San ǵasyrlyq tarıhy bar, baıtaq jeri, baısaldy eli bar respýblıkanyń basshylyǵyna jergilikti ulttyń salt-sana, ádet-ǵurpynan múlde habary joq, kóldeneń adamdy taǵaıyndaý – shekten shyqqan kemsitýshilik edi. Sol oraıda Jeltoqsan kóterilisi halyqtyń sana-sezimi óskendiginiń, ózin tolǵandyratyn problemalarǵa azamattyq kózqarasyn ashyq bildire alatyndyǵynyń da aıqyn kórinisi boldy.
Jeltoqsan kóterilisinen keıin «Qazaq ultshyldyǵyn aıyptaý», jappaı qýǵyn-súrgin naýqany keńinen óris aldy. Buǵan quqyq qorǵaý organdary, memlekettik qaýipsizdik komıteti qyzmetkerleri qulshyna kiristi. Jastardyń bas kóterýine qozǵaýshy bolǵandar, úgit-nasıhat júrgizgender jappaı jaýapqa tartyldy. Joq jerden pále izdeý, qaralaý, qýdalaý jumystary odan keıingi jyldary da jymysqy saıasattyń astarynda qyzý jalǵasa berdi. Aldymen «Qazaq ultshyldyǵy» degen ataqty qaýly shyqty. Oıdan-qyrdan qashqan, qýǵyn-súrgin kórgen barsha halyqty baýyryna basqan, pana bolǵan, qonaǵyna tórin berip, ózi bosaǵany qanaǵat tutqan, qoshemet kórsetken halqymyzdyń mańdaıyna «ultshyl» degen qara tańba basyldy. Barlyq mekeme-kásiporynda, oqý ornynda ultshyldyqtyń uıasyn anyqtaý, osyndaı pıǵyldaǵy adamdardy áshkereleý, qoǵamnan alastatý naýqany qarqyn aldy. Sol jeleýmen kóptegen jas jumystan bosatyldy, oqýdan shyǵaryldy. Kemsitýdiń, qorlaýdyń neshe atasyn bastan keshirdi. Adamdyq turǵyda júıke aýrýyna ushyrady, maman retinde kásiptik baǵytta ósip-damýyna tosqaýyl qoıyldy. Biraz adam tipti qylmystyq jaýapqa tartylyp, sottaldy.
Endi jeltoqsan kóterilisiniń bastaý bulaǵy, shyǵý tórkini, sebep-saldary, tarıhı mańyzy jóninde bir-eki aýyz sóz. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııanyń qıturqy saıasatyna saýatty ári ashyq túrde narazylyq bildirip, qarsy turý elimiz tarıhynda sonaý HH ǵasyr basyndaǵy 20-30 jyldardan beri bolmaǵan jaıt edi. 1986 jyly jeltoqsanda alańǵa shyqqan jastar kózi ashyq, kókiregi oıaý, múldem jańa býynnyń ókili. Keıde mynadaı oı keledi: «Sol yzǵarly kúnderi ishten tynyp, únsiz, tilsiz qalǵanda ne bolatyn edi». El bolýdan, ult bolýdan qalatyn edik-aý... Demek, shyn máninde, sekseninshi jyldarǵy halqymyzdyń ary men uıaty qazaq jastary boldy. Jeltoqsan kóterilisiniń kenetten burq ete túsip, alyp ımperııanyń kósemderi kútpegen adýyn minezdiń boı kórsetýiniń sebebi men saldaryn sarapshylar ártúrli túsindirgenimen, ortaq belgileri bar ekendigin de aıtý kerek. Sol kezdegi qazaq qoǵamynda qalyptasyp, pisip-jetilgen aýyr ahýal bul kóterilistiń joq jerden paıda bolmaǵandyǵyn kórsetedi.
Derekter boıynsha, 1915 jyldyń qarsańynda qazaqtardyń sany 6 mıllıondaı bolǵan. О́kinishke qaraı, bul san sol surapyl kezeńderdegi san qıly, qanquıly sebepterge baılanysty aınalasy otyz jylǵa tolmaıtyn ýaqyt ishinde, naqtyraq aıtqanda, 1945 jyly 2,5 mıllıonǵa deıin kemip ketti. «Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, 1930-1960 jyldar aralyǵynda Qazaqstanǵa 4 mıllıonǵa jýyq adam kóship keldi. 1962 jyly elimizdegi jergilikti ult ókilderiniń úles salmaǵy 29 paıyzǵa deıin kúrt tústi. Al sol san sapaǵa áser etpeı qoımady. Qazaq halqy óz tamyrynan ajyraı bastady. Salt-sana, bitim-bolmysyna qaýip tóngen ulttyń bolashaǵy buldyr tartty. Tipti qazaq tili qoldanys aıasynan syrylyp, barlyq halyq sharýashylyǵy salalarynan, tipti kúndelikti turmystaǵy qoldanystan birtindep yǵystyryla bastady. Keńestik júıe kezeńinde, bir derekter boıynsha, qazaq tili sabaǵy 700-den asa mektepte oqý pánderi qatarynan shyǵarylyp tastaldy.
Sol kezderdegi Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan, kúshtep ákelingen sandaǵan halyqtyń bul náýbetke esh kinási joq edi. Olardyń barlyǵy da solaqaı saıasattyń, turlaýsyz taǵdyrlarynyń qurbany edi. Alaıda kópultty ahýal, ortaq tynys-tirshilik jergilikti ulttyń jan-jaqty damýyna keri áserin tıgizdi. Onyń ústine, «jyǵylǵanǵa judyryq» ispetti, qazaq dalasynyń áleýmettik jáne ekologııalyq tynysy da taryla bastady. Respýblıka alyp atom polıgonyna, ekologııalyq aýrýlar oshaǵyna aınaldy. Sóıtip, 1970-1980 jyldary burynǵysynsha Qazaqstandy orystandyrý, ulttyq ózindik erekshelikterdi joǵaltý, qazaq tiliniń aıaqasty etilip, quldyraýy, ekologııalyq problemalardyń shıelenisý úderisteri tereńdeı tústi.
Sonyń bári kelip, 1986 jyldyń jeltoqsanynda kókirekti kernegen ashý-yza bolyp aqtaryldy. Bútindeı bir ultty qorlaǵan óreskel óktemdikke jastar qaýymy jalań qoldarymen-aq qarsy turdy. Olar joǵarǵy basshylyqtyń áreketine qarsy ózderiniń kelispeýshiligin ashyq bildirdi, óz halqynyń azat ómiri úshin aıqasqa shyqqan sanaly kúreskerler retinde tanyldy. Jeltoqsan kóterilisinde osyndaı, totalıtarlyq úrdis jaǵdaıynda pisip-jetilgen, túbirimen qate ulttyq saıasat saldarynan týyndaǵan alǵysharttar bar edi. Kóterilis sandaǵan jyldar sorabynda myzǵymas qamal sanalyp kelgen keńestik ımperııanyń irgesin shaıqaltyp, kóbesin sógip, aqyr aıaǵynda ydyraýyna ákelgen pármendi soqqy boldy. Almaty keıinde Baký, Vılnıýs, Tbılısı qalalarynda da ótken Máskeýdegi saıası ortalyqqa baǵynbaýdy kózdegen bas kóterýler sherýin birinshi bolyp bastap berdi.
Sóıtip, jyldar jyljyp óte berdi. Keń qanat jaıǵan jarııalylyq jelimen toqyraýdyń tońy jibip, tilden tıek, oıdan tusaý alyna bastady. Elimiz kóleminde ulttyq mádenıetti, tarıhty, dástúrdi tanýǵa biryńǵaı umtylys óris aldy. Ulttyq damýdyń semip qala jazdaǵan tamyryna jańa nár quıyldy. Osy turǵydan alǵanda 1986 jylǵy Jeltoqsan el Táýelsizdigi úshin, ultymyzdyń gúldenýi úshin, onyń ósip-órkendeýi úshin ter tókken, beınet shekken azamattardyń barlyǵy úshin de qadirli, qasıetti.
Jeltoqsan qaharmandary ózderin jappaı soqqyǵa jyǵyp, qaqaǵan aıazda muzdaı sý shashqanyna, ózderine qarsy ıtter, BTR-ler, saper kúrekteri men shoqparlarmen qarýlanǵan mılısııanyń erekshe jasaqtaryn, arnaýly áskerlerdiń kýrsanttary men soldattaryn aıdap salǵanyna, sondaı-aq, «beıbit jasaqtar» deıtinderdiń armatýramen soqqynyń astyna alǵanyna, jappaı tutqyndaýǵa qaramastan, birneshe kún boıyna búkil elimizde bir jerde ashyq, bir jerde jasyryn túrde halyqtyń erki men muń-qaıǵysyn janyna jalaý etip, respýblıkanyń derbestigine, erkindigine jáne táýelsizdigine qol jetkizý jolyndaǵy kúresti jalǵastyra berdi. Olar densaýlyǵyn, bolashaǵyn, tipti ómirin de qurbandyqqa shaldy. Sol kezdegi ul-qyzdarymyzdyń erligi men batyrlyǵy búginde ańyzǵa, taǵylymdy tarıhqa aınaldy. Sondyqtan da olardy oryndy maqtanysh ete bileıik, keıingi óskeleń býynǵa úlgi-ónege eteıik.
