Buǵan deıin jazǵanymyzdaı, bıyl ýnıversıtet ǵalymdary keremet jetistikke jetti. 28 naýryzǵa qaraǵan túni Assy-Túrgen astrofızıkalyq observatorııasynda ornalasqan ýnıversıtet teleskopynyń kómegimen ǵalymdar ǵaryshtaǵy erekshe qubylysqa – GRB230328B gamma-sáýleleriniń ushqynyna biregeı baqylaý júrgizdi. Bul – álemdegi eń jarqyn ushqyndardyń biri. Halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyq 50 jyldan beri onyń tabıǵatyn áli tolyq tanı almaı keledi. Atalǵan gamma-sáýleleriniń ushqyny jarylystan keıin bar bolǵany 41 sekýndta anyqtaldy. Bul jasyl, qyzyl jáne ınfraqyzyl dıapazondarda bir ýaqytta jarylǵan gamma-sáýle ushqynynyń eń jyldam anyqtalýy retinde tirkeldi. Bir qyzyǵy, atalǵan oqıǵany dúnıe júzindegi 14 observatorııa baqylaǵan. Bizdiń ǵalymdardan keıingi kelesi baqylaý 30 mınýttan keıin ǵana jasalǵan.
Jaratylystaný jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mektebi fızıka kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory Ernazar Ábdikamalovtyń aıtýynsha, teleskop osydan birneshe jyl buryn qurylǵan. Onyń ereksheligi – shaǵyn, biraq óte jyldam ári avtomattandyrylǵan. Iаǵnı kez kelgen baǵytqa 8 sekýnd ishinde burylady. Sondaı-aq teleskop úsh tústi dıapazondaǵy úsh kameramen bir ýaqytta baqylaý júrgize alady. О́zge memleketterde de óte aýqymdy ári sezgish teleskoptar bar, sezgishtik boıynsha olarmen básekelesý de qıyn. Biraq bizdikiniń artyqshylyǵy – jyldamdyǵynda. Az ǵana ýaqytqa sozylatyn qubylysty basqalardan buryn kórip úlgeredi.
– Ǵaryshta Swift dep atalatyn amerıkalyq teleskop bar. Ol alǵashqy qubylystardyń belgilerin tirkep, koordınattaryn álemge taratady. Bizdiń teleskop osy belgiler arqyly áreket etedi. Teleskoptyń jyldamdyǵy nátıjesinde biz buǵan deıin eshkim kórmegen qubylystardy kórdik. Máselen, 20 jyl buryn amerıkalyq ǵalymdar gamma-sáýle ushqyndarynyń saldarynan radıasııa kúsheıip, ǵarysh tozańy buzylady degen boljam jasaǵan edi. Al biz sol qubylysty arada jıyrma jyl ótken soń kóre aldyq. 2003 jyly boljam týraly maqala shyqsa, 2023 jyly biz álgi boljamnyń aıǵaqtalǵanyn aıqyndap maqala shyǵardyq. Bul úlken jańalyq bolmaýy múmkin, biraq bizdiń teleskoptyń múmkindigi mol ekenin álemge pash etti, – deıdi Ernazar Ábdikamalov.
Ǵalymnyń aıtýynsha, munyń Qazaqstanǵa berer basymdyǵy da kóp. «Ǵaryshtaǵy qubylystar qysym, magnıt jolaǵy, temperatýra sekildi ekstremaldy jaǵdaıda júzege asyp jatady. Mundaı jaǵdaıdy jerde jasaý múmkin emes. Demek, ǵaryshtaǵy qubylystardy ǵaryshtaǵy zerthanamyz deýge bolady. Biz ǵaryshtaǵy belgilerdi baqylaý arqyly jerde ıadrolyq fızıkany damytamyz. Tabıǵattyń ózinde júrip jatqan zerthanalyq qubylystardy paıdalanamyz», dedi ol.
Ernazar Ábdikamalov 1983 jyly Qaraqalpaqstannyń Nókis qalasynda dúnıege kelgen. Tashkent ulttyq ýnıversıtetin támamdaǵan. Amerıkada, Kalıfornııa tehnologııalyq ýnıversıtetinde jumys istegen. Elimizde Nazarbaev ýnıversıteti atty aýqymdy joba bastalǵanyn estip, qujattaryn joldaǵan. Sóıtip, 2014 jyly Otanyna oraldy. «Sodan bergi 10 jylǵa jýyq ýaqytta kóp dúnıe ózgerdi. Eń aldymen, ýnıversıtet aıasynda ǵylymı jumystarǵa arnalǵan aýqymdy ınfraqurylym qalyptasty. Kóptegen zerthanalar, jańa baǵdarlamalar quryldy. Meniń armanym – ǵylymmen álemdik deńgeıde aınalysyp, dúnıe júzi nazar aýdaratyn mańyzdy jańalyqtar ashý. Sonymen birge ustazdyqtan da qol úzgim kelmeıdi», deıdi E.Ábdikamalov.
Aıtpaqshy, ýnıversıtettiń teleskopy turǵan Assy-Túrgen observatorııasy Almaty qalasynan 100 shaqyrym jerde, 2,7 shaqyrym bıikte ornalasqan. Nazarbaev ýnıversıteti zerthanasynda jumys isteıtin úsh adamnan turatyn komanda Almatydaǵy V.G.Fesenkov atyndaǵy astrofızıkalyq ınstıtýt ókilderimen birlesip zertteý júrgizedi.
Otandyq ǵylymda aty men abyroıy qatar asqaqtap kele jatqan ǵalymnyń biri – Janat Qappasov. Kókshetaýdyń týmasy. Orta mektepti elde támamdap, shekaralas jatqan Tom radıo jáne elektronıka ýnıversıtetinde bilim alǵan. Reseı Federasııasy áskerı ónerkásip kesheniniń avtomatıka jáne elektrmehanıkasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jumys istegen. Sol elde uıymdastyrylǵan kóptegen konkýrsta top jarǵan talant ıesi.
– Reseıde júrgende joǵary qýatty túrlendirgish, kún batareıalary úshin 5 jáne 250 kVt bolatyn elektrmen jabdyqtaý júıesin ázirledim. Budan keıin Taıvanda, Amerıkada eńbek ettim. Keıin elge oraldym. Nazarbaev ýnıversıtetiniń robottehnıka kafedrasyna assıstent bolyp ornalastym. Ol kezde ǵylym men tehnıka mektebi edi ǵoı, kafedrany nólden bastap jańadan qurdyq. Taıvan men Reseıde alǵan bilimim men tájirıbemniń kómegi kóp tıdi. Tomskidegi zerthanalardyń kóbi elektronıkaǵa baǵyttalǵan. Sonda úırengen dúnıelerim kádege jarady. Arada biraz ýaqyt ótken soń áli de oqý kerek ekenin túsindim. Sóıtip, Fransııaǵa doktorantýraǵa tústim. Per jáne Marııa Kıýrı ýnıversıtetinen robottehnıka boıynsha doktorlyq dáreje aldym. Dıssertasııam Fransııa boıynsha júzdegen eńbektiń ishinen ekinshi orynǵa laıyq dep tanyldy. Keıin elge oralyp, Nazarbaev ýnıversıtetine qaıta jumysqa turdym, – deıdi Janat Qappasov.
Qazir ol taktıldi datchıkterdi jasaýmen aınalysady. Bul onyń doktorantýrada oqyp júrgen kezinen aınalysyp kele jatqan úırenshikti isi. «Keıde biz qandaı da bir qozǵalysty, aıtalyq aýyr nemese jeńil vagonnyń kele jatqanyn baıqaımyz. Bizge bul mashınanyń jyldamdyǵy múldem basqasha seziledi. Sondyqtan ony sensorlyq sezim dep oılaımyz, biraq shyn máninde bul – bulshyqet qozǵalysy. Bulshyqetter jıyrylǵanda, ýaqyt uzaǵyraq nemese jyldamyraq ótip jatqandaı kórinedi. Robottehnıkanyń taktıldik salasy osyndaı sezim júıelerin robottarǵa engizýge tyrysady. Bul robottardy qaýipsiz etý turǵysynan mańyzdy», deıdi ǵalym.
Ǵalym qazir ýnıversıtettiń Taktıldi robottehnıka zerthanasynda zertteýin jalǵastyryp jatyr. Atalǵan zerthana ónertapqyshtyq zertteýleri úshin Japonııada Toyota Award syılyǵyn ıelengen. Sonymen qatar kereń-zaǵıp jandarǵa aqparatpen, jalpy álemmen baılanysty qoljetimdi etý úshin HaptiComm quralyn oılap taýyp, Google kompanııasynyń zertteý grantyn jeńip alǵan. Joba aıasynda keıingi eki jylda AQSh-tyń Boston qalasyna zerthanalyq 8 zertteýshi-stýdent tájirıbe almasýǵa jiberilgen. Zerthana qazirgi kezde álemdik deńgeıdegi bedeldi IEEE baspalary men konferensııalarynda ǵylymı jobalaryn qorǵap júr ári jergilikti ındýstrııa úshin R&D sheshimderin qarastyrýmen aınalysady. J.Qappasov ýnıversıtette zertteýmen qatar robottehnıka baǵytyndaǵy aǵartý isin de ilgeriletip júr.
Oqyrmandarymyzǵa jaqsy tanys Nurshat Nurajymen de jolyǵýdyń sáti tústi. Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń múshesi ýnıversıtettegi Jasyl energııa zerthanasyna jetekshilik etedi.
– Adamzat balasy atam zamannan beri arzan ári tıimdi energııa kózin izdep keledi. Energııa men otyn kózderi munaıǵa negizdelgen. Qazirgi tańda búkil álemde bolashaqtyń energııasyn zertteý basym baǵytqa aınaldy. AQSh-tyń Energetıka mınıstrligi tereńdetip zertteý úshin bıomassa kózinen platformanyń 21 molekýlasyn anyqtady. Olardyń quramyn túsiný munaıdan alynatyn qýatty almastyrady. Bul rette Qazaqstan da álemdik baǵyttan qalmaýy kerek. Osy oraıda Nazarbaev ýnıversıteti ǵalymdarǵa jan-jaqty múmkindik jasap otyr. Bizdiń zerthanamyzdyń negizgi baǵyty – kún sáýlesine sezimtal materıaldardy zertteý, sýtegi energııasyn óndirý jáne saqtaý tehnologııasy. Jaqynda zerthanamyzda jasalǵan jumys nátıjesi álemdik deńgeıge shyqty. Kún qýaty arqyly sýdy ydyratyp, sýtegi óndiretin nanomaterıaldy oılap taptyq. Taǵy bir jańalyǵymyz bar: aýadaǵy sýtegi gazynyń mólsherin anyqtaıtyn jańa tehnologııa jasadyq. Qazir bul jumystardy álemdik deńgeıde jarııalap, patent alý úderisi júrip jatyr. Taǵy bir baǵytymyz – bıomassany paıdalanyp, dárilik zattar men polımerli materıaldar shyǵarý. Bul jumystardyń nátıjesi keleshekte munaıǵa degen táýeldilikti azaıtady, – deıdi Nurshat Nurajy.
Biz tildesken úsh ǵalymnyń da basa aıtqany – ǵylym damysyn desek, aldymen ǵylymı ınfraqurylym qalyptastyrǵan jón. Qazirgi tańda respýblıkada mundaı ortalyqtar saýsaqpen sanarlyq ǵana.
– Bizde ǵylymı ınstıtýttar kóp. Biraq 80 paıyzynda keńestik kezeńnen qalǵan qurylǵylar tur. Nazarbaev ýnıversıtetiniń bazasynda ozyq qurylǵylar bar. Tıisinshe, mundaı ortalyqtar jalǵyz bolmaýy kerek. Bizdiń elge dál osyndaı birneshe ortalyq qajet. Ǵylymdy qarjylandyrý úlesin aldaǵy 10-15 jylda ishki jalpy ónim kóleminiń 0,3 paıyzynan 3 paıyzǵa deıin kótersek, onda ınfraqurylym men qural-jabdyqtar úshin de qarjy bólingeni abzal. Erekshe nátıje alý úshin satyp alynatyn qurylǵylar da erekshe bolýǵa tıis. Mysaly, qazir álemde 40-50 danasy bar standartty mıkroskop satyp alýǵa bolady. Biraq munymen basqalardy basyp ozyp, erekshe jańalyq asha almaısyz. Ári ketse ózge elder júrgizip jatqan zertteýlerdi ǵana qaıtalaýyńyz múmkin. Demek elden erek jańalyq ashýdy oılasaq, basqalarda joq qurylǵylarǵa qol jetkizý mańyzdy. Zymyran jerden endi kóterilgen kezde onyń eń belsendi jumys isteıtin ýaqyty 70 sekýndqa teń. Odan keıin óziniń ınersııasymen usha beredi. Biz de ǵylymı ortalyqtardy aıaqtan turǵyzyp, ári qaraı óz ınersııasymen jumys isteıtin deńgeıge jetkizýimiz kerek, – deıdi belgili ǵalym, Nazarbaev ýnıversıteti prezıdentiniń keńesshisi Qanat Baıǵarın.
