Ynsap saıyn – bereke

Sý resýrstaryn basqarý tıim­di­ligi jóninde Joǵary aýdıtor­lyq pala­ta­nyń tóraǵasy Natalıa Go­dýnova baıandama jasady. Onyń aı­týyn­sha, 2013-2022 jyldary or­talyq­tandyrylǵan sýmen qamtamasyz etýge trıllıon teń­geden astam qarajat jumsalǵan.

«Búginde eldi mekenderdiń 78 pa­ıyzy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etilgen. 2019 jyldan bas­tap sýarmaly eginshilik kólemi 78 myń gektarǵa ulǵaıtyldy. Sonymen qatar sý resýrstaryn basqarý tıimdiligi óte tómen kúıde qalyp otyr. Bul aýyl shar­ýa­shylyǵyna qajetti sýdyń tapshy­ly­­ǵyn, turǵyndarǵa, ásirese aýylda tura­tyn­darǵa ortalyqtandyrylǵan sýmen qam­tamasyz etý problemalaryn týdy­ra­dy. 2018 jyly Esep komıteti Sý sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy sý resýrstary men aktıvterdiń basqarylý tıimdiligine aýdıt júrgizdi. 2022 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Ońtústik óńirdi sý resýrs­tarymen qamtamasyz etý jónindegi sharalardyń iske asyrylýyn tekserdi.

Bıyl «Qazsýshar» RMK-nyń halyq­aralyq qaryzdardy paıdalaný boıynsha qarjy-sharýashylyq qyzmetiniń tıimdiligine aýdıt jasaldy. BUU Damý baǵdarlamasynyń aqparatyna súıensek, Qazaqstan­daǵy sý resýrstarynyń kólemi 2030 jylǵa qaraı jylyna 75 tekshe shaqyrym­ǵa deıin qysqarýy múmkin. Bizdiń kór­shi memleketterge transshekara­lyq ózender arqyly sýǵa táýeldiligi­miz keri áserin tıgizip otyr. Syrttan keletin sý aǵyny da azaıyp keledi», dedi N.Godýnova.

Baıandamashynyń aıtýynsha, elimizde sýdy únemdeıtin tehnologııalar is júzin­de jıi qoldanylmaıdy. Eski kanaldar men tozǵan jelilerdegi sýdyń shy­ǵyny orasan zor. Mysaly, 2022 jyly aýyl sharýashylyǵynda ǵana sý shy­ǵyny 5,2 tekshe shaqyrymdy (jal­py alynatyn sýdyń 45 paıyzy), al trans­shekaralyq ózenderdiń syrt­qy aǵynynyń tapshylyǵy 0,8 tekshe shaqyrymdy quraǵan.

«2022 jyly júrgizilgen aýdıt barysynda ońtústik óńirde sý únemdeý tehnologııalary tek 68 myń gektar­ǵa ne­mese barlyq sýarmaly alqaptyń 5 pa­ıyzyna ǵana engizilgeni anyq­tal­dy. Tipti osynyń ózi jylyna 0,2 tekshe shaqyrym únemdeýge múmkin­dik berdi. Sý resýrstary komıtetinde jáne «Qazsýshar» RMK-da júrgizilgen aýdıt sheńberinde shamamen 68 mlrd teńge bıýdjet qarajaty jáne 693 mlrd teńge aktıvter qamtyldy. 3 mlrd 300 mln teńge qarjylyq buzýshylyqtar, 56 mlrd teńge bıýdjet jáne qaryz qarajatyn tıimsiz josparlaý jáne paıdalaný, sondaı-aq 2,5 mlrd teńge ekonomıkalyq shyǵyn men túspegen paıda anyqtaldy.

Qazirgi tańda bıýdjetke 1 mlrd 700 mln teńge (51 paıyz) óteldi jáne qalpyna keltirildi. Ákimshilik aıyppuldar salyndy. 4 materıal quqyq qorǵaý organdaryna berildi. Bir materıalǵa qatys­ty 5 jyl bas bostandyǵynan aıy­rý túrindegi sot úkimi shyǵaryldy. Qomaq­ty bıýdjet qarajaty bólingenine qara­mastan, barlyq problema sý resýrs­taryn basqarý júıesiniń ózin tıimdi uıym­dastyrmaý saldarynan oryn alyp otyr», dedi N.Godýnova.

Budan keıin Joǵary aýdıtorlyq palatanyń aýdıtteri anyqtaǵan sý resýrstaryn basqarýdyń júıeli problemalary men kemshilikteri týraly áńgime qozǵaldy. Birinshiden, sý sharýashylyǵy qurylystary ábden tozǵan, keıbiri tipti apatty jaǵdaıda. Tehnologııalyq jaǵy­nan eskirgen sýarý júıeleri qol­da­ny­lady. Gıdrotehnıkalyq qurylys­tardyń 25 paıyzdan astamy qanaǵat­ta­narlyqsyz jáne apatty jaǵdaıda tur.

«Osyǵan qaramastan, kanaldardy eskirgen tehnologııalar boıynsha jobalap, salyp jatyr. Mysaly, Jambyl oblysynda 16 jer kanalyn rekonstrýksııalaý jobasy sapasyz jobalaý, sondaı-aq sýdyń túbi men bet­keı­leriniń shaıylýy sebebinen toq­ta­tyldy. Bul jobaǵa túzetýler engizilip, onyń qymbattaýyna ákep soqtyrdy. Saldarynan 1,1 mlrd teńge somasyna oryndalǵan jumystardyń 50 paıyzy «dalaǵa ketti».

Sýarý júıeleriniń tozýy jáne eski qurylys tehnologııalaryn qoldaný sebebinen bolatyn sýdyń shyǵyny sý alý kóleminiń 50 paıyzyn quraıdy. Jer kanaldarynda sýdyń 40 paıyzy jaı jerge sińip ketedi. Taǵy 10 paıyzy ystyq pen jeldiń áserinen býlanady. Eń soraqysy, ýákiletti memlekettik organ – Sý resýrstary komıteti muny norma retinde qabyldap, jyl saıyn «Qazsýsharǵa» sý shyǵynynyń jos­parly kórsetkishterin 40 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin kelisip otyrǵan. Mysaly, sýdyń 70 paıyz josparly shyǵyny RMK fılıaly –  Qonaev atyndaǵy Úlken Almaty kanalyna kelisilgen», dedi N.Godýnova.

Taǵy bir másele, gıdrotehnıkalyq qurylystar daıyn bolmasa da, 2009 jyldan bastap Qazsýshar quny 422 mln teńge bolatyn Sý resýrstaryn basqarýdyń biryńǵaı aqparattyq avtomattandyrylǵan júıesin ázirleý jáne engizý jónindegi jobany iske asyryp keledi. Aýdıt kezinde 14 jyldyń ishinde is júzinde bir paıyzy ǵana avtomattandyrylǵany anyqtaldy.

«Ekinshiden, ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý problemalary bar. Bıyl jazda elorda turǵyndary da sý problemalaryn bastan keshirgeni esterińizde bolar. Jaqynda Atyraý men Temirtaýda da osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Al aýyldaǵy ahýal qalaı? Mysaly, Joǵary aýdıtorlyq palata­nyń aýdıti Aqmola oblysynyń Talap­­ker jáne Qajymuqan aýyldary tur­ǵyn­darynyń (13,5 myń adam) 2021 jyly salynǵan taratý jelileri bolǵan­men, ortalyqtandyrylǵan sýmen jab­dyqtaýǵa qol jetkize almaı otyrǵanyn anyqtady», dedi N.Godýnova.

Úshinshiden, tarıftik saıasat jetil­megen. Búginde jan basyna shaqqan­daǵy tutynylatyn sý kólemi boıyn­sha Qazaqstan Global Water Use monıto­rıngine engizilgen 179 eldiń ishinen álemde 11-orynda tur.

«Sarapshylar muny tarıfterdiń tómendigimen jáne tutynýshylardyń sýdy únemdeýge degen yntasynyń joq­tyǵymen baılanystyrady. Ýákiletti or­gan «Qazsýshar» úshin málimdel­gen­nen eki ese tómen bekitken 2018-2023 jyl­darǵa arnalǵan tómen tarıf kásiporyn­nyń qarjylyq jaı-kúıiniń nasharlaýyna jáne shyǵyndarynyń jınaq­talýy­na aıtarlyqtaı áser etti. Mun­daı jaǵ­daı jańa ınfraqurylymnyń qurylysy­na ın­vestısııa salý bylaı tursyn,  qol­da bar ınfraqurylymdy tıisti jaǵ­daı­da kútip-ustaýǵa, sondaı-aq saladan ketýge májbúr óndiristik ju­mys­kerlerdiń jalaqysyn kóterýge múm­kin­dik bermeıdi. Tarıfterdi qaıta qara­masa, jaǵdaı nasharlap ketti», dedi N.Godýnova.

Tórtinshiden, bilikti kadrlar tapshy, tehnıkalyq mamandar jap­paı jumystan ketip jatyr. Palata tór­aǵasynyń aıtýynsha, sý sala­syndaǵy kadrlardy qoldanystaǵy oqý baǵ­darlamasymen daıarlaý qazirgi zamanǵa saı, qajetti bilimdi bermeıdi. Sonymen qatar gıdrotehnıkalyq qurylystardy jobalaý jáne paıdalaný salasynda mamandar – ınjener-gıdrotehnıkter, ınjener-gıdromelıoratorlar jetispeıdi.

«Jańadan qurylǵan Mınıstrlik kadrlarǵa degen naqty qajettilikke áli taldaý jasamaǵan. Buǵan deıin de Ekologııa mınıstrligi men Aýyl sharýshylyǵy mınıstrliginde ahýal osylaı bolǵan. Aýyzsha aqparatqa qaraǵanda, saladaǵy tapshylyq 500-ge jýyq bilikti mamandardy quraıdy. Alaıda qaı óńirge qansha kerek ekenin eshkim bilmeıdi. 2018 jyly memlekettik aýdıt júrgizilgennen keıin ǵana «Sý sharýashylyǵy» mamandyǵyn ashý jumystary bastalyp, 2020 jyldan beri osy saladaǵy ınjenerlik jáne qurylys beıini boıynsha kadrlar daıarlana bastady. Sondyqtan osy mamandyq boıynsha túlekter áli joq», dedi N.Godýnova.

Sondaı-aq 2018-2022 jyldary aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy «Sý resýrs­tary jáne sýdy paıdalaný» ma­man­dyǵy boıynsha oqýyn aıaqtaǵan 1 300 túlektiń 80 paıyzy óz mamandyǵymen jumys istep júrgenin atap ótti. Kadr tap­shy­lyǵynyń taǵy bir sebebi – jalaqy­nyń tómendigi (orta eseppen – 172 myń teńge).

«Besinshi, halyqaralyq qaryzdar jobalaryn iske asyrý árdaıym tıimdi bola bermeıdi. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki men Islam damý bankiniń qaryzdary sheńberinde «Qazsýshar» 2017 jyldan beri 317 mıllıon dollar somasyna 61 jobany qarjylandyrǵan. Joǵary aýdıtorlyq palata aýdıt júrgizý kezinde 5 jylda tek 18 joba tapsyrylǵanyn, 37-i iske asyrylyp jatqanyn, 6 jobanyń jumystary tipti áli bastalmaǵanyn anyqtady. Sebepteri sol baıaǵydaǵydaı – sapasyz jobalaý jáne josyqsyz merdigerler.

Jobalardy iske asyrý merzimderin keshiktirý «Qazsýshar» shotynda 6,5 mıllıard teńgeniń jınaqtalýyna ákeldi. Bıýdjet olardy rezervke qoıǵany úshin qosymsha 1,7 mıllıard teńge tóledi. Sonymen qatar ulttyq valıýta baǵamy tómendegen jaǵdaıda qabyldanǵan mindettemelerdiń ulǵaıý qaýpi bar, óıtkeni qaryzdar dollarmen alynǵan», dedi N.Godýnova.

Sonymen qatar Joǵarǵy aýdıtor­­lyq palata tóraǵasy satyp alyn­ǵan jabdyqtar men salynǵan ınf­ra­qurylym maqsatyna saı paıdala­nyl­maıtyny anyqtalǵanyn jetkizdi. Sonyń saldarynan, josparlanǵan 4 myń gektarǵa jýyq sýarmaly jer aýyl sha­rýashylyǵy aınalymyna engizilmegen.

«Jalpy Gıdrotehnıkalyq qury­lys­tardyń fızıkalyq tozý deńgeıin esepteý ádistemesi múldem joq. «Qazsý­shardyń» mamandary gıdro­tehnı­ka­lyq qurylys­tardyń tozǵa­nyn kózben sholý arqyly anyqtaıdy. Bul jóndeý­ge jatatyn obektilerdi, sonyń ishin­de apatqa deıingi obektilerdi jóndeý kezektiligin durys anyqtamaýǵa ákelýi múmkin.

Sońǵysy, tipti eń mańyzdysy – baǵdarlamalyq qujat joq jáne sý sala­syn damytatyn normatıvtik-quqyq­­tyq baza jetildirilmegen. Sý resýrs­taryn basqarýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitý sozylyp ketti. Endi 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdama jobasy ázirlendi. Osy jyldyń 8 jel­toq­­sanynda Úkimet janyndaǵy Sý keńe­siniń otyrysynda tıisti Keshendi jospardyń jobasy tanystyryldy.

Jańa «Sý kodeksinde» de jaǵdaı osyndaı. Memleket basshysynyń 2022 jylǵy aqpanda bergen tapsyrmasyna qaramastan, kodeks osy ýaqytqa deıin qabyldanbaǵan. Osy ekeýi de – negiz­gi qujat. Bul qujattar joq. Sonyń sal­darynan salany júıeli túrde maqsat­ty damytýdyń ornyna biz sý sharýashy­lyǵynyń ınfraqurylymynda da, kadrlar, jańa sý únemdeý tehnologııa­laryn engizý, tarıfter jáne taǵy da basqa júıeli máselelerdi sheshýde de «tesikterdi jamaýǵa» májbúr bolamyz», dedi N.Godýnova.

Budan bólek, Májilis 2022 jyly 15 jeltoqsanda Astanada qol qoıylǵan Qazaqstan men Estonııa úkimetteri arasyndaǵy adamdardyń readmıssııasy týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Qujat eki eldiń quzyretti organ­dary­nyń read­mıssııa máseleleri boıynsha ynty­maq­tastyǵyn quqyqtyq turǵyda retteıdi.

Kelisim Qazaqstan men Estonııa azamattaryn, sondaı-aq osy elderdiń aýmaǵyna kelý, bolý nemese turý sharttaryn oryndamaǵan nemese oryndaý­dy toqtatqan úshinshi eldiń azamattary men azamattyǵy joq adamdardy anyqtaý jáne qaıtarýdy uıymdastyrý rásimderin jedeldetedi.

Sonymen qatar Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly memlekettik organdaryndaǵy qyzmet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna Senat engizgen ózgeristermen kelisti.

Májilis komıtetteri jańa zań jobalaryn jumysqa qabyldady. Olar­dyń qatarynda nesıe berý kezindegi táýekelderdi azaıtý jáne qaryz alýshy­lardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha túzetýler bar. Jalpy otyrys sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna saýaldaryn joldady.