Aqyndy aqynnyń tanyǵany, tulpar tuıaǵyna ilese kórkem keńistikke samǵaǵan Ilııas poezııasyndaǵy azattyq ańsaǵan ıdeıany jan-júregimen sezinip aıtqany. Qazaqtyń sózi uly. Ilııastaı aqyndar arqyly qazaq sóziniń álemge taralǵany sol ulylyqtyń ólshemi bolýy kerek. «Ǵasyr basynda ǵumyry úzilgen aqyn, keıingi tegeýrindi urpaqtyń kóleńkesinde kónerip, kómeskilenip qalmas pa eken?» degen qaýip qylań bergende, kómbe astynan kúmisteı jarqyrap shyǵa keledi osylaı. Klassıktiń aty – klassık. Eskirmeıdi, tozbaıdy, ýaqyt syny aldynda berik. Kózge jas úıirip, kóńildi ıitken sondaǵy shýaq sezimdi alty Alashtyń balasynan aıǵaılap súıinshi suraıtyndaı alystaǵy úndi jazýshysy taǵy, mine, jańǵyrtyp otyr.
Úndistannyń belgili jazýshylar sanatyndaǵy qalamger ári mýzykant Vanıta Sıngh Ilııas Jansúgirovtiń shyǵarmashylyǵymen tanysyp, ár shýmaǵynyń shymyrlyǵyna tánti bolyp, taǵdyrynyń qasiretpen túıindelgenine qapalanǵany sondaı, aqynǵa aǵylshyn tilinde ballada arnaýdy jón kóredi. Ballada tek qarasózben jazylmasa kerek, ón boıyna san túrli óner qonǵan Vanıta ony ánmen súıemeldeıdi. Ánniń alǵashqy oryndaýshysy da ózi. Endi qazaq ádebıetiniń tarıhyn, 1938 jyly atylyp ketken Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tuńǵysh tóraǵasy týraly jyrdy búkil álem oqyp, tyńdaıtyn bolady.
Osy aqparatty taratyp otyrǵan avtor, belgili halyqaralyq jýrnalıst Maıra Abdrahmanovanyń aıtýynsha, ballada kompozısııasy tamyry jer jánnaty Jetisýdyń ǵajap sulýlyǵynan nár alatyn Ilııastyń tereń poezııasynyń negizine qurylǵan. Vanıta aqyn qazaqtyń tili, mýzykasynyń úni, ushsa qus qanaty talatyn shetsiz-sheksiz keń jazıra dalasynyń demi, al kúmbirlegen dombyranyń qońyr áýeni, ǵasyrlar qoınaýynan halyqtyń ańyzy men áfsanasynan syr shertken aqyn shyǵarmashylyǵynyń shyńy «Qulagerden» kórinis tabatynyn aıtypty. Ballada shýmaqtarynyń ár joly qazaq tarıhy týraly uzaq jyldardan beri izdenip kele jatqan Vanıtanyń zertteýimen aıshyqtalǵan. Qazaq halqynyń bolashaǵyn ulttyń birliginen kórgen, búkil bilimi men qajyr-qaıratyn sol jolda sarp etken Ilııas ózi ómir súrgen dáýirdiń ıdeıasyna, keleshektiń jarqyn bolatynyna sendi, onyń ilgerileı beretinine úmitti boldy, aqyr sońynda rııasyz sengen ókimetten kóńili qaldy, qyzyl terrordyń qandy sheńgelinen qutylmasyn bilip, qaıǵy jamyldy. Tutas kezeńniń shyndyǵyn baıandaǵan balladada úndi aqyny osyndaı tujyrym jasaıdy.
Ilııas Jansúgirov týraly ballada aqyn otbasysy turatyn Lagernaıa kóshesindegi №3 úıge «qara quzǵynnyń» qalaı kelgenin, aqyndy qalaı tutqyndaǵanyn, jalpy 1937 jyldyń qasiretin tolyq jyrlaıdy. Túrmedegi azapty kúnder, halqyna qyzmet etýdi ǵana oılaǵan azamattyń ázız basyn qorlaý, aqpandaǵy ajal... Aqynnyń jary Fatımanyń «halyq jaýynyń» áıeli bolǵany úshin Almatydan alastalyp, balalarymen qýǵyn-súrgin kórip, qara tańba men tabalaýdyń astynda júrip úreıli taǵdyr keshkeni de úndi qyzynyń qalamynan qaǵys qalmaı, tereń tolǵanys bolyp tógilgen. 1957 jyly tildeı qaǵazdy qolyna alǵanda ǵana Fatımanyń jabyrqaǵan jany jaı tapty. Onda «Ilııas Jansúgirov zańsyz náýbettiń qurbany boldy, baqılyq bolǵannan keıin aqtalyp shyqty», dep saryla kútken saǵynyshty habar jazylǵan edi...
Al qıyrdaǵy qazaq aqynynyń ómiri qyzyqtyrǵan Vanıta Sıngh degen kim? Vanıta Sıngh – úndiniń halyq aqyny, jazýshy jáne qoǵam qaıratkeri. Aty ańyzǵa aınalǵan Výdı Gatrı, Bob Dılan, Djoan Baez, Leonard Koen sekildi áıgili mýzykanttardyń shyǵarmashylyǵymen qanattanǵan Vanıta 13 jasynan bastap Nıý-Delıdiń eń tanymal sahnalarynda óner kórsete bastaıdy. Vanıta búginde birneshe mýzykalyq dıskiniń avtory atanǵan. Balladanyń týǵanyn estigen boıda ınternettiń qoıny-qonyshyn aqtaryp jatyp, ándi tyńdaýǵa asyqtyq. «the ballad of ilyas j.» balladasyn taýyp alyp, atqaqtaǵan júrektiń yrǵaǵyn yryqqa kóndirip otyryp, birneshe márte qaıtalap tyńdadyq. Baby kelisken Vanıtanyń tabıǵı tunyq daýysy kásibı júıemen shyńdalǵany, on saýsaǵy gıtaranyń qulaǵynda qalaýynsha oınaǵany, jumsaq, balǵyn reńki bar syńǵyry ketpegen sazdy úni ıirimderdi erkin meńgergeni baıqalady. Ǵalamtor dereginshe, tek Qulager aqyn týraly ǵana emes, talantty úndi qyzy ártúrli tarıhı oqıǵalar týraly da balladalar jazyp, jaýynger erligi, áskerı jeńis, ulttardyń basyna túsetin zulmat týraly jyrlap, jeke ózi oryndaıtyn sheberlikti meńgergen, bastysy, aıǵaıdan ada, salmaqty áýenniń syryn júrekke jetkize biledi. Vanıta barlyq balladalaryn tek aǵylshyn tilinde oryndaıdy.
V.Sıngh Búkilúndilik radıo men Ulttyq televızııada qyzmet atqaryp, keıin Delı ýnıversıtetine oqytýshy bolyp ornalasady. Adam ómiri qashan da tosyn jaıttarǵa toly. Aqyn qyzdyń qazaq eline qonys aýdaratyny, álbette, ol zamatta qaperine kirmegeni anyq. 2005 jyly óz eliniń erkin kózqarastaǵy belsendi azamaty, bilikti dıplomat, Vanıtanyń eri Ashok Mýkerdjı Úndistannyń Qazaqstandaǵy elshisi bolyp taǵaıyndalyp, Almatyǵa kóship keledi. Kóshpeliler tarıhymen syrttaı tanys bolǵanymen, beımálim topyraqta tý tikken qara shańyraqtaǵy onyń urpaǵyn jete bilý maqsatymen, eshkimge uqsamaıtyn dara mádenıeti men dástúri bar eldiń tarıhyna qyzyǵa bastaıdy.
– Men barlyq akademııalyq, pýblısıstıkalyq maqalalarymdy yqylaspen jazamyn, bul bizdiń dıplomatııalyq qyzmetimizben baılanysty emes, – deıdi Vanıta Sıngh. – Mamandyǵym – slavıan halyqtarynyń zertteýshisi. Slavıan halyqtarynyń tili men ádebıetin, folkloryn, tarıhyn, tutas mádenıeti men órkenıetin zertteýmen aınalysamyn. Sonyń ishinde ǵylymdaǵy derbes jolym Balqan elderin tanýǵa baǵyttalǵan. Al balladaǵa qatysty aıtar bolsam, onyń ıdeıasy Ilııas Jansúgirov shyǵarmashylyǵyn ózimshe zerttegenimnen týdy. Men onyń tulǵalyq qasıetine de, óleńderine de tántimin. Balladany Almatyda júrgende bastap jazyp, Londonda jalǵastyryp, Nıý-Iorkte aıaqtadym. Ilııastyń qyzy Ilfa Jansúgirovamen birneshe ret kezdestim. Ilfa Ilııasqyzymen osynshalyq taǵdyrdyń joıqyn soqqysy eseńgiretkennen keıin ómirdiń qalaı jalǵasatyny týraly uzaq-uzaq áńgime-dúken quratyn edik. Ol maǵan ákesiniń qazaq, orys tilinde jaryq kórgen kitaptaryn tartý etti. Men buǵan deıin qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeıde bolyp, ózge de qazaq aqyndarynyń óleńderin oqyp tanysa bastaǵan edim. Maǵan ásirese Maǵjan Jumabaevtyń óleńderi ózgeshe áser etti.
Tegi, dili basqa Vanıtanyń pikirindegi qazaqtyń ǵajap eki aqyny arasyndaǵy rýh birligin, ıdeıalyq úndestikti tap basyp tanyǵan kóregendigi eriksiz qaıran qaldyrady. Qyzmet babymen qazaq jerin az ýaqyt meken etse de, elimizdiń úlken dosyna aınalǵan Vanıta Sıngh óziniń belsendi júrgizetin qoǵamdyq jumysynda halyqaralyq bastamalarǵa kóbirek mán beredi. Shartaraptyń shıelenisken máselelerin beıbit jolmen sheshýge shaqyratyn mádenıetaralyq dıalog pen halyqtar arasyndaǵy rýhanı týystyq aqyn úshin árdaıym basty orynda.
«The ballad of Ilyas J.» balladasyn «Spotifi», «Apple Muzik», «Amazon Prime» ınternet kózderinen taýyp, tanysa alady.
ALMATY
