Baqsaq, dombyra týraly jyr-ańyz mol eken, moldyǵy masaty jerdeı eken. Dombyra «et júreksiz erinniń sózin aıtpaıtynyn» dáıektesek, dombyra haqynda týǵan jyrlar da salmaqty, sarabdal.
«Dombyraǵa qol soqpa,
Shymyrlatyp bir-birlep.
Júregim, soqpa, kel toqta,
Jas keler kózge júr-júrlep».
Hakim dombyra dybysynan týǵan kúıdi sheber beıneleıdi. Júr-júrlegen jas pen shymyrlaǵan dene sýreti qudiretti aspaptyń kemel únin jetkilikti bederlese kerek. Al daýylpaz Ilııas pafostyń pyraǵyna minip quıyndata jyrlaıdy:
«Tart kúıińdi, dombyra!
Tógil, tógil tátti kúı,
Taý sýyndaı syldyra,
Jelpin, jelpin jel soqtyr!»
Dombyra týraly kerýen-kerýen ańyzdar legi birine-biri uqsamaıdy. Sonyń biri shyǵystyq qıssa-dastan «Muńlyq-Zarlyqpen» úndes ańyz.
Sonymen, erte, erte, ertede qylyshynan qan tamǵan qaharly hannyń jalǵyz boıjetken qyzy kedeı jigitke ǵashyq bolyp, kóńil qosyp júredi eken. Muny bilgen han jigitti darǵa astyrady. Jigit qaza tapqan soń qyz mezgiline jetpeı, bir ul, bir qyz tabady. Kóp kózinen, el sózinen seskengen han jaman atqa qalmaýdyń amalyn izdep, qos sábıdiń kózin joıýdy astyrtyn mystan kempirge tapsyrady. Mystan kempir ómirge jańa kelgen sábılerdi kóz kórmes, qulaq estimes jerge aparyp, bıik ósken jap-jasyl aǵashtyń basyna qyzdy – shyǵysqa, uldy – batysqa qaratyp ilip ketedi. Nárestelerdiń kóz jasy tamǵan aǵash butaqtary sýalyp, qýara bastaıdy. Qos júrek soǵýyn toqtatqanda, báıterek te ósýin doǵarady. El ishindegi ósek sóz, ótirik ókpege shydamaǵan patshanyń qyzy egizin izdep jolǵa shyǵady. Barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmaıdy. Kúlkisiz kúnder, uıqysyz túnder, jylaýmen jyldar ótedi. Qatty sharshap dińkesi qatqan qyz ábden qýaryp, qabyǵy túsip, shirýge aınalǵan bıik aǵashtyń túbine kelip qısaıady. Uıyqtap ketken soń, ony bir súıkimdi saz, sıqyrly áýen oıatady. Qulaq túrip tyńdasa án salyp turǵan qasyndaǵy bıik aǵash eken. Qyz kúndiz qos sábıin izdep, túnde osy «ánshi» aǵashtyń túbine kelip, neshe túrli áýez estip, kóńil jubatyp, tynyǵyp júredi. Bir kúni aınalaǵa kóz salmaq bolǵan qyz aǵashtyń basyna shyǵamyn dep ony qulatyp alady. Biraq kóp uzamaı samal soǵyp, «ánshi» aǵash qaıta zarlaı jóneledi. Qyz onyń qupııasyn bilmek bolyp tekseredi. Aǵash jýan túbinen basyna deıin qýys eken. Jińishke basynyń eki jaǵynda butaqtan butaqqa kerilip qalǵan ishekterdi kóredi. Bul – qyzdyń eki balasynan qalǵan jurnaq edi. Egiziniń óliminen habary joq qyz aǵash nege án salatynynyn túsinedi de, ózi de qýys aǵash jasap alyp, manaǵy ishekti soǵan taǵady. Shertip kórse, ún júregine jaǵyp, janyna jaıly estiledi. Qyz baıǵus bostaý tartylǵan ishekke úni muńdy shyǵatyndyqtan, «ulym – Muńlyq» dep, al ashy, tym zarly shyǵatyndyqtan, qatty tartylǵan ishekke «qyzym – Zarlyq» dep at qoıyp, kúndiz-túni qolynan tastamaı, kúı shyǵaryp, el kezip, egizin izdep ketken eken... Mine, osy aǵashtan jasalǵan sherli aspapqa el keıin dombyra dep ataý berse kerek.
Shyn sóz – dóp sóz. Halyq arasynda dombyra týraly lepes shyqsa qazaqtyń Qadyrynyń óleńi oqylmaı ketpes. Súzgi jurttyń synynan ótken shymyr jyr arǵy-bergi mol jaıdan habar beredi.
«Eki ishektiń birin qatty,
birin sál-pál kem bura.
Naǵyz qazaq – qazaq emes,
Naǵyz qazaq – dombyra!
Bilgiń kelse bizdiń jaıdy,
sodan sura tek qana:
Odan asqan joq shejire,
odan asqan joq dana».
Qazaq pen dombyranyń qapysyz toǵysar joly kóp. Onyń alǵashqysy – qońyrlyq, ortasy – sherli áýez, sońy – bolmys.
Ertede shyn dombyranyń baǵasy eki úıir jylqyǵa parapar edi deıdi kónekózder. Shyn dombyra degenińizdiń sheshendigi qol tıgizbeı-aq samaldaı jelpip jibergenniń ózinde-aq suńqyldap turady-mys. Iá, naǵyz jumbaq dúnıe – dombyra ǵoı. Biletinder solaı deıdi.
