Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Shyrmaýyq» – seriniń basyndaǵy taǵdyr-taqsireti ǵana emes, sol kezdegi ult moınyna túsken qylburaý. Shyrmaýyq degen atynda tur. Qazaq dalasynda qasynda ne bolsa soǵan oratylyp, shyrmap, býyndyryp bas salatyn ósimdik. Shóptesin bolsa da, bir oralǵan nárseni shyrmaýynan julyp alý qıynǵa soǵady. Kúshtegende byrt-byrt etip zorǵa úzilip, julynady. Al qalyń ósken jerine kezikse, álgi zatty biraz ter tógip, oraýynan bosatýǵa týra keledi. «Shyrmaýyqty» tyńdatarda qalanyń qazirgi ıis almastaryna áýeli osyny uǵyndyryp almasa, án dalaǵa ketti deı ber. Demek serini osylaı shyrmap, býyndyrýǵa aınaldyrǵan buǵaý HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda ulttyń da óne boıynda turǵanyn bilemiz. Olaı deıtinimiz, jazýshy Tolymbek Ábdiraıym «Aqan seri bul ándi shyǵarǵanda 58 jasta bolatyn» dep jazypty. Seriniń týǵan jylynan qaıyryp eseptegende ýaqyt arasy 1900 jyldyń basyna barady.
Al án óneriniń bilgiri Ilıa Jaqanov: «Kezinde bul án oıly tolǵaý bop aıtylǵan. Ony Aqan seriniń serikteri – qalyń Qaraýyldyń bes bulbuly – Sultanmurat, Bátjan, Nuraly, Temirbek, olardan jas Úkili Ybyraı, Birjan elinde Jetebaıdyń Ospany, Bákenniń Hamıti jan tebirente tolǵady. Bulardyń kózi ketken soń án birte-birte kómeski tartyp, sırek aıtylyp júrdi. Al el ishinde bul ánge ańsaý basyla qoımady. Iesinen, oryndaýshylarynan aıyrylǵan esil án baǵzy bir kókirekterde kóshken eldiń jurtynda qalǵan qolamtadaı eleýsiz ǵana jata bergen», deıdi.
Án óneriniń aqsaqalyna aınalǵan bul kisi sóziniń osy sońǵy sóılemderiniń jany bar. Sebebi osynaý alyp týyndynyń birinshi shýmaǵynyń mátini úılesińkiremeıtindeı bolady da turady. Eski ánshiler «shyrmaýyq shyǵarynda bas tartady» dese, keıingi oryndaýshylar «shyrmaýyq shyǵarynda boz tartady» dep aıtyp júr. Bul tusyn shyrmaýyqtyń qalaı ósetinine tájirıbe jasap bilgen artyq emes. Al endi osy alǵashqy shýmaqtaǵy úshinshi jáne tórtinshi joldar án mazmunyna oraılasa qoımaıdy.
«Shyrmaýyq shyǵarynda boz tartady,
Bizdiń el erte jaılap, kesh qaıtady.
El qaıtqan jaılaýynan qula dúzdeı,
Kóńilimdi uqpaı qoıdy qalqam-daǵy» deıdi-mys.
«El qaıtqan jaılaýynan qula dúzdeı» qulazyǵanyna ákele jatqanyn ańdaý qıyn emes bastapqy eki jol. Ári qaraı «kóńilimdi uqpaı qoıdy qalqam-daǵy» bolyp shyǵa kelgeni kúmán týdyrady. Budan keıingi shýmaqtarda qalqataıǵa qatysty birde-bir sóz joq jáne uıqas ta bulaı «álsiremegenin» eskersek, óleńniń sóz júıesi keıinnen «buzylǵany» ózinen ózi belgili. Ánniń ekinshi, úshinshi shýmaqtaryna úńilgen jan birinshi aýyzyna (shýmaǵyna) birden kúmándanady.
«Úırektiń atqyzbaıdy qasqaldaǵy,
Sheberdiń bylqyldaıdy bas barmaǵy.
Bul kúnde aǵań boldym tór aldynda,
Bir kezde Aqan edim aspandaǵy.
Dúnıe qyzyl-jasyl kimdi aldadyń,
Sen bergen rızyqtan qur qalmadym.
Dəýrendi mendeı súrgen kim bar eken,
Sonda da qyzyǵyńa bir qanbadym» dep shyrqaǵan aqyn basynda shyrmaýyqtaı býǵan taǵdyr taqsiretin aıta kele, «kóńilimdi uqpaı qoıdy qalqam-daǵy» dep quldyrata salýy múmkin be degen suraq jylt etedi.
«Shyrmaýyq – otarlyq ólshem. Qyr qyzǵaldaǵyn jelpigen samaldaı bula dáýrenniń bul kúnde bastan aýyp, keshegi qyzyqtyń «han bazary tarqaǵan jármeńkedeı» súreńsiz keıpin kórsetetin deregi de tómendegi bir aýyz qaıyrmada tur: «...Ahaý, dúnıe jalǵan, biter me arman? Sum taǵdyr shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan».
Búkil boz jýsan bolmystyń ómir sabaǵyn shyrmaýyqsha shyrmap alǵan orys otarlyǵynyń zardabyn budan artyq shyrqyrap aıtý múmkin de emes. Eger ómirdi sahna, al ónerpazdy bas keıipker desek, bul án – XIX ǵasyrdyń sońǵy shymyldyǵyn túsirgen Aqannyń baquldasý áni. Bul ánmen birge jeldeı esken sal-serilikpen qatar dala daýysynyń shalqyǵan erkindigi de endi kelmeske ketti. «Shyrmaýyq» – shyqpaǵan jan men ashy óksiktiń zapyran zary. «Shyrmaýyq» – Aqan arqyly aıtylǵan alashtyń aqyrǵy sheri.
Endeshe, ekinshi «Elim-aıdaı» bolǵan osyndaı ándi «Kóńilimdi uqpaı qoıdy qalqam-daǵy» dep qaı anturǵannyń aýyzy baryp aıtady eken... Bul aınalyp kelgende án ataýlyny esh túsinbeıtinimiz, qala berdi aıaýly Aqannyń arýaǵyn qorlaý emes pe? Aıtyńyzshy, shyrmaýyqqa matalmaǵan aqyl-esimiz ben azat rýhymyz qaldy ma ózi?..» depti bir jazbasynda aqyn, ánshi Yqylas Ojaı. Bizdiń oı da osy mańdy tóńirekteıdi. Sizdińshe qalaı, múlde basqasha bolýy da múmkin ǵoı?
