Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Negizinde AES-tiń birden-bir paıdasy qarapaıym tutynýshyǵa, óndiris oshaqtaryna qajetti mólsherde elektr qýatyn berse, ekinshiden, arzan elektr energııasynyń esebinen otandyq taýardyń ózindik qunynyń arzandaýyna da septigin tıgizedi. Bul – bizdiń paıymymyz. Al arzan taýar árqashan ishki naryqta da, syrtqy naryqta da tómen baǵasymen tutynýshylardy qyzyqtyrady. Máselen, bul problemany elimizdiń ońtústiginde jylyjaı sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýalar qatty sezinedi. О́ıtkeni dıqandar kórshiles elderden keletin baǵasy arzan kókónisten kóbirek zııan shegedi. Ásirese, ishki naryqty Túrikmenstannyń arzan qyzanaqtary basyp qalady. Sondaı kezde dıqandar tabıǵı taza ónim óndirse de baǵasy jaǵynan básekege tótep bere almaı jatady. Al tutynýshynyń birinshi kezekte arzan dúnıege qaraı júgiretini belgili. Kórshiles elderdiń kókónisin arzan etken faktordyń biregeıi – jyly klımaty men tómen baǵadaǵy gazy. Al elimizde gaz da, kómir de arzan emes. Soǵan qaraı taýardyń ózindik quny da joǵary bolatyny sózsiz.
Aýyl sharýashylyǵy naryǵyndaǵy shynaıy jaǵdaı ańǵartqandaı arzan energııa kóziniń rasynda da dıqandardyń básekede jeńip shyǵýyna úlken kómegi bar. Endeshe dál osylaısha basqa salalarda da qýat kóziniń arzandyǵy kásipkerge tıimdi jaǵdaı týǵyzatynyn baıqaýǵa bolady. Máselen, aýyl sharýashylyǵynan bólek túrli daıyn taýarlar óndirisinde arzan qýat kózi árdaıym otandyq ónimniń básekege qabilettiligin arttyratyny anyq.
Ǵylym salasy kún saıyn damyp jatyr. О́tken ǵasyrda ındýstrııalandyrý úderisi oryn alsa, jańa ǵasyrda adamzat sıfrlandyrý dáýirine aıaq basty. Bul salada adamzattyń jetken eń úlken jetistigi – IT tehnologııa men jasandy ıntellekt. Ýrannan energııa alý da adam balasynyń ǵylymdy baǵyndyrǵandaǵy úlken bir jetistigi der edik. Degenmen, adamzat munymen de shektelmeı, endi kókte jarqyraǵan juldyzdardyń energııasyn jerde óndirýdiń jaıyn oılastyryp jatyr. Máselen, juldyzdarda termoıadrolyq reaksııa júrip, nátıjesinde alapat energııa bólinip shyǵady. Dál sondaı reaksııany jer betinde jasaý úshin óte joǵary temperatýradaǵy plazmany ustap turatyn berik nysan kerek. Ǵalymdar qazir sol máseleni sheshýmen bas qatyryp júr. О́zbekáli Jánibek atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń fızıka kafedrasynda ustazdyq etetin maman Dáýlet Berdálıevtiń aıtýynsha, adamzat osy kúnge deıin atom energııasynyń basqarylmaıtyn jáne basqarylatyn túrlerin ıgerdi. Basqarylmaıtyn atom energııasy ıadrolyq qarý bolsa, basqarylatyn túri – atom elektr stansasy. Sol sekildi termoıadrolyq energııanyń da basqarylmaıtyn túrin baǵyndyrdy. Ol – sýtegi bombasy. Endi adam balasynyń aldynda termoıadrolyq energııanyń basqarylatyn túrin ıgerý ǵana qalyp tur.
Álemniń damyǵan elderi ýrandy qoıyp juldyzdarǵa qol sozyp jatqanda, AES degen bir jeńil dúnıe shyǵar dep te qaraýǵa bolmas. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizdiń bas basylymyna bergen suhbatyna qaıta oralyp, bolashaq atom elektr stansasynyń qurylysyna baılanysty belgili qoǵam qaıratkeri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazaly Sábdennen biraýyz pikir suraǵan edik. Bul jóninde ǵalym: «AES – jeti ret ólshep, bir ret kesetin másele. О́ıtkeni Chernobyldegi apat, Japonııadaǵy jaǵdaı bárimizge sabaq bolýǵa tıis. AES-ten buryn onyń qaýipsizdik máselesi qıyn bolyp tur. Osy jaǵdaıdy eskergendikten álemdegi eń ozyq el Germanııa atom energııasynan bas tartyp, ózindegi AES-terdi birinen keıin birin japty. Al Fransııa kezinde atom elektr stansalaryn kóp salyp, qazir qýat óndirisinde AES-ke táýeldi bolyp qaldy. Iаǵnı Fransııanyń 65-70 paıyz elektr qýatyn AES qamtamasyz etedi. Sondyqtan meniń pikirimshe, balamaly energııa kózderi jel, kún, sýdyń da áleýetin esepke alý kerek. Prezıdent Joldaýda da, suhbatynda da atom elektr stansasynyń keleshek taǵdyryn halyq sheshsin dedi. Alaıda men referendýmnyń shynaıy ótkenin qalaımyn. Tek esep úshin halyq pikirin saraptaýdyń qajeti joq. О́ıtkeni bul – elimizdiń, qala berdi árqaısymyzdyń jeke taǵdyrymyz. AES qurylysyna baılanysty referendým aldynda zııaly qaýym ókilderi, qoǵamdyq uıymdar belsendi jumys atqarýy qajet. Halyq tarapynan bul máselede eshqandaı túsinbeýshilik bolmaýǵa tıis. Iаǵnı AES qurylysy «ekige ekini kóbeıtseń, tórt bolady» degen sekildi ashyq ta móldir ári túsinikti bolýy kerek. Sonymen birge taǵy da tereń taldaýlar júrgizgen jón bolady. Búgingi tańda óndiriske elektr qýaty jetkilikti me, joq pa, ony balamaly qýat kózderimen tolyqtyra alamyz ba? Elimizde elektr energııasy tapshylyq týdyratyndaı iri óndiris oshaqtary kóp emes. Mine, aldymen osy saýaldarǵa jaýap alý kerek sekildi. Sosyn baryp AES qurylysy jóninde áńgime qozǵaǵan jón», dedi.
Qalaı bolǵanda da AES qurylysynyń kún tártibine shyǵýy tegin emes. Demek, shyn máninde oǵan qajettiliktiń týyndaǵany ras. Dál búgin kerek bolmasa da, keleshekte elimizdi energetıkalyq táýeldilikten qutqarý úshin qajet. Bul máselede ǵalym aǵamyz aıtyp ótkendeı, jeti ret ólshep, bir ret kespek kerek.
ShYMKENT
