Sydyq 1924 jyly 5 tamyzda Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanynda, Úlkenbulaq aýylynda dúnıege kelgen. Onyń mýzykaǵa qabileti jas kezinen-aq baıqalady. Alǵash ret qazaqtyń án-kúılerin óz ákesi, dombyrashy ári qobyzshy Muhamedjannan estıdi. Anasy Aqboryq ta ánshi bolǵan desedi.
Qarshadaıynan qabileti baıqalǵan Sydyq Almaty mýzyka ýchılıshesine oqýǵa túsip, ony bitirgennen keıin Memlekettik konservatorııanyń kompozıtorlyq bólimine, E.Brýsılovskııdiń synybyna qabyldanady. Jas talant konservatorııada oqyp júrip, «Sholpanym», «Aýyl túni», «Jylqyshy áni» sııaqty ánder shyǵarýmen qatar, skrıpka úshin sonata, qobyzǵa arnalǵan pesalar, horlar men drama spektaklderine mýzyka, qazaqtyń halyq aspaptary orkestrine arnap «Balqadısha» varıasııasyn, «Qyz qýý» sımfonııalyq sýrettemesin, «Dombyra týraly ballada», «Shattyq otany» sımfonııalyq poemalaryn jazdy. Kompozıtordyń atyn shyǵaryp, kópshilikke tanymal etken osy sońǵy poemasy boldy. Onyń negizine kúı yrǵaǵy alynǵanmen, ol – qazaqtyń dástúrli kúılerinen túbirimen ózgeshe janr. Bir kezde M.Tólebaev halyq aspaptary orkestrine arnap mýzyka jazýdy quptap, qýattap: «ǵajaıyp respýblıkalyq halyq aspaptary orkestrine (jetekshisi – Sh.Qajyǵalıev) arnap jazýdan bas tartqan bizdiń jas avtorlarymyz keshirilmes qate jasaıdy dep oılaımyn. О́ıtkeni shyǵarmashylyqtyń bul salasy folklordan kásibı ónerdiń kúrdeli formalaryna ótetin jol», degen edi. Bul poema – sol M.Tólebaev aıtqan «ulttyq mýzykanyń kásibı úlgide» damýynan týǵan sımfonııalyq kúı. Osy shyǵarmamen qazaq mýzykasynda jańa janr týdy deýge bolady. Alaıda Sydyq tyńnan jol salǵan joq. О́ıtkeni oǵan deıin «Birjan –Sara» operasynda «Soqyr Esjan» kúıin klassıkalyq turǵyda óńdep jazǵan M.Tólebaevtyń úlgisi bar bolatyn. Budan keıin E.Rahmadıevtiń áıgili «Daırabaı»,«Qudasha-dýman», M.Mańǵytaevtyń «Konserttik kúı», T.Qajyǵalıevtiń «Qyz qýý», t.b. shyǵarmalary dúnıege keldi. 1953 jyly Býharestegi Búkildúnıejúzilik festıvalge barǵan Qurmanǵazy orkestriniń baǵdarlamasyna M.Tólebaevtyń «Vengr taqyrybyna jazylǵan «Fantazııasy», E.Brýsılovskııdiń «Rýmyn áýenderi», M.Glınkanyń «Vals-fantazııasy», I.Bramstyń «Vengr bıleri», rýmyn kompozıtory G.Dınıkýdiń «Hora stakkato» shyǵarmalarymen qatar «Shattyq otany» atty sımfonııalyq poema da engizildi. Keıin bul shyǵarmaǵa Jambyl atyndagy Memlekettik syılyq berildi. Jas kompozıtor úshin bul úlken tabys edi.
Dırıjer Sh.Qajyǵalıev pen kompozıtor S.Muhamedjanovtyń izgi syılastyqqa, shyǵarmashylyq dostyqqa aınalǵan alǵashqy tanystyǵy sol jyldary bastalyp edi. Mýzyka jaıyndaǵy bir áńgime kezinde Shákeń ánshi daýysyna arnap konsert jazý jóninde Sydyqqa oı salady. Memlekettik syılyqtyń birneshe dúrkin laýreaty N.D.Shpıller jáne tamasha ánshi D.Iа.Pantofel-Necheskaıa oryndaǵan R.Glıerdiń jeke daýysqa jazǵan «Konsertin» tyńdaýǵa keńes beredi. Shákeńniń bul usynysy tamyry halyqtyq mýzykanyń topyraǵynda óngen áýenge jany baı kompozıtordyń kóńiline qona ketedi. Kóp uzamaı Jarylǵapberdiniń «Ardaq» ániniń negizinde soprano daýysyna arnalǵan tamasha «Konsert» dúnıege keledi.
1958 jyly atalǵan «Konsert» Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndiginde úlken tabysqa ıe boldy. Keıin bul shyǵarma B.Tólegenovanyń oryndaýynda Sh.Qajyǵalıevtiń dırıjerligimen Armenııa memlekettik sımfonııalyq orkestriniń súıemeldeýinde taspaǵa túsip, Búkilodaqtyq radıonyń altyn qoryna qosyldy. Ánshi daýysyna jazylǵan «Konsert» qazaq mýzykasy tarıhynda osy janrdaǵy tuńǵysh, ári kúni búginge deıin jalǵyz týyndy bolyp otyr.
S.Muhamedjanovtyń shyǵarmashylyǵyna zeıin qoıyp qarasańyz, onyń qazaq mýzykasyndaǵy kóptegen janrǵa tuńǵysh qalam tartqan kompozıtor ekenin ańǵarasyz. Onyń dombyra men halyq aspaptary orkestri úshin, qobyz ben halyq aspaptary orkestri úshin jazǵan «Konsertteri» buǵan dálel. Oǵan deıin kompozıtor L.Hamıdıdiń dombyra-prıma aspabyna jazǵan «Konserti» ǵana bar edi. Dombyra men qobyzǵa arnaıy jazylǵan kishigirim dúnıelerden basqa kesek týyndy joq bolatyn. Ústirt oılaǵan adamǵa kompozıtor ataq qýyp, ár janrda tuńǵysh bolýǵa tyrysqan sııaqty kórinedi. Alaıda olaı emes. Úlken óner ıesi qazaq mýzykasyndaǵy kenje qalǵan janrdy damytýda keıingilerge úlgi kórsetip, iz qaldyrýdy maqsat tutty. Mundaı maqsat ultynyń ónerin órkendetsem degen azamattyq oıdan týady. Sonymen qatar bul ózine ońtaıly janrda ǵana jazyp qoımaı, kompozıtordyń kez kelgen janrdy meńgerip kete alatyn shyǵarmashylyq qýatyn, sýretkerlik óresin, daryn deńgeıin bildirse kerek.
Ult ónerinde kúldirgi opera joq edi. Sydyq burynyraqta ózi mýzykasyn jazǵan «Beý, qyzdar-aı» komedııalyq spektaklin negizge aldy. Q.Shańǵytbaev pen Q.Baıseıitov birigip jazǵan spektakl sıýjeti kúldirgi operaǵa suranyp-aq tur edi. Kóńildi yrǵaqqa, kúlkili kórinisterge, ázil áýenderge toly opera kórermenniń kózaıymyna aınaldy.1964 jyly operanyń premerasy aldynda teatrda qoıylymdy talqylaý boldy. Májiliske óner adamdary: kompozıtorlar, ánshiler jáne aqyndar qatysty. Konservatorııanyń stýdenti men de otyrdym. Ártúrli pikirler aıtyldy. Qazaqstannyń halyq ártisi Qanabek Baıseıitovtiń sózi esimde qalypty. «Keıbir kompozıtorlarymyz kúrdeli garmonııaǵa áýes. Ony jurt túsinse jaqsy. Sydyqtyń mýzykasy áýendiligimen, sazdylyǵymen erekshelenedi. Sosyn da qulaqqa jaǵymdy, janǵa jaqyn, halyqqa túsinikti», degen edi óner tarlany. Kompozıtorǵa berilgen ádil baǵa, zamandastarynyń pikiri búgin de mańyzyn joıǵan joq. Osydan 60 jyl buryn sahnaǵa shyqqan qazaqtyń tuńǵysh kúldirgi operasy «Aısulýdan» keıin bul janrǵa qalam tartqan eshkim bolmady.
1960 jyly Máskeýde Sydyqtyń «Ǵasyrlar úni» oratorııasy oryndaldy. Hor men sımfonııalyq orkestrge arnalǵan kóp bólimdi kúrdeli shyǵarmanyń óne boıynan halyq áni «Elim-aıdyń» áýeni men elim degen erdiń asqaq rýhy sezilip turdy. Bul – qazaq mýzykasyndaǵy tuńǵysh oratorııa edi. Kóp uzamaı Ǵ.Jubanovanyń «Dala shuǵylasy» oratorııasy jaryq kórdi.
Sydyqtyń án-romanstarynyń ózi bir tóbe. Onyń ánderi ásem sazdy, keń tynysty, áýendi bolyp keledi. «Qyrmanǵa kel, qalqataı», «Terbeledi tyń dala», «Jarqyraıdy Temirtaýdyń ottary» ánderi kezinde eńbek gımnine aınaldy desek daý týǵyzbas. Onyń Abaı sózderine jazǵan «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til», «О́zgege, kóńilim, toıarsyń», «Jarq etpes qara kóńilim» sııaqty on bes shaqty romany – erekshe qundy dúnıeler. Kompozıtor Abaı óleńderiniń tabıǵatyn tanyp, danalyq fılosofııasyn oıly da, tereń áýendermen jetkize bilgen. Sydyq romanstarynyń áýezdi naqyshy men qońyr úni Abaı ánderimen úılesip jatady. Kompozıtor Abaı sózderine jazǵan ánderi men romanstary negizinde «Abaı men Áıgerim» degen radıoopera da jazdy.
Qazaqstan kompozıtorlarynyń qalamynan týǵan sımfonııalyq shyǵarmalar barshylyq. E.Brýsılovskıı birneshe sımfonııa, M.Tólebaev «Qazaqstan», E.Rahmadıev «Amangeldi», «Tolǵaý» sımfonııalyq poemalaryn, Q.Mýsın, Ǵ.Jubanova, T.Bazarbaev, M.Saǵatov birdi-ekili sımfonııa jazdy. Sımfonııa janrynda óndirip eńbek etken E.Brýsılovskıı, sosyn kólemdi tórt sımfonııa jazǵan S.Muhamedjanov boldy. Onyń «Daýyl» atty alǵashky sımfonııasy 1968 jyly jazyldy. Bul shyǵarmada halqymyzdyń tarıhy, zaman aǵysynyń ıirimderindegi el taǵdyry sýretteldi. Sol jyldar týraly dırıjer Shamǵon Qajyǵalıev: «Sydyq óte sezimtal, tárbıeli, abzal jan edi», dep esine alady:
1968 jyl bolatyn. Onyń «Daýyl» atty birinshi sımfonııasyn daıyndap júrgen kezim (bul kezde Shamǵon sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri). Sımfonııanyń qalyń partıtýrasyn tańerteń – jumysqa, keshkisin – úıge, kúnde tasımyn. Sony biletin ol tańerteń meni úıdiń mańynda kútip turady. Sosyn qolymdaǵy aýyr partıtýrany alyp: «Sháke, saǵan orkestrmen jumys isteý kerek. Qolyń talmasyn, men kótereıin», deıdi. Jumystan birge qaıtamyz. Sımfonııa týraly kóp sóılesetin edik. Aqyry onyń alǵashqy sımfonııasy sátti oryndalyp, kompozıtor da, kórermen de óte rıza boldy» dep, eske alady. Kompozıtor kóptegen dramalyq spektaklder men kınofılmderge mýzyka jazdy. Ol kólemdi úsh operanyń avtory. «Aısulýdan» keıin «Jumbaq qyz», «Aqan seri – Aqtoqty» operalaryn jazyp, tarıhı oqıǵalardy mýzykasyna arqaý etti. Keıingi kezde ol «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» operasyn qolǵa alǵan eken.
Bul sıýjetke opera jazýdy kezinde M.Tólebaev ta bastaǵan bolatyn. Sátti bastalǵan opera aıaǵyna jetse, «eýropalyq Romeo – Djýletta sıýjetinen kem bolmaıdy» dep úmittengen kompozıtor armanyna jete almaı ketken edi. Sydyqtyń da bastaǵan operasyn aıaqtaýǵa ómiri jetpedi. О́kinishti-aq.
Alaıda Sydyq Muhamedjanov – qazaq mýzyka ónerinde óz únin, óz kelbetin tanytyp, artynda óshpes iz qaldyrǵan kompozıtor. Onyń mýzykasy ýaqyt ótken saıyn egemen eliniń rýhyn asqaqtatyp, týǵan halqynyń rýhanı qazynasyna aınalyp keledi.
Tileýǵazy BEISEMBEK,
Qazaqstan kompozıtorlar odaǵynyń múshesi
