Bul faktor Qytaı avtokólikteriniń bizdiń naryqtaǵy jolyn jeńildetti. О́tken jyl Qytaıdyń avtomobıl ónerkásibi tarıhyndaǵy taǵy bir mańyzdy kezeńge aınaldy. Tehnologııalyq jáne baǵa artyqshylyqtarynyń arqasynda qytaılyq avtomobıl kompanııalary dástúrli sheteldik avtomobıl kompanııalaryna qaraǵanda damydy. Sarapshylar bul qubylysty jahandyq avtokólik ındýstrııasy kartasyna jedel jańalyq ákelgen faktor dep baǵalap otyr. 2023 jyldyń qańtary men qazany arasynda elimizge Qytaıdan 45 myń jeńil kólik jetkizildi. Byltyr qytaılyq avtoóndirýshiler tarapynan premıaldy brendter elge kelip, naryqtaǵy suranystyń orny birshama tolyqty. Ishki naryqtaǵy ımport kólikterdiń kósh basynda Qytaı men AQSh, al olardyń jalpy quny boıynsha Japonııa kósh bastap tur.
2023 jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda ımport basqa elderden de kóbeıdi:
- Germanııadan – 2023 jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda 116,2 mln dollarǵa deıin;
- Koreıadan – 21,9 mln dollardan 104,9 mln dollarǵa deıin;
- Ulybrıtanııadan 1,2 mln dollardan 28,4 mln dollarǵa deıin;
- Túrkııadan – 3,7 mln dollardan
21,9 mln dollarǵa deıin; - Indonezııadan – 1,9 mln dollardan 18,1 mln dollarǵa deıin;
- Kanadadan – 4,7 mln dollardan
19,5 mln dollarǵa deıin ımport kólik jetti.
2023 jyldyń tolyq esebi áli jarııalanǵan joq. Al alǵashqy jarty jyldyǵynda ımporttyń jalpy kólemi 1 mlrd 184,8 mln dollardy qurady. Bir jyl buryn 375,5 mln dollar bolǵan.
Freedom Finance Global kompanııasynyń otandyq avtokólik naryǵyn zertteý nátıjesinde Qytaı avtoónerkásibiniń Qazaqstandaǵy yqpaly artatyny, eldegi kólik óndirisi óz tutynýshylary úshin básekege túsýge májbúr bolatyny aıtylǵan. Sondaı-aq osy zertteýde Qytaı avtoónerkásibiniń qazirgi kúıi 2010 jyldardaǵy koreılik jaǵdaıǵa uqsas ekenin de aıtylyp ótipti.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«2023 jyldy Qazaqstandaǵy Qytaı avtomobıl ónerkásibin damytýdyń bastapqy núktesi dep sanaýǵa bolatynyn eskergen jón. Qytaı kólikteri jergilikti satyp alýshynyń kóńilinen shyǵý úshin bes jyl jetkilikti bolady», delingen zertteýde.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha byltyr Qytaı bizdiń naryqqa jeńil kólikterdiń negizgi jetkizýshileriniń birine aınaldy.
2023 jyldyń alǵashqy eki aıynda Qytaıdan 4 959 avtokólik ákelindi (bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10 esege jýyq kóp). Al Qazaqstan avtomobıl bıznesi qaýymdastyǵynyń mamyrdaǵy málimeti boıynsha TOP-10 satylymǵa Qytaı avtomobıl ónerkásibiniń tórt ókili kirdi: Chery (4-oryn), Haval (5-oryn), Changan (6-oryn) jáne Exeed (8-oryn).
Qytaıdan taraǵan aqparat kózderinde ishki naryqta elektromobılderge, «gıbrıdterge» jáne sýtegi otyn uıashyǵyna arnalǵan kólikterge suranys joǵary ekeni aıtylady. Tek 2023 jyldyń birinshi toqsanynyń ózinde bul kólikterdiń 1,58 mıllıony satyldy (bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 26,2%-ǵa kóp).
Sarapshylar bolsa, «bizdiń elektrkólikterge kóshý josparymyz ótken jyly Qytaı avtokólikteriniń elge kelýimen bastaldy, bul qubylysty 2023 jyl jyldamdatyp jiberdi», degen boljamdy jıirek aıta bastady.
2023 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda álemde jańa energetıkalyq kólikter (NEV) satylymy 9,75 mıllıon danamen toqtapty. Osy kólemniń 6,28 mıllıony nemese 64 paıyzdan astamy Qytaıdyń úlesinde eken. Bul málimetti Sınhýa agenttigi Dúnıejúzilik jańa energetıkalyq kólik kongresinde usynylǵan derekterge silteme jasaı otyryp habarlaıdy.
Álemdik avtonaryqtyń tynysyn zerttep otyrǵan sholýlarda qytaı kólikteriniń ekspansııasy tek bizdiń elde emes, álemdik deńgeıde júrip jatqany aıtylady. Álemdik avtoónerkásip naryǵyndaǵy kompanııalardyń 80 paıyzy ishten janý qozǵaltqyshy bar avtokólikterden kezeń-kezeńmen bas tartyp, elektr kólikterine kóship jatyr. 2023 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda Qytaı kólik eksporty jaǵynan Japonııany artta qaldyryp, álemdegi eń iri avtomobıl eksporttaýshysy atandy. 2023 jyldyń qorytyndy derekteri áli jarııalanbaǵanymen, álemdik basylymdar Qytaıdyń Japonııadan asyp túsetinin boljap otyr.
О́tken jyly qytaılyq avtoóndirýshiler tarapynan premıaldy brendter boıynsha birqatar balamaly marka naryqtaǵy suranystyń ornyn tolyqtyrǵanyn sarapshylardyń bári aıtyp jatyr.
Freedom Finance Global sarapshysy Ańsar Ábýevtiń aıtýynsha, qazir kólik tapshylyǵy joq. Biraq ishki naryq birazǵa deıin Qytaı men Reseı avtokólikteriniń qysymynda qalýy múmkin. Sebebi EO nemese Batys elderinen jetkiziletin ımport kólik bizge Reseı arqyly jetti. Endi ol tizbek buzyldy. Buzylǵan bul oryn qytaıdyń ımport kólikteri arqyly tolyǵyp jatyr. Qytaıdan jetken kólikterdiń baǵasy RF nemese Batys elderi ónimderimen salystyrǵanda tómen ári qoljetimdi. Bizdiń avtokólik qurastyrýshylar da qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. О́tken jyldyń sońynda keıbir kólik túrleri eń tómengi paıyzben 5 jylǵa nesıege berile bastady.
Qazaqstandyq avtobıznes qaýymdastyǵynyń derekterinde 2019 jyly – 1 304, 2020 jyly – 2 066, 2021 jyly – 4 019, 2022 jyly – 12,5 myń kólik, al 2023 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda 16 333 avtokólik elge jetkizilgeni, satylymdaǵy kólik túrleriniń de kóbeıgeni aıtylǵan. 2022 jyly qytaıdyń 8 brendi satylsa, 2023 jyly olardyń qatary Geely, Chery, Changan, Exeed, Haval, JAC, Jetour, FAW, Hongqi tárizdi túrlerimen tolyǵyp, bizdiń naryqtyq dáliz arqyly EO elderine bet alǵan. 2023 jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda Qorǵas arqyly Qytaıdan 92 myń kólik Azııa elderine eksporttalǵan.
«2023 jyl álemdik avtoındýstrııa kartasyna ózgerister alyp keldi. Alǵashqy jartyjyldyǵynda Qytaı kólik eksporty jaǵynan Japonııany basyp ozyp, álemdegi eń iri avtomobıl eksporttaýshysy atandy» degen pikirdi aýzy dýaly sáýegeı sarapshylardyń bári aıtyp jatyr.
QHR-dyń 2023-2024 jyldardaǵy jyl saıynǵy ekonomıkalyq konferensııasynda avtomobıl eksporty 5 mıllıonnan asyp, jańa tarıhı rekord ornatqany, eksporttyń 2024 jyly shamamen 5,5 mln avtomobılge deıin ulǵaıatyny aıtyldy. Qytaı men Reseı avtoóndirýshileriniń qazaq naryǵyndaǵy básekesiniń qyzyp ketýine naq osy faktor áser etýi ábden múmkin. Reseı úırengen aımaqtaǵy úlesinen aıyrylǵysy kelmese, Qytaı biz arqyly Eýropa naryǵyna jol salǵysy keledi.
Kólik salasynyń sarapshysy Artýr Mıskarıan osyǵan deıingi kezdesýlerde ishki naryq qytaılyq avtokóliktermen tolyǵa bastaǵanyn, qazirdiń ózinde iri brendterdi ózimizde qurastyrýǵa baılanysty resmı kelisimsharttar da jasalyp jatqanyn aıtqan bolatyn. Sarapshynyń aıtýynsha, álemdik naryqtaǵy Qytaı tehnıkasy úlesiniń artýy – qashyp qutyla almaıtyn qalypty qubylys. Aldaǵy ýaqytta biz onyń ishki naryqtaǵy yqpalyna daıyn bolýymyz kerek. Sebebi osyǵan deıin ishki naryqtaǵy sheteldik kólikterdiń basym kópshiligi Reseıde jınalatyn, BAJ salyǵymen, alǵashqy tirkeý salyǵy ústeme bolyp qosylǵandyqtan, baǵasy da qymbattaý-tyn.
Kólik baǵasy qytaı kólikteri esebinen arzandaı ma?
Freedom Finance Global sarapshysy Ańsar Ábýevtiń aıtýynsha, 2023 jyldy Qazaqstannyń avtomobıl naryǵynyń qazirgi tarıhynda betburys kezeń dep ataýǵa bolady. Onyń sebebi elimizdegi kólik sanynyń kúrt ósýinde ǵana emes, sondaı-aq otandastarymyzdyń jańa ózgeristerge burynǵydan da ashyq bolýyna baılanysty bolyp otyr.
«Avtokólik naryǵy bul – turaqty pikirler, stereotıpter, konservatızm jáne pragmatızm týraly jıi aıtylatyn oryn. Alaıda Qazaqstan úshin suranysy tómen ınjenerlik sheshimdermen jabdyqtalǵan qytaılyq avtomobılderdiń belsendi túrde ósýi jergilikti satyp alýshynyń paradıgmasynyń ózgergenin kórsetti. Qazir biz iri oıynshylardyń jańa úrdisterge beıimdelip, trendten qalmaı jatqanyn kórip otyrmyz. Byltyrǵy jyl ósýdiń jalǵasýynda aıtarlyqtaı úlken iz qaldyrdy jáne 2024 jyly onyń bizdi qaıda aparatynyna kýá bolamyz», deıdi Ańsar Abýev.
Elektromobılderdiń eń kóp sany Qazaqstannyń eń iri qalasy – Almatyda tirkelgen. 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha olardyń sany 3 600-ǵa jýyq nemese eldegi elektrmobılderdiń jalpy sanynyń 59%-yn qurady.
Statıstıkalyq derekterge sáıkes 2022 jylǵa deıin Qazaqstanda elektr avtomobılderine degen eshqandaı suranys is júzinde bolǵan joq, ıaǵnı 1 qańtarda búkil el boıynsha mundaı avtomobılderdiń sany 491 ǵana boldy. 2022 jyldyń basynda Almatyda 43 elektrokar boldy, bul olardyń Qazaqstandaǵy jalpy sanynyń shamamen 8,8%-yn qurady.
Freedom Finance Global kompanııasy júrgizgen salalyq zertteýdiń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń avtokólik naryǵynyń qazirgi tarıhyndaǵy eń mańyzdy kezeńderdiń biri dep ataldy. Bastapqy jáne qaıtalama avtomobıl naryqtaryn taldaý kezinde ashyq derekkózderden alynǵan derekter, kásibı qatysýshylar men sarapshylardyń pikirleri, sondaı-aq avtokólik satyp alý týraly sheshim qabyldaıtyn el azamattarynyń avtokólik ıeleri men júrgizýshileriniń saýalnamasynyń nátıjeleri eskerildi. Byltyrǵy jyly elimizdegi jeńil avtomobılder sanynyń ósýi 2013-2022 jyldardaǵy kezeń – 10 jyldaǵy kórsetkishterden asyp tústi,
«Hyundai men Chevrolet jeke brend retinde kóshbasshylyq pozısııalaryn saqtap qalady, biraq qytaılyq avtomobılderdiń jalpy satylymy 2024 jyly naryqta basym bolady. Ekinshi jaǵynan, qytaılyq avtomobılderdiń qosalqy bólshekteriniń tapshylyǵy kem degende taǵy bir jarym-eki jyl boıy saqtalady dep boljanýda. Bolashaqta eldegi elektrkarlardyń ósý qarqyny qyzmet kórsetý jelileriniń damýyna jáne osy avtomobılderdi elge ımporttaý shyǵyndaryna baılanysty. Sondaı-aq jeke satýshylarda da, dılerlerde de qytaılyq elektrkarlardyń modelderi keńeıedi dep kútip otyrmyz. Qazir otandyq sarapshylardyń qytaıdan kelgen elektrkarlardyń modelderiniń qosalqy bólshekteri tapshylyǵyn qalaı sheshemiz degen máselege alańdaıtyn estip júrmin. Tek 2022 jyly Qytaı úkimeti elektrkólikter ekojúıesin damytý úshin 24 mlrd dollar ınvestısııa saldy, tipti árbir qosalqy bólshegi memleket esebinen sýbsıdııalandy. Demek bul másele memlekettik deńgeıde sheshimin tapqan», deıdi sarapshy.
Qazaqstandaǵy avtokólik sarapshysy Alekseı Alekseevtiń aıtýynsha, bıyl birneshe jańa avtobrendteri paıda bolyp, Qytaıdan elektrli kólikterdiń resmı satylymy bastalady. Onyń aıtýynsha, qytaılyq avtomobılder birqatar parametri boıynsha basqa sheteldik brendterden is júzinde kem emes, elektrondy jabdyqtyń deńgeıi de durys. Chevrolet, Kia, Hyundai jáne Toyotaǵa da suranys óz deńgeıin saqtap qalady. Sebebi 2023 jyly LADA men Renault satylymy logıstıkalyq tizbekterdiń úzilip qalýy saldarynan tómendep ketti. Sarapshynyń aıtýynsha, kólik baǵasy qazir boljamǵa baǵynbaı tur. Keıingi birer jylda baǵa orta eseppen 10 paıyzǵa qymbattady. «Kólik naryǵynyń betalysyn ekonomıkalyq jaǵdaı anyqtaıdy. Joǵary suranys baǵanyń ósýin týdyrýy múmkin, biraq tapshylyqtyń ýaqyty ótti. Árbir kóliktiń sońǵy úlgisiniń baǵasy aldyńǵylarymen salystyrǵanda qymbat bolyp, baǵaǵa áser etedi. Qytaı dollarǵa táýeldi emes, sondyqtan óz erejesimen baǵa qoıa alady. Bul onsyz da turalap turǵan eldegi mashına jasaý salasyn tejeıtini ras. Bizde baǵaǵa áser etý múmkindigi joq», dedi sarapshy.
Sarapshylardyń basym kópshiligi qytaılyqtar kólikti negizi 5 jylǵa ǵana, ıaǵnı 200 myń shaqyrym júrýge eseptep shyǵarǵanyn aıtyp jatyr. Almaty men Astananyń ortalyq kóshelerinde kemi 20 jyldyq kólikpen júıtkip júrgen, 5 jyldyq kólikti «salonnan jańa shyqqan sý jańa» dep baǵalaıtyn zamandastarymyzdyń kóńilinde «5 jyldan keıin olardy kólik sanatyna jatqyza alamyz ba, 5 jyldan keıingi taǵdyryna kim kepildik beredi?» degen alań bar. Sebebi ár bes jyl saıyn kóligin aýystyryp minýge ekiniń biriniń qaltasy kótermeıdi. Al ázirge ishki kólik naryǵy Qytaıǵa qarap qubylyp tur.
ALMATY
