵym tur ǵoı daıyn,
Tez uzaq ómir bersin bir qudaıym.
Dýlatov, Baıtursynov, Bókeıhanov,
Bilemin bul úsh erdiń aıtpaı jaıyn.
Keshegi qara kúnde bolmap pa edi,
Biri – kún, biri – sholpan, biri – aıym.
Solardan basqa keshe kim bar edi,
Qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn», dep tebirenedi.
Munda Alash arystarynyń bekzat bolmysymen, jeke basynan góri, el múddesin bıik qoıǵan maqsatkerligimen, osy jolda qandaı qıyndyq kezdesse de, sodan taımaǵan janqııarlyǵymen jaqyn tanysyp, olarǵa degen qurmetińiz artady. Poemanyń tili de kórkem, birden elitip áketedi. Týyndy ótken ǵasyrdyń basynda emes, keshegi kúni jazylǵandaı áser qaldyrady.
Bir ǵajaby, Sultanmahmut az ǵana ǵumyr keshse de, sol kezdegi qoǵamda bolǵan ózgeristerdiń belortasynda júrdi. Ol 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinen keıin Semeıde jańa qurylǵan Alash partııasy men Alashorda úkimetiniń jumysyna belsene aralasyp, «Alash» uranyn jazdy.
«Alash týy astynda,
Kún sóngenshe sónbeımiz.
Endi eshkimniń alashty,
Qorlyǵyna bermeımiz!», degen uran joldary búgingi ýaqytpen de úndesip tur. Aqyndyq qudiret, nátinde osy bolar!
