Jer silkinisi: Is-qımyl jospary pysyqtaldy

Zardap shekkenderge kómek kórsetiledi

Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Syrym Sháriphanov 23 qańtar saǵat 00:09-da Almatydan 264 shaqyrym jerde Qyrǵyzstan men Qytaı shekara­synda jer silkinisi bolǵanyn málimdedi. Saldarynan, Almatyda – 5, Shymkentte – 2, Jambyl oblysynda – 2-3 jáne Jetisý óńirinde 4 ball bolyp sezilgen birqa­tar seısmıkalyq dúmpý tirkeldi. Al­dyn ala málimetter boıynsha, ǵımarat­tar men qurylystar qıraǵan joq.

TJM-da dereý respýblıkalyq jedel shtab qurylyp, osyndaı shtabtar aýmaqtyq deńgeıde de jumys istedi. TJM psıhologterin tarta oty­ryp, «jedel jeli» telefondary uıym­das­tyryldy. О́ńirlerdi azamattyq qorǵaý­dyń memlekettik júıesiniń kúshteri men quraldary joǵary daıyndyqta jumys istedi. Komandalyq-shtabtyq mashınalar ornalastyryldy, qut­qarý bólimsheleriniń toptary jáne halyqty habardar etý júıesi tolyq daıyndyqta tur.

Seısmıkalyq boljaý komıssııasy Almaty aýmaǵynda kúshti jáne joıqyn jer silkinisteri kútilmeıtinin aıtty. Osyǵan baılanysty TJM óńirlerdiń turǵyndarynan qorqynyshqa boı aldyrmaı, tek resmı aqparat kózderine senýdi suraıdy.

Premer-mınıstr TJM-dan ákim­dikke jáne basqa da memlekettik organ­darǵa deıingi barlyq qyzmet bolǵan jaǵdaıǵa den qoıǵanyn atap ótti. «Qaza tapqandar joq, aýqymdy zııan kelmedi. Alaıda zardap shekkender bar. Ýaqtyly aqparat almaǵan adamdar naqty áreketsiz dúrbeleńge jol berdi. Olar 2, 3-qabattar­dan sekirgen kezde zardap shekti. Bul eskertý júıelerin ýaqtyly qosyp, halyqqa múmkindiginshe erterek aqparat berip, habarlamalar jiberý qajet ekenin kórsetti», degen Á.Smaıylov barlyq seısmıkalyq qaýipti óńirde jattyǵýlar jıi ótkizilýi kerek ekenin aıtty. «Halyq is-qımyl algorıtmin bilýi kerek», dep óńirlerdiń ákim­dikterine múddeli memlekettik organdarmen birlesip, osyndaı TJ-ny joıý jónindegi is-qımyl josparlaryn túzetýdi tapsyrdy.

«Jaqyn arada jedel den qoıý úshin basqarý organdary men azamattyq qorǵaý kúshteri basshylary men jaýapty tulǵalarynyń basqarý beketterindegi kezekshiligi engizilsin. Bul tirshilikti qamtamasyz etetin barlyq uıymǵa qatysty», dedi ol. Sondaı-aq zardap shekkenderdi emdeý úshin barlyq sharany qabyldaý qajetin atap eskertti.

«TJM qyzmetteri jaǵdaıdy turaqty baqylaýda ustaýǵa tıis. Barlyq tıisti qyzmet arasynda, sonyń ishinde jer silkinisteri oshaq­tary ornalasqan kórshi memlekettermen naqty ózara is-qımyl jasaý kerek», dep túıindedi Premer-mınıstr.

Shyǵaryndyny baqylaý júıesi

Úkimet otyrysy kásiporyndarda ekologııalyq talaptardy saqtaý máselelerin talqylaýmen jalǵasty. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstri Erlan Nysanbaev atap ót­kendeı, ótken jyldyń qorytyndysyna sáıkes shyǵaryndylar boıynsha nor­matıvterdiń 3,3%-ǵa – 4,2 mln tonnadan 4,06 mln tonnaǵa deıin, tógindiler boıynsha 8%-ǵa – 2,5 mln tonnadan 2,3 mln tonnaǵa deıin tómendeýine qol jetkizildi.

Ekologııalyq zańnamanyń saq­talýyn baqylaý maqsatynda 652 tekserý júr­gizilip, 1,6 myń quqyq buzý­shylyq anyqtaldy. Olar boıynsha joıý týraly 628 tıisti uıǵarym berildi. 322 mlrd teńgege 2,1 myń ákimshilik aıyp­pul salyndy, 11,3 mlrd teńge mól­sherinde 1,8 myń aıyppul óndirildi. Qalǵandary oryndalyp jatyr.

Ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin iri kásiporyndar jyl saıyn tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń jos­parlaryn ázirleıdi. Sonymen qatar jurtshylyqpen, ekobelsendilermen, jergilikti atqarýshy organdarmen jáne tabıǵat paıdalanýshylarmen birlesip, óńirlerdiń ekologııalyq máseleleri qaraldy. Nátıjesinde, olardyń keshendi sheshimi boıynsha 18 jol kartasy ázirlendi. Is-sharalardyń jar­tysynan kóbi iske asyryldy, qal­ǵandaryn oryndaý jalǵasyp jatyr.

Premer-mınıstr atmosferany las­taýshy zattardyń basym bóligi óner­kásip kásiporyndaryna tıesili ekenin aıtty. Shyǵaryndynyń artýy­na jylý energetıkasy men munaı-gaz sektorlarynyń kásiporyndary, taý-ken óndirý jáne óńdeý salalary, qara jáne tústi metallýrgııa kásip­oryndary «úles» qosyp otyr. «Kásip­oryndardaǵy lastaǵysh zattardy únemi baqylap turý úshin avto­mattandyrylǵan monıtorıng júıesi engizilip jatyr. Bul kásiporyn shy­ǵaryndylaryn naqty ýaqyt rejiminde qadaǵalap turýǵa jáne belgilengen normalardan asyp ketken jaǵdaıda jedel áreket jasaýǵa yqpal etedi», dedi Á.Smaıylov.

Qorshaǵan ortaǵa áserdi azaıtý maqsatynda jáne kásiporyndardyń zamanaýı sheshimderin engizýde eń úzdik tehnologııalyq anyqtamalyqtar bekitildi. «Mundaı tehnologııalardy qoldaný qorshaǵan ortaǵa tıgizetin teris áserdi azaıtady», degen Premer-mınıstr, áli sheshilmegen ózekti máse­leler bar ekenine toqtaldy. My­saly, atmosferanyń ǵana emes, sý resýrs­tarynyń da lastaný faktileri oryn alyp otyr.

«Keıbir kásiporyndar ózender men kólderge qaldyqtardy ruqsatsyz tógip jatyr. Kompanııalardyń osyndaı zańsyz áreketterine halyqtan túsetin shaǵym kóp. Sý – eń qundy resýrs, biz ony qorǵaýǵa mindettimiz», degen ol halyqaralyq ozyq tájirıbe negizinde ESG standarttaryn engizý qarqyny tómen ekenine nazar aýdartty. Álemniń kóptegen kompanııasy úshin bul standarttar jumystyń ajyramas bóligine aınalǵan.

Jalpy, olar ekologııalyq kórset­kish­terdi ǵana emes, áleýmettik, qarjy­lyq jáne óndiristik kórset­kishterdi de jaqsartýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq ESG standarttaryn saqtaý – halyq­aralyq qarjy ınstıtýttarymen ne­sıe berý kezinde nazarǵa alatyn krı­te­rıılerdiń biri. «Otandyq kásip­oryndardyń ekolo­gııalyq qaýipsizdigin barynsha art­tyrý úshin resýrs únem­deıtin jáne qaldyqsyz tehnologııalardy belsendirek engizý qajet», dedi Úkimet basshysy.

Sondaı-aq tabıǵatty qorǵaý sharalaryn jappaı júrgizýdiń de mańyzy zor ekenin atap ótti. «Mysaly, kompanııalar aǵash otyrǵyzý, ózen arnalaryn tazartý, orman alqaptary men dalalarda qoqys jınaý naýqandaryn júıeli túrde júrgizip turýlaryna bolady. Ol úshin Ekologııa mınıstrligi men ákimdikter tabıǵat paıdalanýshylarmen birlesip josparly jumys júrgizýleri kerek», degen ol ekologııalyq is-sharalardy amalǵa asyrý ýaqytty qajet etetinin aıtty. «Bul aýqymdy ári uzaqmerzimdi úderiske kásiporyndar, memlekettik organdar, ekologter, ǵylymı qaýymdastyq pen jurtshylyq jumyla kirisýge tıis. Naq osyndaı tıimdi ári syndarly jumys qana eldegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa yqpalyn tıgizedi», dedi Premer-mınıstr.

Sondaı-aq kásiporyndardyń ekolo­gııalyq mindettemelerdi saqtaýyn qam­tamasyz etýi, sý resýrstarynyń las­ta­nýyna jol bermeýi qajet ekenin aıt­ty. Bekitilgen óńirlik Jol kartala­ry men tabıǵatty qorǵaý is-shara­lary josparlarynyń iske asyrylýyn jalǵas­tyrý, ónerkásip kásiporyn­daryn­da ESG standarttaryn engizýdiń naqty sharalaryn ázirleý de nazarynan tys qalmady.

Innovasııa negizi – ǵylym

Úkimet otyrysynda ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátı­jelerin kommersııalandyrý sharalary da kún tártibine shyqty. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymnyń jalpy bıýdjeti aldyńǵy úsh jyldyq kezeńmen salystyrǵanda 3,3 ese 643 mlrd-qa deıin óskenin baıan­dady. Bul rette 2024-2026 jyl­dar­ǵa kóz­­del­gen bıýdjet taǵy 13%-ǵa ósip, sha­ma­­men 730 mlrd teńgeni quraıdy eken.

Júrgizilip jatqan jumys aıasyn­da irgeli zertteýlerdi júzege asyratyn ǵylymı ınstıtýttarǵa qosymsha qarjylandyrý bólindi. Sondaı-aq jas ǵalymdardy qoldaý aıtarlyqtaı kúsheıtildi – búginde olar 727 ǵylymı jobany júzege asyryp jatyr. Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyz­metti kommersııalandyrýdy yn­ta­landyrý sharalarynyń biri – grant­tyq qarjylandyrýdy usyný. О́tken birneshe jyl ishinde mundaı jobalardyń ǵylymı-tehnıkalyq damýǵa qosqan jalpy úlesi 68,6 mlrd-qa jetken. 2023-2025 jyldarǵa osy baǵyt boıynsha 62,1 mlrd bólingen. Bul – ótken jyldardaǵy qarjylandyrý kóleminen eki ese artyq.

Mınıstr 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-nysanaly qarjy­landyrý aıasynda ǵylymı-tehno­lo­gııalyq ınfraqurylymdy qalyp­tas­tyrýǵa 16 mlrd teńge bólingenin atap ótti. Jalpy, 2029 jylǵa deıin 7 mamandandyrylǵan ınjı­nırıng ortalyǵy men ǵylymı-tehnologııalyq park ashý josparlanǵan. Al kommersııalandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrs­tardy ótkizý týraly «Ǵylym qory» AQ basqarma tóraǵasy Kamıl Aqatov aıtyp berdi.

Premer-mınıstr ǵylymı ázir­leme­lerdi engizý – óndiristerdi jań­ǵyr­­týdyń jáne jalpy ekonomıka­nyń ın­novasııalyq damýynyń basty sharty ekenine nazar aýdardy. «О́ner­kásip sapasynyń ósýi úshin ǵylym men ındýstrııanyń tyǵyz ınteg­ra­sııasy qajet. Biz otandyq ǵylym­nyń múmkindigin keńeıtý jáne báse­kege qabilettiligin arttyrý boıynsha júıeli sharalar qabyldaımyz. Tıisti sharalar kesheni Joǵary bilim men ǵy­lymdy damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tu­jy­­rymdamasynda kózdelgen», dedi ol.

Basty nazar qoldanbaly ǵylymdy damytýǵa, bıznesti ǵylymı jobalardy birlesip qarjylandyrýda belsendi bolýǵa yntalandyrýǵa, ǵyly­mı-tehnologııalyq parkter men ınjı­nı­rıngtik ortalyqtar qurýǵa aýdarylady. «Tujyrymdamany iske asyrý barysynda ǵylymı jobalardy kommersııalandyrý men birlesip qarjylandyrýdyń úlesi 50%-ǵa deıin ulǵaıady dep kútilmek», dedi Premer-mınıstr.

«Ǵylym jáne tehnologııalyq saıa­sat týraly» zań jobasynda ǵylymı joba­lardyń nátıjeliligin ekono­mıka­daǵy suranysty eskere otyryp qam­tamasyz etý boıynsha birqatar norma qarastyrylǵan. «Osy qujatqa sáıkes ǵylymı zertteýlerdiń tehnologııalyq ázirligin baǵalaýy engiziledi, munda olardyń ıdeıadan iske asyrylýǵa deıingi kezeńderi zerdelenedi. Bul teorııalyq ázirlemelerdi tájirıbege jaqyndatýǵa yqpalyn tıgizedi», dedi Úkimet basshysy.

Qazir respýblıkada tehnologııalyq brokerlik jáne venchýrlik qarjylan­dyrýdy engizý kózdelip otyr. Bul bız­nesti ǵylym salasyna atsalysýǵa yn­talandyryp, ǵylymı jobalardyń naqty nátıje berýi úshin ortaq jaýap­kershilikti arttyrady. «Ǵylymǵa jeke ınvestısııalardyń tartylýy úshin salyqtyq jeńildikter men prefe­rensııalar kózdeledi. Ǵy­lymdy jergilikti bıýdjetten qar­jy­landyrýǵa alǵash ret múmkindik beri­ledi. Jalpy, respýblıkalyq bıýd­jet­­tiń ǵylymı maqsattarǵa jumsa­latyn shyǵystary keıingi 3 jylda 3,3 ese ósip, 643 mlrd teńgeni qurady. 2024-2026 jyldarǵa shamamen 730 mlrd teńge qarastyrylǵan», dedi Á.Smaıylov.

Premer-mınıstr 1 naýryzǵa deıin jobalardy kommersııalandyrý barysynda kútiletin nátıjelerdi naqtylaý úshin Joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujyrymdamasynyń nysanaly ındıkatorlaryn ózektendirýdi tapsyrdy. Oǵan qosa 2024 jyldyń sońyna deıin ákimshilik úderisterge reınjınırıng júrgizip, kedergilerdi azaıtyp, ǵylymı jobalardy irik­teýdiń barlyq kezeńin avtomattandyrýdy, sondaı-aq taýarlar men qyzmetterdi satyp alýdy bir ortalyqtan júrgizýdi talap etti.

«Ákimdiktermen, óńirlik joǵary oqý oryndarymen birge óńir ekono­mıkasynyń naqty suranystaryna oraı kommersııalandyrý jobalaryn irikteýdiń jáne qoldaýdyń tıimdi mehanızmderin pysyqtaý qajet», dedi Úkimet basshysy.