Ataqty mamannyń batasyn alǵan
Q.Kárimovtiń eksperımentaldy baǵy 2015 jyldyń kúzinen bastaý alady. Sol jyly jary Roza, balalary jáne aǵaıyndarymen Oral qalasynyń irgesindegi 7 gektar alqapty tazalaýdy bastaǵan. Bul jer ertede ádemi baq bolǵan, keıin jabaıylanyp, tumsa toǵaıǵa aınalǵan múıis edi. Áýelgi jyly tal-terekti tamyrymen qurtyp tazalap, kelesi jyly álgi jerge qysha egip tastady. Bul jer tyńaıyp, aram shóp pen buta tamyry túgel qurýy úshin kerek edi. Sodan keıin ǵana alma kóshetterin egýge kiristi.
Aıtpaqshy, Qaırattyń baǵynyń tarıhy qalaı bastalǵany jóninde kúndelik jazbalary Irına Isaevanyń «Jemisti baq» («Plodovyı sad») saıtynda fotoqujattarmen birge basylǵan. Al I.Isaevanyń ózi degen kim edi? Ol – aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, óz qolymen talaı baqty jaıqaltqan baǵban, osy salada izin qaldyrǵan ataqty ǵalym, qanshama shákirt tárbıelegen aǵartýshy. Onyń ákesi Sergeı Isaev ta ómirin almanyń jańa sorttaryn shyǵarýǵa arnaǵan ańyz adam bolatyn. Áıgili I.Mıchýrınniń eń talantty shákirti S.Isaev Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda ózi ósirip bastaǵan almanyń jańa tuqymdaryn saqtaý úshin jankeshtilikpen eńbek etipti. Onyń áńgimesi óte uzaq ári qyzyqty. Biz oǵan toqtalmaı, osy ǵalymdardan qalǵan eń úlken kolleksııa qazir Oral qalasynyń túbinde, Qaırattyń baǵynda ósip jatqanyn aıtamyz.
«Reseı baǵbandyq ǵylymynyń ańyzy» atanǵan Irına Isaeva byltyr 16 shildede 88 jasynda ómirden ótti. Áıgili ǵalymnyń baqı kesher aldynda aıtqan sózi dıktofonǵa jazylyp qalypty: «Qymbatty Qaırat! Mine, sen baq ektiń, onda negizinen meniń ákem – HH ǵasyrdyń iri seleksıoner ǵalymy shyǵarǵan sorttardy otyrǵyzdyń, ári baqty Sergeı Isaevtyń esimimen atadyń. Ákem áıgili Mıchýrınniń shákirti edi. Ustazy dúnıeden ótken soń bizdiń elde búkil seleksııalyq jumysqa jetekshilik etip, almanyń talaı jańa sortyn shyǵarǵan edi. Álemde teńdesi joq osy jumys, almanyń genetıkalyq qor-qazynasy «qaıta qurý» kezinde qırap qaldy. Men 80-jyldardyń sońynan beri osy qazynany saqtaý, bolashaqqa jalǵaý úshin kúrestim. Eger meniń qolymnan bir nárse kelse, ol óziń sııaqty jankeshti entýzıastardyń arqasy der edim. Tipti solardyń ishinde sen erekshesiń! Sen Mıchýrın bastaǵan, odan meniń ákeme, odan maǵan kóshken uly istiń tikeleı muragerisiń!» Irına Sergeıqyzy ómirden ótkenshe osy sózderdi aıtyp, Qaıratqa úmit artyp ketti.
Alýan túrli alma
Osylaısha, Oraldyń túbinde, 7 gektar alqapta Qaırattyń baǵy tamyr tartty. Ustazy da, Irına Sergeıqyzyn syılaıtyn reseılik seleksıoner ǵalymdar da bul iske kómegin aıamaǵan. Shyn máninde Qaırat pen Rozanyń isi – naǵyz ǵylymı jumys. Osy baqtyń aıasynda túrli alma tuqymdaryn Batys Qazaqstannyń kúrt qubylmaly aýa raıynda zerttep, synaqtan ótkizetin tájirıbe alańy qalyptasty. Qaırat Kárimov pen Roza О́mirzaqova Orynbor memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn bitirdi. Erli-zaıypty baǵban qazir aıadaı baqta almanyń alýan túrin aıalap ósirip jatyr.
«Mundaı ǵylymı baq kásipkerler úshin óte kerek. Olar eksperıment jasap otyra almaıdy ǵoı. Almanyń qandaı da bir túri barlyq qasıetin ashyp kórsetýi úshin keminde 7 jyl qajet. Sol jumysty biz atqaryp, ábden tájirıbeden ótkizip, bıznes ókilderine qandaı sort egýi qajet ekenin anyqtap beremiz. Bizde qazir osyndaı ǵylymı jumys júrip jatyr», deıdi Qaırat.
Baǵbannyń aıtýynsha, ár sorttyń óziniń baǵy janatyn, juldyzy janatyn jeri bolady. Bir qyzyǵy, almanyń kóp sorty dál osy Qaırattyń baǵynda óziniń tolyq áleýetin kórsetip, jaıqalyp tur. Alma qalaı synalady? Qandaı faktor mańyzdy? Aıazǵa, aýrýǵa tózimdilik, kóp kútim suramaýy, jyl saıyn ónim berýi, syrtqy túr-sıpaty, dámi, tipti aǵashta kóp turýy – bári eskeriledi. «О́te tátti almalar bar, biraq pisken boıda jerge túsip qalady. О́ndiristik alma sharýashylyǵy úshin mundaı sorttar jaramaıdy. О́ıtkeni pálen gektar baqtyń ónimin az ýaqytta jınap úlgerý kerek. Osynyń bárin eskeremiz», deıdi keıipkerimiz.
Qaırattyń alma jaıyndaǵy áńgimesi tańǵa deıin taýsylmaıdy. Onyń sózinen óz isine degen sheksiz mahabbatty kóresiń. Ol mahabbat Qaırattyń tap-tuınaqtaı, kórse kóz toımaıtyn alma baǵynan da kórinip tur. «Alma degen – adam sııaqty ǵoı» dep bastalǵan áńgime adamdy uıytady, sendiredi, tereńine tartady.
«Almanyń sorty, tuqymy bar, odan bólek «podvoı» (teltúbir) degen bar. Podvoıdy «alma aǵashynyń irgetasy» dep ataıdy. Ár sort ár podvoıda ózin qalaı kórsetedi? Mine, sol óte mańyzdy. Almany biz sorttarymen bilemiz. Al podvoı nómirmen belgilenedi. Bizde 80 túrli podvoı bar. Mysaly, «antonovka» degen sortty alaıyq. Antonovka ár podvoıda ózin ártúrli kórsetedi. Tipti túsine deıin bólek bolady. Birinde ónim kóp beredi, birinde tózimdi bolady. Mysaly, aıazǵa tózimdi sortty basqa podvoıǵa otyrǵyzsa, úsip ketedi. Sondyqtan sortty zerttegende túrli podvoıǵa salyp synaıdy. Podvoı kombınasııasy óte keremet nátıje beredi. Mysaly, 1862 jyly Voronejdan Almatyǵa kóshken bir sharýa óziniń qarapaıym kóshetterin ala barǵan. Sol qarapaıym tuqym Almatynyń sıvers degen podvoıyna telinip, belgili bir bıiktikte egilgen kezde ózin aport sııaqty kórsetken», deıdi Qaırat.
Baǵbannyń aıtýynsha, almanyń ósýine kún kóziniń áseri óte erekshe bolady.
«Bizdiń jaqtyń almasyna, onyń dárýmendik quramyna tipti almatylyqtardyń ózi tańǵalady. Bizde ósken almalardyń dámdik sapasy óte joǵary bolatyny dáleldengen. Qysta salqyn, jazda ystyq, jazdygúni kún kózi 19 saǵat boıy túsedi – osynyń bári áser etedi. Jaqynda biz Roza ekeýmiz Reseıdegi Mıchýrın konferensııasyna bardyq. Sol jerde Orlov ǴZI ǵalymdary ózderi shyǵarǵan «orlovskıı polosatyı» degen alma sortyn alyp keldi. Al ol sort bizde qyp-qyzyl! Bizdegi kúnniń kózi sondaı, qyzarǵanda jolaǵy kórinbeı ketedi. Fotosyn kórsetip edik, «Mynaý shynymen bizdiń «orlov jolaq» pa?» dep orys ǵalymdary tańǵaldy», deıdi ol.
О́tken kúzde Astanada ótken bir forýmda arnaıy aparylǵan, Qaırattyń baǵynda ósken alma men júzim túrleriniń dámin tatyp kórgen jandar tańǵalypty. «Bizdiń almalar kámpıt sııaqty, dámi óte tátti. Ár sorttyń óziniń deserttik dámi bar» deıdi Qaırat maqtanyshpen. Bul ras. Osy joldardyń avtory da áıgili baqtyń jemisin tatyp kórip, ǵajaıypty ábden moıyndaǵan.
Ǵalymdar moıyndaǵan baǵbandar
«Bizdiń Oraldyń alma baǵy kezinde búkil álemge máshhúr bolǵan. 1910 jyly Parıjde ótken álemdik kórmede Oralda ósken anıs tuqymdy almanyń altyn medal alǵanyn bilesiz be? Tipti keńes ókimeti jyldary da Oraldyń alma baqtary odaq boıynsha eń jaqsy ónimimen áıgili bolǵan», deıdi Qaırat.
Tarıhı derekterge qarasaq, Batys Qazaqstan oblysynda 1916-1917 jyldary jemis baǵynyń kólemi 2 349 gektar bolypty. Sol jyly 1 100 tonna alma jınalǵan. Oraldyń almalary Máskeý, Sankt-Peterbýrgke tasylǵan. Oblys aýmaǵynan syrtqa ketken almanyń kólemi 500 tonnaǵa deıin jetipti. Aıtsa aıtqandaı, buryn odaq kezinde Oral oblysynyń ár aýdanynda keminde 2-3 jerde alma baǵy boldy. Sol almamen aýdan halqyn qamtamasyz etip turdy.
«Munyń birneshe paıdasy bar. Birinshiden, deni saý ult – memleket baılyǵy. Ár adam dárýmeni kóp, óz jerinde ósken ekologııalyq taza jemisti jep ósedi. Ekinshiden, ımport almastyrý degen osy ǵoı. Nege bizdiń aqshamyz basqa jaqqa ketedi? Nege ózgenikin alamyz? О́zimizde óspeıtin zat bolsa eken. Keremet ósip tur ǵoı. Úshinshiden, mundaı baqtar kóp bolsa, óz balalarymyz alma baqtyń ne ekenin kórip óser edi. Qazir 30-ǵa kelip qalǵan jastar baqtyń ne ekenin bilmeıdi. Tabıǵatty kórmegen býyn ósip shyqty. Stýdentter osyndaı jerde jumys istep úırense, tabıǵatqa jaqyndap, elin súıip óser edi», dep kúıinedi Qaırat.
Rasynda, kúni keshe derlik Terekti aýdanyndaǵy Barbastaý alma baǵynyń dańqy talaı jerge jetip turǵan edi. Orynbor ýnıversıtetinde Qaırattyń ǵylymı jetekshisi bolǵan belgili ǵalym, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Evgenıı Savın 1980 jyldary osy Barbastaýda ergejeıli alma aǵashtaryna tájirıbe jasaǵan eken. Sol kezde búkil keńes odaǵy boıynsha úzdik ónimdiligimen áıgili bolǵan Barbastaý qazir joq. О́kinishti.
Qaırat pen Rozanyń bıyl kúzde Reseıdiń Mıchýrınsk qalasyndaǵy ǵylymı konferensııaǵa elimizdiń atynan qatysyp qaıtqanyn aıttyq. Shyny kerek, orys ǵalymdary oraldyq baǵban otbasyn óte joǵary baǵalaıdy. Baǵbanshylyq óneriniń búkil marǵasqalary jınalǵan sol jıynda ǵalymdar Qaırat pen Rozanyń sózinen keıin: «Mundaı ǵylymı tereń baıandamany biz kópten beri kórmep edik» dep moıyndapty. «Almanyń mynadaı alýan genofondy sizdiń baǵyńyzdan basqa esh jerde qalmaıtyn shyǵar», depti bir ǵalym.
«Biz kishkentaı ǵana otbasymyz ǵoı. Múmkindigimiz shekteýli. Alma baǵynyń kólemin úlkeıtip, óndiristik dárejege jetkizý úshin kúsh-qýat, qarjy, memlekettiń qoldaýy qajet. Ázirge ondaı bolmaı tur», deıdi Q.Kárimov.
Aıtpaqshy, 2020 jyly Reseıdiń aty áıgili bir top ǵalymy Qazaqstan Prezıdentiniń atyna hat jazǵan:
«Biz Oral qalasynda kolleksııalyq tálimbaq ósirip jatqan áriptesterimiz Qaırat pen Rozanyń isine úlken úmitpen qarap otyrmyz. Munda almanyń 200 tuqymy men 80 túrli telitýshisi, júzimniń 170 túrli sorty ósip jatyr. Kárimovter osy kezge deıin óz kúshimen qyrýar jumys atqardy. Osynaý eńbekti esh ketirmeı, nátıjeni óndiristik masshtabqa deıin jetkizý úshin memlekettiń qoldaýy qajet. Qasym-Jomart Kemeluly, Sizden Qaırat Kárimovke zamanaýı deńgeıdegi óndiristik baq qalyptastyrýyna qajet kómekti grant retinde bólý jóninde ortalyq ókiletti organdarǵa tapsyrma berýińizdi suraımyz. Bul Batys Qazaqstannyń ǵana emes, tutas memlekettiń abyroıyn asqaqtatatyn is bolar edi», degen edi sol hatta Irına Isaeva, Leonıd Kotov, Maksım Rachenko, Evgenıı Savın syndy ǵalymdar.
«Bul hattyń nátıjesi ne boldy?» degen suraq til ushynda turǵan shyǵar? Iá, ókinishke qaraı, osydan eki jyl buryn Premer-mınıstrdiń ózi «О́nerkásiptik baqqa kómektesińder» dep qol qoıǵan hattama áli júzege aspaı keledi.
Berekeli istiń basy
Qaırat ázirge óz qolynan keletin isten tartynǵan emes. 2020 jyly Batys Qazaqstan oblysynda «Meniń aýlam – meniń baǵym» degen joba bastaldy. О́ńirdiń ár aýdan-aýyldarynda turatyn az qamtylǵan otbasylar óz qalaýy boıynsha jemis aǵashtaryn alyp, aýlasyna otyrǵyzyp bastady. Bul iske bas keńesshi bolyp Qaırattyń ózi júrdi. Ár óńirge laıyqty sortty tańdaý, kóshetti otyrǵyzý, kútip-baptaý jóninde kómegin aıaǵan emes. «Sol jemis aǵashtary endi-endi ónim bere bastady», dep qýanady baǵban.
2021 jyly Astananyń alty mektebiniń aýlasynda da Qaırattyń bastamasymen 100-ge tarta alma aǵashy egilgen edi. Qazir olar da – baqylaýda.
«Mıchýrınskide ǵalymdar baptap-kútetin úlgili óndiristik baq bar. Bıznes ókilderi kelip, ártúrli tuqymnyń artyqshylyǵyn, ereksheligin kóredi. Sol jerdegi arnaıy tálimbaqtan ózi qalaǵan sortty ózi qalaǵan kólemde satyp alady. Qazir Qazaqstanǵa alma da, kóshetter de negizinen shetten keledi. Sebebi bizde mundaı baq joq», deıdi Qaırat.
Negizi Q.Kárimov óndiristik baqqa arnalǵan jerdi daıyndap qoıǵan. Biraq ony ıgerip alyp ketýge kóp kúsh kerek. Jemis saqtaıtyn qoıma, túrli tehnıka, mamandar, qarajat qajet. Bastapqyda memleket tarapynan kómek-qoldaý bolsa, keıin ózin ózi aqtaıtyn, ári memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigine úles qosatyn úlken iske aınalar edi.
«Qazaqstan aýa raıy kúrt qubylmaly aımaqqa jatady. Soǵan qaramastan, almany Qazaqstannyń barlyq óńirinde ósirýge bolady. Biz halqymyzdy ózimiz almamen tolyq qamtı alamyz. Al qazirgi bizdiń baqta ósip jatqan mynadaı genofond – strategııalyq mańyzy bar qazyna der edim», deıdi Qaırat.
Aıtpaqshy, keler jyly Oralda botanıkalyq baq ashylǵaly jatyr. Jobalaýshylar bul Oral qalasynyń «tuz kóziri», erekshe vızıt-ortalyǵy bolady dep otyr. Árıne, bul jerde de bizdiń Qaırat bilegin sybanyp, bas keıipker bolyp júrgeni anyq.
«Meniń oıymsha, botanıkalyq baqtyń fýnksııasy ǵylymı-aǵartýshylyq baǵytta bolýy kerek. Eń aldymen, mektep oqýshylaryna arnalǵan botanıkalyq úıirmeleri, stýdentterdiń ǵylymı joba jazyp, tájirıbe jasaıtyn alańy bolady dep oılaımyn. Almatynyń botanıkalyq baǵymen, botanıka ınstıtýtymen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Qazir ákimdik 12 ga jerdi belgilep berdi. Joba jasaldy. Botanıkalyq baq belgili kásipker Tımýr Týrlovtyń qarjylaı qoldaýymen qalyptaspaq», deıdi Qaırat.
Batys Qazaqstan oblysy
