Bazalyq mólsherleme: Mýltıplıkatıvti áser múmkindigi

Sheshim Ulttyq banktiń naq­ty­­lanǵan boljamdary negizinde qa­byl­dandy. Bul – keıingi aılar­da­ǵy úshinshi tómendeý. Otandyq sa­rap­shylardyń kópshiligi baza­lyq­ mólsherlemeniń tómendeýin kút­­kenmen, onyń ishki naryqqa áseri týraly ortaq sheshimge kele al­maǵan.

Naryq zańyna sensek, qubyl­ma­­ly kezeńde bul – óte batyl sheshim.

Ulttyq bank ókilderi onyń she­shimi naryqqa sezile bas­ta­­ǵa­ny­n ashyp aıtyp jatyr. Baza­lyq mól­sherlemeniń deńgeıi eko­no­mı­kanyń barometri ekeni osy­ǵan­ deıin talaı ret aıtylǵan. Ony­ kóterý júıedegi aqsha kóle­min­ azaıtýǵa kómektesedi jáne únem­deýdi yntalandyryp, qa­ryz­ alýdy qymbattatady, bul tuty­nýshylyq shyǵyndar men ınves­tısııany tómendetýi múm­kin. Bazalyq mólsherlemeni tó­men­de­tý, kerisinshe, shyǵyndar men ın­ves­tısııany yntalandyrady, nesıe­ge qol jetkizýdi jeńildetedi jáne ekonomıkalyq ósýge yqpal etedi.

Osymen úshinshi ret tómendeý biz­ge es jıyp alyp, alǵa júrýge be­rilgen múmkindik edi. Biraq kór­shi­­miz Reseıdegi jaǵdaı qyryq qu­by­­lyp tur. Kórshi elde bazalyq mól­­­sherleme boıynsha kezekti she­­shim qabyldandy. Bas bankıri E.Na­bı­­býllına Memlekettik Dýma­­da sóılegen sózinde bıylǵy jyl­­­dyń sońyna deıin taǵy da mól­­sher­­lemeni kóterýge ruqsat berdi.

Onyń aıtýynsha, mól­sher­le­meni kóterý týraly sheshim Orta­­­lyq banktiń 2024 jyly 4% ınflıasııaǵa jetý úshin bazalyq ssenarııin qalaı júzege asyratynyna baılanysty.

Sovkombanktiń bas taldaýshysy Mıhaıl Vasılev kelesi otyrysta negizgi mólsherlemeni kem degende taǵy 100 barrelge, ıaǵnı jylyna 16%-ǵa deıin arttyratynyn ashyp aıtty. Sondaı-aq eger apta saıynǵy derekter ınflıasııanyń jyldyń sońyna qaraı 8%-ǵa deıin jedeldeıtinin kórsetse, jeltoqsanda negizgi mólsherlemeniń, 17%-ǵa deıin ósýine ruqsat beretinin aıtty.

Sarapshylar naryqty py­shaq­tyń qyrymen júrýge májbúr­le­gen­ naq sońǵy sheshim ekenin aıtyp jatyr.

Syrtqy nesıelik qysym tómendedi-aý, biraq...

Iri kompanııalardyń nesıelik bel­sendiligi báseńdep qaldy. Mundaı báseńdeý iri bızneste kóbirek baıqalady.

Ulttyq banktiń mólsherlemege qatysty sheshimi shyqqannan bir­ne­she kún buryn bankterdiń 2023 jyl­dyń III toqsanyndaǵy nesıeleý boıynsha saýaldamasyn jarııalaǵanyn osyǵan deıin de jazǵanbyz.

Onda saýaldama avtorlary ShOB sýbektileriniń ǵana bel­sendiligi óskenin aıtqan. Biraq sarap­shylar ShOB sýbek­ti­leri bel­s­­endiligi aqsha-nesıe saıa­saty­nyń qolaıly bolǵanynan emes, onlaın-formattyń paıda bolýy­men memlekettik jeńildetilgen nesıe­lendirý baǵdarlamalaryna qosylýy sebepti bolǵanyn aıtyp jatyr. Biraq iri bıznestiń jaǵdaıy áli de kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Sebebi 2023 jyl­dyń úshinshi toqsanynda iri bız­nes sýbektilerinen túsken ótinishterdiń sany ótken jyl­dyń ekinshi toqsanymen salys­tyr­ǵan­­da 22%-ǵa azaıdy, byltyrǵy jyly bul kórsetkish 15%-ǵa tómen­­degen bolatyn. Buǵan taǵy da qatań aqsha saıasaty sebep bolyp otyr.

«Bankter iri kásipkerlik sýbek­­tileriniń qazirgi jaǵ­daı­lar­da qaryzdy qarjy­lan­dyrýdy tartýǵa daıyn emestigin jáne qys­qamerzimdi perspektıvada neǵurlym tartymdy shartpen birqatar uzaqmerzimdi jobany qarjylandyrý úshin nesıe resýrs­tary qunynyń tó­mendeýin kútip otyrǵanyn atap ketti. Osy oraıda, keıbir bank­­ter iri bız­nes­tiń jekelegen ókil­­deri tarapy­nan suranystyń ja­ńarǵanyn, bul óz kezeginde óti­nishterdiń orta­sha ­kó­leminiń ar­týyna ákeldi», delin­gen­ habarla­ma­da.

Sarapshylardyń sózine den qoısaq, iri bıznestiń EDB-nyń qyz­metine suranysy budan ári tómen­demeıtinin, nesıe berý shart­tary jeńildetilgen kezde, ıaǵnı IV toqsanda qaıta kóteri­le­ti­nin aıtyp otyr. Mundaı pikirdi Ult­tyq bank te qoldaıdy.

Ulttyq bank qarashadaǵy mól­sher­leme boıynsha qabyldanǵan sheshimnen keıingi málimdemede baza­lyq mólsherlemeniń qazir­gi­ tómendeýine jyldyq ınflıa­sııa­nyń baıaýlaýy (qyrkúıektegi 11,8%-dan keıin qazanda 10,8%) jáne aılyq ınflıasııanyń ortasha tarıhı deńgeıge deıin (qazanda 0,7%) túsýi, azyq-túlik baǵasy ındeksiniń tómendeýi, sondaı-aq jaqsy syrtqy jaǵdaılar – EO-daǵy ınflıasııa men Qytaıdaǵy deflıasııanyń baıaýlaýy negiz bolǵanyn aıtady. Buǵan syrtqy faktorlar álemdik azyq-túlik baǵasynyń tómendeýi áser etti. 2024 jylǵa arnalǵan boljam 7,5-9,5%, al 2025 jylǵa – 5,5-7,5% deńgeıinde saqtalady.

Baǵanyń ósýin jedeldetý qaýpi áli de saqtalyp otyr. Biraq Ulttyq banktiń boljamyna sáıkes, 2024 jyldyń ortasynan bastap astyq qunynyń birtindep tómendeýi kútilýde, óıtkeni jetkizilim artyp, jetkizý tizbegi jaqsarady.

Qarjy sarapshylary Ulttyq banktiń mólsherleme jónindegi sheshimin ártúrli qabyldady. Bireý­ler bul sheshimdi qazirgi jaǵ­daıda oryndy dep sanasa, ekinshileri Ulttyq banktiń áre­ke­tin qatań synǵa alyp, bul jalpy ekonomıkaǵa, ásirese naqty sek­tordyń damýyna keri áserin tıgizedi dep esepteıdi.

Qarjy sarapshysy Arman­ Beısem­baev paıyzdyq mólsher­le­me­niń damýymyzǵa yqpaly shekteýli ekenin, ekonomıkamyzda onsyz da aqsha kóp bolǵandyqtan paıyzdyq arnanyń nashar jumys isteıtinin aıtty. Onyń aıtýynsha, ótken jyly bizde kereǵar jaǵdaı oryn alǵanyn eske saldy, ınflıa­sııa – 20%, al paıyzdyq mólsherleme 16% boldy. Iаǵnı paıyzdyq mól­sher­leme ınflıasııa deńgeıine jetpedi. Bıylǵy jyly ınflıa­sııa qar­qyny aıtarlyqtaı tómendeı bas­taǵandyqtan, belgili bir kezeń­de­ aǵymdaǵy ınflıasııa deńgeıi baza­lyq mólsherleme deńgeıinen tómen tústi.

«Jalpy, meniń túsinýimshe, Ulttyq banktiń kútýleri oń, bul óte qalypty, ındıkatıvtik mólsherlemeniń tómendeýin kútýge negiz bar. Eger kelesi jyly ınflıasııa bir­tindep tómendese, baza­lyq mól­sherleme de tómendeı beredi. Biraq onyń ekonomıkaǵa áserin eshkim boljap aıta almaıdy», deıdi sarapshy.

Deınflıasııaǵa áser etetin kóptegen faktor eskerilmeıdi

Ekonomıkalyq sarapshy Eldar Shamsýtdınovtiń aıtýyn­sha, ınflıasııa – óte alýan túrli úde­ris. 2016 jyldan bastap bizdiń el bazalyq mólsherlemeni aqsha nary­ǵyna baǵyttalǵan quralǵa aı­nal­dyrdy. Inflıasııanyń maq­sat­ty kórsetkishterine qol jetkizý úshin Ulttyq bank mólsherlemeni syrtqy sharttarmen obektıvti túr­de belgilenetin sheńberde qalyp­tastyrady. «Búkil álemde aqsha ıerarhııasy bar: jetekshi el­der­diń ortalyq bankteriniń rezerv­tik aktıvteri bar, erkin aıyr­bastalatyn valıýta bar, ekin­shi deńgeıli aqsha dep atalatyn­dar jáne erkin emes ulttyq bank­ter­diń rezervtik aqshalary bar. Biz­diń­ teńge – osy valıý­ta­lardyń biri. Onyń quny negi­zi­nen shetel valıýtasynyń baǵam­da­ryna, for­vard­tyq baǵamdarǵa baı­la­nysty.

Sarapshy sóz retin taýyp, bazalyq mólsherlemeniń úshinshi ret qatarynan tómendeýi ınflıasııa deńgeıiniń báseńdeýine jáne 2023 jylǵa arnalǵan jyldyq boljamnyń jaqsarýyna baılanys­ty ekenin atap ótti.

Onyń aıtýynsha, ınflıasııa Qazaqstanda da, búkil álemde de tó­mendeıdi. Bizdiń el qosarlanǵan ınflıa­sııanyń qyspaǵynda tur. Al Ulttyq bank pen resmı oryndar sonyń arajiginen ózine tıim­di kór­set­kishti ǵana alady. Al eko­no­­mı­kalyq agentter bolsa, onyń qazir­gi­ kórsetkishi qazirgi deń­geı­­den álde­qaı­da joǵary ekenin aıtady.

QMG aksııalary men zeınet­aqy aqshasynyń kómegimen júzege asyrylatyn fıskaldyq ımpýls­tar­dyń áserin áli naryq sezip úlgergen joq.

Shamsýtdınov munaı baǵasy bıýdjet kirisiniń eń iri kózderiniń biri retinde óte qubylmaly jáne syrtqy naryqta «silkinister bolýy múmkin» dep atap ótti. Mysal retinde ol OPEK+ basqa qatysýshylarynyń minez-qul­qy­na kóńili tolmaıtyn Saýd Arabııasyn keltiredi.

Ekonomıst el óndiristi qys­qartý boıynsha erikti mindet­te­melerinen bas tartýy múmkin dep boljaıdy. Baǵamnyń odan ári tómendeýi kezinde teńgelik qural­dardyń tartymdylyǵy tómen­deıdi, bul rette Ulttyq bankke mólsherlemeni teń­ge­rim­deýge, naryqta dollarlaný men ınflıasııanyń ósýine jol bermeýge tyrysady. Son­dyq­tan­ qabyldanǵan sharalardy tara­zylaý kerek; aqsha-nesıe saıa­sa­tyn­daǵy kez kelgen jat tásilder bir­neshe ret oılas­tyrylýy kerek.

«Baǵa men óndiris kóleminiń qu­­byl­­­malylyǵy boljamdy mo­del­­­­­derge engizilýi ábden múm­kin. Biraq Qazaqstanda konsensýs­ joq. Ulttyq bank Brent mar­ka­­­sy­nyń ortasha baǵasy 2024 jyly 85 dollar bolady dep bol­ja­sa, Úkimet 80 dollar kútedi. Bul rette Ulttyq banktiń IJО́ ósý­ qarqyny Úkimettikine qara­ǵan­da konservatıvti», deıdi E.Shamsýtdınov.

Kelesi jyl óte qıyn bolýy múmkin

Bıýdjet kiristeri ósken joq, biraq shyǵystar qarqyndy ósip jatyr. Bul bıýdjet tapshylyǵynyń formaldy da, kóleńkeli de óse­ti­nin bildiredi, demek, oǵan qyzmet kór­setý shyǵyndary da ósedi.

E.Shamsýtdınovtiń pikirinshe, syrtqy kontýr turaqtalǵan bolyp kóringenimen, syrtqy kredıtor­lar­dan qaryz alý qıynyraq bolady, bul memlekettiń nesıe nary­ǵyndaǵy úlesi de ósetinin bil­diredi, mysaly, bolashaqta sa­­typ alýdy esepke alǵanda. «Samu­ryq» jáne «Báıterek» oblıga­sııa­lary, BJZQ qorjy­nyn­daǵy memlekettik jáne táýeldi kom­pa­nııa­lardyń úlesi 60%-ǵa deıin jetýi múmkin.

«Bul táýekeldiń joǵary sho­ǵyr­­lanýy, ol nesıe qunynan kóri­nedi jáne memlekettik nesı­e­ler etalon bolyp tabyla­tyn­dyq­tan, kommersııalyq nesıeler de qym­battaıdy», deıdi ekonomıst.

Onyń paıymdaýynsha, mem­le­kettik qaryzdyń artýy ımportqa da áser etedi, ol ósedi. Úkimet jańa ındýstrııalandyrýdy júze­ge asyryp jatqandyqtan, ol úshin jabdyqty syrttan satyp­ alý qajet, ımport valıýta baǵa­my­na qysym jasaýy múmkin. «Baǵam­­nyń odan ári tómendeýimen teńge­lik quraldardyń tartym­dy­­lyǵy tómendeıdi, bul Ulttyq bank naryqtaǵy dollarlaný­ men ınflıasııanyń ósýine jol ber­meý úshin mólsherlemeni teń­ge­rim­deýge májbúr bolady. Son­dyq­tan qabyldanatyn sharalardy tara­zylaý kerek, aqsha-nesıe saıa­satyndaǵy kez kelgen jat tásil­der­ birneshe ret oılastyrylýy kerek», dep túıindedi sarapshy.

Qarjy sarapshysy Andreı Che­bo­tarevtyń aıtýynsha, keıingi bir­­neshe kúnde baǵamǵa qatysty rı­to­rıka ony «saqtaý kerek» degen basymdyqqa basymdyq ber­dik.

Sonymen qatar ekonomıst Qazaqstan úshin syrtqy jaǵdaılar aıtarlyqtaı qıyn dep esepteıdi. Tutynýshylyq ınflıasııanyń qazirgi deńgeıi burynǵysynsha ınflıa­­sııaǵa beıim bolyp otyr.

Bazalyq mólsherleme bolashaq sharttardy retteıtinin Ulttyq bank osyǵan deıin de birneshe ret aıtqan. Onyń ózgeristeri ekonomıkaǵa alty aıdan bir jarym jylǵa deıin áser etedi. Áńgime bolashaq ındıkatorlardy retteý týraly bolyp otyr, al keler jylǵa arnalǵan boljamdar turaqty ınflıasııa deńgeıi – 6, 7, 8%. Al eger Ulttyq bank mólsherlemeni naqty eki-úsh paıyzǵa deıin tómendetpese bolashaqta korporatıvtik nesıeleý úshin óte nashar jaǵdaıǵa tap bolamyz», deıdi sarapshy.

Chebotarevtyń aıtýynsha, kor­po­ratıvtik nesıeleý qazir komada, óıtkeni iri bıznes qolaısyz jaǵ­daılarǵa baılanysty 2023 jyl­dyń úshinshi toqsanynda qaryzdy qarjy­landyrýdan bas tartty.

«Iri bıznesten nesıe alýǵa óti­nish­­­terdiń jalpy sany 22%-ǵa azaıyp, nebári 170-ke jetti. Al ma­qul­danǵan nesıelik ótinim­der­diń­ úlesi kásipkerliktiń barlyq túr­i boıynsha: shaǵyn bıznes úshin úsh­ten­ birine, orta bız­nes úshin 37%-ǵa jáne iri kásip­oryn­dar úshin 51%-ǵa tó­mendedi. Kor­po­ratıvtik nesıeleý mól­sher­le­melerin jedel túrde ulǵaıtý qajet», dep esepteıdi ol.

Almaty