Qazaqstan energııa tapshylyǵynan qalaı qutylady?

Dıhan Qamzabekuly:

– Qurmetti qonaqtar, AES-ke qatysty dóńgelek ústelge kelgenderińizge rahmet. Jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek» dep atalǵan kólemdi suhbaty jarııa­landy. Qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Eldegi ózekti máseleler ashyq aıtyla kelip, atom elektr stansasyna qatysty demokratııalyq ustanym alǵa tartyldy. AES qoǵamdaǵy eń mańyzdy máseleniń biri emes, biregeıi desek jańylyspaımyz. Sebebi eldiń ulttyq qaýipsizdigi men keleshekte órkendep damýynyń basym baǵyttary energetıkalyq qaýipsizdikke tikeleı baılanysty ekeni belgili.

Prezıdent suhbatta salaǵa qatysty buǵan deıingi oıyn sabaqtastyra aıtty. Sóıtip, AES salý nemese salmaý máselesin referendým arqyly halyqtyń tańdaýy sheshetinin taǵy da bir márte shegeledi. О́ıtkeni AES-ke qatysty halyqty tolǵandyrǵan birqatar suraq pen másele áli de bar. Memleket basshysy osynyń bárin saralap, Konstıtýsııanyń kepili retinde tujyrymdy oı aıtty.

Sizderdi AES-ti biletin maman, zerttep júrgen ǵalym retinde «Qazaqstan ener­gııa tapshylyǵynan qaıtse quty­lady?» atty dóńgelek ústelge arnaıy shaqyrdyq. Maqsatymyz – el-jurtqa AES-tiń mańyzdylyǵy men mán-maǵy­na­syn tereńirek tanystyryp, baıypty túsinik qa­lyptastyrý. Jańa dúnıege jurt áýel­den jatyrqaı qaraıtyny belgili. Túrk­sib temir joly tartylǵanda da halyq qarsy boldy. Oıly aqyn-ja­zý­shy­larymyz da poıyzdan qaýip kórip, qorqynyshqa boı aldyrǵany ras. Sóıtip, qarsy shyǵarma da jazdy. Sebebi aqyn halyqtyń oıyn, sezimin jetkizedi.

Ýaqyt kórsetkendeı, eldiń barlyq aı­maqtaryna tóselgen temir joldar el tur­mysynyń túzelip, órkenıetke ilesýine  úlesin qosty. Sol sııaqty ja­syl energııanyń turaqty ári qýatty kózi sanalatyn AES-tiń de ıgiligi men mol tabysyn durys paryqtaı almaı jatqan shyǵarmyz. Desek te, AES bizdiń halyqqa asa jat dúnıede emes. Mańǵystaýdyń ortalyǵy Aqtaýda AES neshe jyl jumys istep turdy. Al 1957 jyldan beri Kýrchatovta – 2, Almatyda 1 reaktor áli kúnge jumys istep jatyr. Onyń qyzmetine muqtaj alys-jaqyn shet elderdiń de tapsyrystaryn oryndap berip otyr.

Álemde mádenıet pen rýhanııatta aldyńǵy qatarda sanalatyn Fransııa eli atom ónerkásibin tereń ıgerip, energııa óndirýde de jeke-dara kósh bastap tur. О́tken jyly Fransııa prezıdenti Makron Emmanýel resmı saparmen elimizge kelgende osy áńgimeniń kýási boldyq. Osydan 20 jyl buryn Ońtústik Koreıaǵa jolym tústi. Onda da osy óndiristiń orasan damyǵanyn kórdik. Ol memleketter Qazaqstanmen únemi yntymaqtastyqta bolǵysy keledi. Sebebi bizde ýran shıkizatynyń mol qory bar. Osy baılyqtyń ústinde otyrǵan bizdiń halymyz ózderińizge aıan.

Memleket basshysy ótken jyly 1 qyr­kúıektegi «Ádiletti Qazaq­stannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Jol­daýynda AES týraly usynys en­gizip, salynyp-salynbaýyn referendým arqyly halyq tańdaýy sheshetinin aıtty. Degenimen, aýqymdy máselege mamandar men ǵalymdardy jumyldyryp, olardyń oı-pikirin bilý mańyzdy ekenine nazar aýdardy.

Qazir elge AES-tiń kókeıkestiligi men energııa qýatynyń jetispeýi qandaı deń­geıde? Suraqqa professor Manarbek Qalymuly jaýap berse, durys bolar edi.

Manarbek QYLYShQANOV:

– Buqaralyq aqparat quraldarynyń qara shańyraǵy – Egemen Qazaqstan gazeti AES taqyrybyn kóterip, eldiń keleshek taǵdyr-talaıynda mańyzdy ról atqaratyn energııa qaýipsizdigine arnap dóńgelek ústel uıymdastyrǵanyna qýanyshtymyn. Eń bastysy – azyq-túlik pen áskerı qaýip­sizdik. Áıtse de bir kún elektr ener­­gııasy bolmaı qal­sa, onyń ǵalamat shy­ǵynyn túgel esep­tep shyǵý, aıtyp túsindirý múlde múmkin emes. О́ıtkeni ondaı jaǵdaıda azyq-túlik óndire almaısyń, myqty áskerı qorǵanys bolmaıdy, óndiris oryn­darynyń bári toqtaıdy, búkil ınfra­strýktýra qıraıdy, qulaıdy. Osy jaǵy­nan qaraǵanda, energetıkalyq qaýip­siz­dik aldyńǵy ekeýinen eshqandaı kem emes. Sondyqtan bul suraq mańyzdy máse­le­ler­diń ishindegi asa mańyzdy shara dep aıtamyz. «Birinshi baılyq – densaýlyq». Den­saýlyqtyń ar jaǵynda turǵan kisiniń qaý­qary, qýaty desek, memlekettiń qaý­qary, qýaty energııamen baılanysty ekeni túsinikti. Ekonomıka salasynda elektr qýatynyń orny erekshe. Tipti, ony táýelsizdikti aıqyndaıtyn mańyzdy atrı­být deýge de bolady.

Saladaǵy ár oıdy, aqparatty únemi saraptap otyrýǵa tyrysamyn. Ashyǵyn aıtqanda búginniń ózinde, elimizde energııa jetispeýshiligi baıqala bastady. Ásirese ońtústik óńirlerde. Jetispegen energııa­ny satyp alamyz. О́ıtkeni energııanyń qa­tysy bar búkil el tirshiligin toqtatyp qoıýǵa áste bolmaıdy. Al ony satyp alý tym qymbat. Osylaı otyra bersek, el ta­by­sy bóten eldiń ekonomıkasyn damy­tý­ǵa jumys isteıdi.

Bul máselege táýelsizdikti saqtap qa­lý­dyń birden-bir joly retinde qaraǵan jón. Elge qajet energııanyń shıkizaty men basqa da mańyzdy atrıbýttary ózi­miz­de bola turyp, ony durys paıdalana almasaq, eldigimizge syn ári zor múmkindikti jiberip alamyz. Osynda otyrǵan maman, ǵalym azamattar «AES qurýdy 10 jyl buryn bastaýymyz kerek edi. Sonda qazirgideı energııa tap­shylyǵyna urynbaǵan bolar edik», dedi. Men bul oıdy quptaımyn. Álemdik saıasat kúrdeli bolyp turǵan kezde túrli sebepter bolǵan shyǵar. Al endi dál búgin iske kirispesek, órkenıetke ile­sýden kesh qa­lamyz.

Memleket basshysy elge taǵdyrsheshti máseleni referendým arqyly naqtylaýdy usynǵany halyqtyń kóńilin dóp basty. Álemdegi saýatty, bilimdi elderdiń qa­ta­rynda turmyz. Halyqtyń durys tań­daý jasaıtynyna senim artqanymyz abzal. Desem de halyqqa aqparatty túzý jetkizý jaǵy azdap kemshin be degen oı da joq emes. О́skemende AES-ke qatysty jıynǵa ádeıilep baryp qatystym. Sonda ınternetten, áleýmettik jeńil-jelpi jelilerden aqparattardy tam-tumdap oqyp alyp, keıbireýler sony jalaý­latyp otyr. Onyń birde-biri dálel­den­be­gen, jalǵan málimetter. Qazirgi ǵylymı jetistikter men energııa qaýip­siz­di­giniń qanshalyqty mańyzdy ekenin jaıdary tilmen túsindirip aıtyp bergen edim, kókiregi ashyq, kóńili oıaý kópshiliktiń beti beri qarady.

Eldegi atom salasynyń ıgerilýi men damýyna toqtalaıyn. Qazaqstan álemdegi azamattyq ári áskerı salada ýrannyń 40 paıyzǵa jýyǵyn óndiredi. Ýran boıynsha álemde qor jaǵynan – ekinshi, al ony óndirý turǵysynda – birinshi oryndaǵy elmiz. Bul – Jaratqannyń qazaqqa bere salǵan mol baılyǵy. Kenniń jerasty ornalasýy óte jaqsy. Ol qum túrinde, ıaǵnı jer astynda eritý ádisimen óndiriledi. Shahta qazbaımyz. Uńǵymany burǵylap, qyshqyl eritindi quıady da, qumdy eritip, eritindini jer betine sorǵylar arqyly soryp alady. Bul ádis – ekologııalyq jaǵynan óte tıimdi amaldyń biri. Nege 40 paıyz ǵana ýran alyp otyrmyz. О́ıtkeni basqalarǵa qaraǵanda áldeqaıda paıdaly ári jeńil tásil qoldanamyz.

Men jumys isteıtin Úlbi metallýrgııa zaýytynda az baıytylǵan ýrandy tazalap, taza shıkizat óndirip alamyz. Ony ZOÝ (zakıs-okıs ýrana) dep ataıdy. Ol ári qaraı Reseı aýmaǵynda tolyq baıytylady. Sebebi tabıǵı jaǵdaıda alǵan ýrandy tolyq tazartqan kúıinde de reaktorǵa salýǵa bolmaıdy. Onyń baıytylý deńgeıi jetispeıdi. Tabıǵı ýranda qýat 1 paıyzǵa kem. Negizi 235 degen ızotop bolady, anyǵynda jumys isteıtin sol. Qalǵan 99,3 paıyzy 238 ýrany AES-te paıdalanylmaıdy. Reseıde joǵary baıytylǵan shıkizat aınalyp kelip bizge qaıta túsedi. Odan untaq jasaımyz. Sol untaqtyń ekinshi bóliginen otyn tabletkalary jasalady. Ol ári qaraı atom reaktorlaryna baryp túsedi.

Biz qazir tolyq sıklge taıap qaldyq. О́kinishtisi, zaýyt óndirgen ónim tek tehnologııasy damyǵan elderdiń ekonomıkasyn kóterýge qyzmet etip jatyr. Ony ózimiz qoldanbaımyz. Otyndyq tab­let­kany Japonııa, Qytaı, Batys elderi men AQSh alady. Bizdiń ónimdi nege álemniń aldyńǵy qatarly elderi satyp alady? О́ıtkeni sapaly, joǵary tehno­lo­gııa­lyq ónim. Eger otyndyq tabletkany qazaq­stan­dyq reaktorlarda tutynsaq, elde elektr energııasy molaıyp, quny arzandaıdy, ekonomıkanyń túrli salasynda tabys zor bolady.

Elde AES-ti salsaq, ulttyń teh­no­lo­gııalyq-ıntellektýaldyq deń­geıin kóte­retin edik. Kýrchatovta Ulttyq ıadro­lyq ortalyq, Almatyda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty jumys istep tur. Kezinde ol ǵy­lymı ortalyqtar týraly da túrli deń­geıde árqalaı áńgime aıtyldy. «AES joq, olardy tekke qarjylandyryp ne qylamyz, jaýyp tastaıyq», degen de pikir aıtyldy. Qazir álemdegi eń myqty ǵylymı jýrnaldardaǵy joǵary deńgeıli maqalalarǵa qarasaq, Qazaqstannan sol eki ortalyqtyń japon, fransýz, aǵyl­shyn, qytaı, koreı ǵalymdarymen bir­lesip jazǵan ǵylymı eńbekteriniń bási bıik. Jeke-dara basylǵan ǵylymı shy­ǵar­malary da az emes. Olardy órke­nıet­ti orta laıyqty baǵalap jatyr. AES salýda myqty daıyndyqtyń biri – osy ǵylymı ortalyqtardyń óz elimizde bolýy. Onda myqty mamandar bar. Eldiktiń erteńin oılaı alatyn árbir azamat AES týraly jan-jaqty oılanyp baryp, referendýmda durys tańdaý jasaıdy dep úmittenemin.

Dıhan Qamzabekuly:

– Rahmet, Manarbek Qalymuly! AES-tiń ekologııaǵa, qorshaǵan ortaǵy tıgizetin áseri týraly suraǵymyz bar. Qazirgi ǵy­ly­mı, óndiristik túsinik ne deıdi? Biz­diń eldiń ustanymy qandaı? Bul saýaldy Arman Bolatulyna qoıǵymyz keledi.

Arman TELEV:

– Manarbek Qalymulynyń oıyn jal­ǵas­tyraıyn. AES-ti bıznes nysan retinde qarastyrǵanda ár zattyń qunyn baǵalap, ýrandy shıkizat túrinde ǵana emes, sońǵy shegine deıin baıytyp, AES arqyly energııany shetelderge satsaq paıdasy qandaı bolady? Qosymsha elektrli óndiristiń túr-túrin quryp, naryqqa jańa, sapaly ónimder shyǵarsaq, quba-qup emes pe? Qazir tabys sońynda júrgen jurtqa óz tilinde osylaı túsindirgen jón ǵoı. Ár sa­lada qosymsha qun, qundylyq jasaýy­myz kerek. Sonda neniń asa qajet ekeni aıqyndala túsedi.

Al ekologııalyq jaǵynan qarasaq, AES jasyl energııa tobyna jatqyzyldy. Qazirgi zamanda kómir jaǵyp, odan energııa alý qorshaǵan ortaǵa, tabıǵatqa, jalpy jer álemge qaýip tóndirip tur. Sondyqtan AES – ekologııalyq ári ekonomıkalyq ta májbúrlik. Ortalyq Azııaǵa qarasaq, biz bul aımaqtaǵy elderdi bazalyq turǵyda energııamen qamtamasyz etýimiz kerek. Ilgeride sondaı tujyrymdama bolǵan. Ol júıe 90-jyldary buzyldy. Endi qaıyra qalpyna keltirgen durys. Sonda taýly kórshilerden keletin sý aǵyny bógelmeıtin bolady. Bul – taýar aıyrbasy ispetti. О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstanǵa energııa qýatyn beremiz, ese­sine olar sýdy bógemeıdi. Burynǵy kelisimge qaıtý kerek.

Shaǵyn generasııany, jańa ǵylymı tehnologııalardy damytý qajet. AES-ti ıgerip, keregimizge paı­da­la­nýǵa tıis­­piz. Sebebi birjaqty bol­maǵan abzal. Múm­­kindiginshe jan-jaqty, ár­qalaı qa­lyp­ta, tek alǵa qaraı umtylaıyq. Tym quryǵanda bári 50-de 50 bolsyn. AES-tiń úlkenin de, kishisin de sa­laıyq. Bárin qatar damytqanda ǵana birin ekinshisi tolyqtyryp otyrady. Qalaı bolǵanda da bizge bazalyq elektr energııasy kerek. Sodan da AES-tiń salynǵanyn qoldaımyn. AES-pen birge ǵylym da basqa salalar da alǵa basady. Oǵan kúmán bolmasyn. Atom reaktorlary bizde burynnan bar, endi sony ári qaraı jetildirip, damytyp ákete alsaq ozyq oıly ult qa­lyp­tastyrýdyń bir qabyr­ǵa­syn bekitemiz.

Halyq jańanyń jaqsylyǵyn bilmeı tur. Sodan bir bóliginde qorqynysh bar. Ke­­zinde avtomobıldi «shaıtan arba» de­gen. Bul psıhologııalyq faktordy joıý úshin, túsindirý jumystaryn jal­ǵas­tyra bergen jón. Mysaly, Úlbi metallýrgııa zaýyt nemen aınalysatynyn ha­lyq tolyq bilmeıdi. Bizde áli de PR jumysy tym kemshin. О́tken 30 jylda bir adamdy madaqtaýǵa kóńil aýyp ketti de, ǵylymı jetistikter men sala­da­ǵy tabys aıtylmaı qaldy. Soǵan qa­raǵan halyq óz seniminen aırylyp qal­ǵandaı. Endi ǵylymı jańalyqtardy halyq­qa referendýmǵa deıin túsindirýge tıispiz. AES salynǵan kúnde onyń qaýip­sizdigin MAGATE (Atom energııa­sy jó­nin­de­gi halyqaralyq agenttik) bas­ta­ǵan kóptegen halyqaralyq uıymdar men qaýym­das­tyq­tar qadaǵalaıtynyn jurtqa durys jetkizýimiz kerek.

Álemde bir ushaq qulasa, ol kompanııa­nyń barlyq ushaǵy toqtatylyp, onyń qulaý sebebi tekserilip, zertteledi. Al AES-te bul áldeqaıda qatal. Ony iske qosý sharasyna qazaqstandyq ǵalymdar ǵana emes, jetekshi elderdiń mamandary men ǵalymdary atsalysady. Negizi saladaǵy bizdiń ǵalymdarymyz ben mamandarymyz fransýzdyq áriptesterinen bir de kem emes. Ondaǵan jyldan beri olarmen birge jumys istep kele jatyr.

Manarbek Qylyshqanov:

– Adamdarda eki qorqynysh bar. Birinshisi – Semeı ıadrolyq polıgony, ekinshisi – Chernobyl men Fýkýsıma AES-terindegi apat. Bul jerde ara jigin ajyratyp alý kerek. Semeı ıadrolyq synaq polıgony atom bombasynyń joıqyn joıǵysh qasıetin zertteýge arnaldy. Onyń maq­sa­ty tirshilik ıesiniń bárin qıratý, túp-tamyrymen joıý boldy. Al AES – aza­mat­tyq maqsatta jumys isteıtin stansa. Chernobyl reaktoryn qarastyrsaq, ol – RBMK degen reaktor. Onda stansa qunyn túsirý úshin jáne energııa qýatyn neǵurlym kóp alý maqsatynda keıbir qa­ýipsizdik sharalaryn saqtamaǵan. Se­bebi energııa qansha kóp óndirilse, son­shalyq arzan bolatyny málim. Ol týraly qujatty fılmder túsirildi. So­nyń negizinde de túsindirý jumysyn júr­gizgen lázim. Ony zertteımin degen adamǵa ashyq aqparat jetkilikti. Qazir birinshi býyndy ondaı reaktorlar joq. Kóbi VVER degen reaktor. Ol óz qaýipsizdigin dáleldedi. Al Fýkýsımada tym úlken sýna­­mı boldy. Ondaı bıik sýnamı japon tarıhynda eshqashan bolmaǵan. Sýnamıdiń bıiktigi jobadan asyp túskende, dızel generatorlarynyń bári sý astynda qal­dy. Apat sodan oryn aldy.

Radıoaktıvti qaldyqtarǵa toqta­la­ıyn. Eger AES shtattyq rejimde jumys is­tese, shyǵaryndysy nól dep esep­te­ledi. Iаǵnı qorshaǵan orta men aýaǵa tı­gizetin zııany joq dep tanylǵan. Rek­tor­dyń ishinde radıa­sııa bar, syrtynda perametr ornatylǵan. Negizi otyndy salǵannan keıin sıkl 1,5-2 jyl reaktordyń qurylymyna baılanysty jumys isteıdi. Qýaty 1200 MVt reak­tor­larda jylyna 50 m3 artyq emes radıo­ak­tıv­ti qaldyqtar túziledi.

Kómirden qalatyn taý-taý qaldyǵy men aýany jáne qorshaǵan ortany lastap, keltiretin orasan zııanyn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Áýege ushqan ol shyǵaryn­dy­lardyń bári aspan astynda qalyp jatyr. О́zdiginen eshqaıda ketpeıdi. Halyq osynyń bárin ekshep, jaǵdaıdy durys paryqtaı bilýi kerek. Biz oǵan kómek­te­se­miz. Al AES reaktorynda avarııa 10 mln jylda 1 ret bolýy yqtımaldyǵy bar. Muny ǵalymdar úlken jaýapkershilikpen aı­typ otyr.

Dıhan Qamzabekuly:

– Qazaq eli jasyl energııaǵa kóshý boıynsha halyqaralyq qaýymdastyq talaptaryn oryndamasa, el ekonomıkasyna tıgizetin zardaby qandaı bolady? Bul suraǵymyzǵa Asýan Ońǵarbekuly jaýap berse.

Asýan SIIаBEKOV:

– Qazaqstan buǵan deıin AES salýǵa eki ret talpynyp kórdi. Túrli sebeptermen eki múmkindikti de qoldan shyǵaryp aldy. Endi AES salýdaǵy úshinshi múmkindikti myq­tap ustap qalǵan jón. Bul joly el­dik­tiń taǵdyrsheshti máselesine qatysty joba tolyq iske asyrylǵany durys dep sanaımyn. Eldegi alǵashqy AES-ti salý jáne sátti paıdalaný úshin, tájirıbesi bar, tehnologııasy synalǵan reaktorlor qarastyrylady. Iаǵnı bul reaktorlarda sheteldik ǵalymdar ózderiniń sy­nama jumystaryn ne bolmasa AES qaýipsizdigin esepti zertteý ádisterin júr­gizgen. Sondyqtan biz synama jumys­tary atqarylǵan reaktorlar tobyn qaras­ty­ra­myz. Barlyq ǵalymdar men mamandar osy baǵytta jumys istep jatyr. Olardyń árqaısysy álemdegi jetekshi memleketterdiń sala qyzmetkerlerimen birge jumys istep, tájirıbe almasyp júrgen mamandar. Biz apat oryn alǵan Chernobyl nemese Fýkýsımadaǵy reaktorlardy qarastyryp jatqan joqpyz. Ol reaktorlardyń jańa býyndydan tıpi múlde derlik bólek. Apat oryn alǵan reak­tordy qoıamyn deseń, ondaı tehnologııa­lar qazir joq. Oǵan MAGATE men ózge de ha­lyqaralyq qaýymdastyqtar kelisim bermeıdi. Sebebi Qazaqstanda salynatyn AES qaýipsizdigi jer planetasynyń qaýipsizdigi ispetti. Osyny túısinip, el ke­le­shegin kemeldendirýde AES-tiń ma­ńyzy qandaı bolatynyn durys baǵam­daı bilýge tıispiz.

Osy kezde ótken ǵasyrdyń 80-90-jyldary apat bolǵan reaktorlardy eskerip, onyń úshinshi býynyn jasap shyǵaryp jatyr. Olar – Sý-Sý rektorlarynyń eń qaýipsizi. Bul reaktorlarda áli birde-bir ret apatty jaǵdaı bolǵan joq. Úlken senimge ıe bolǵan, joǵary talapqa saı reaktorlardy ǵana qarap jatyrmyz. Jańa býyn reaktorlaryn halyqaralyq qaýymdastyqtar jasyl energııa tizimine engizip qoıǵany aıtyldy. Soǵan oraı Eýropa men AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa syndy damyǵan elder jańa talaptar qoıǵan.

Parıj kelisimi degen bar. Ol boıynsha ónim jasyl energııamen jasalǵan bolmasa atalǵan elderge ony satyp alýdan nemese paıdalanýdan bas tartady. Áıtpese, baǵasyn tym tómendetedi. Damyǵan el­der­diń naryǵyna kirýdi maqsat tutqan árbir el halyqaralyq talaptarǵa saı birtindep jasyl energııaǵa kóshýge tıis. Onsyz álemdegi kóptegen ekonomıka esik­teri, tipti basqa da qaqpalar biz úshin ja­byq bolady.

Naqtylaı tússem, Sarbon (tax.) salyǵy degen bar. Mysaly, biz shıkizat shyǵa­ra­myz. Onyń ishinde mys pen qalaıy bar. Osy ónimderdi Eýropa naryǵyna alyp barǵanda onyń qandaı jolmen óndirilgeni, jasalǵany tekseriledi. Onda jasyl energııanyń úlesi qandaı? Ol elder osyǵan muqııat úńiledi. О́ıtkeni jer álemdegi barlyq el bir aspannyń astynda tirshilik keship otyr. Aspannyń tazalyǵy, jerdiń amandyǵy bárine kerek. Sondyqtan qaıda barsań da «О́nimdi nemen, qalaı shyǵardyń?» degen suraq qoıylady.

Tarata aıtsaq, Sarbon tax – ádette kólik jáne energetıka sektorlarynda otynnyń kómirtegi mólsherine salynatyn salyq. Kómirtek salyǵy – kómirtegi baǵasynyń bir túri. Bul termın kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylaryna balamaly salyqty belgileý úshin de qoldanylady, biraq ony parnıktik gazdardyń kez kelgen túrine nemese ekonomıkanyń kez kelgen sektory shyǵaratyn parnıktik gazdardyń jıyntyǵyna qoldanýǵa bolady.

Biz tek kómirden ǵana energııa alyp otyra bersek, saýda men qarym-qatynas, basqa da tirshilik qıyndaı túsedi. My­saly, salyq mólsheri ólsheýsiz ósýi yqtı­mal. Sondyqtan jasyl energııaǵa kóshýdi kidirtýge áste bolmaıdy. Bul – búkil­álem­dik úrdis. Al Qazaqstanda jasyl energııa­ny óndirýdiń tıimdi ári qaýipsiz jáne energııa qaýipsizdigin saqtaýdyń týra amaly AES salý bolyp tur. Al AES-tiń ja­syl energııa kózderi tiziminde turǵany barshaǵa aıan.

«Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS men Energetıka mınıstrligi 13 reak­tordyń tıpin qarady. Reaktorlardyń bári Sý-Sý reaktorlar dep atalady. Olar AQSh, Fransııa, Reseı, taǵy basqa elderden alynǵan. Al Japonııaǵa óz suraqtarymyzdy jiberdik. Olar oǵan jaýap bergen joq. Múmkin Fýkýsıma máselesine baılanysty shyǵar. Qazir iriktelgen osy 13 reaktordyń ishinen short-paraq jasadyq. Onda Fransııanyń ERTER 1200 degen myqty reaktory, Ońtústik Koreıanyń APR1400, Reseıden VVER-1200 jáne Qytaıdyń HPR1000 reaktory bar. Bári – úlken reaktorlar. Qýattylyǵy 1200, 1400 MVt-ǵa teń. Taıaý bolashaqta týatyn energııa tapshylyǵyna baılanysty úlken reaktorlar tańdaldy.

Qazir osy 4 mekememen jumys júr­gizilip jatyr. Olarǵa qoıatyn áli de suraq­tarymyz bar. Bárin muqııat qarap júr­miz. Biraq el arasynda, «Damyǵan eldermen de kelisim júrgizip jatyrmyz, dep halyqty aldaýsyratady, negizi Rosatomdy tańdap qoıǵan», dep aıtatyndar bar. Bul pikir – múlde qate. Qazir barlyq vendormen birdeı kelissóz júrip jatyr. О́ıtkeni suraq kóp. Negizi, óte ózekti másele. Qaýipsizdiginen basqa qurylysyna jumsalatyn qarajat pen qajetti zattardy jetkizý tizbegi bar. Sol AES-te jumys isteıtin qansha mamandy oqyta alady? Mysaly, bireýi – 100, keıbiri – 300 maman oqytyp bere alady degen sııaqty máselelerdi ret-retimen táptishtep jatyrmyz. Áli eshbirine naqty tańdaý túsken joq. Memleket basshysy Joldaýynda AES qurylysy jalpy halyqtyq referendýmda tańdalady, dedi. Oń nátıje bolǵan jaǵdaıda jumys ári qaraı júrgiziledi.

Qazir Balqash kóli janyndaǵy aýyl mańyn usynyp otyrmyz. El ishindegi jumys tolyq tııanaqtalǵannan keıin ǵana vendordy tańdaý kezi keledi. Odan keıin qýattama jumystary bastalady. Bıyl ne keler jyly referendým ótip, halyq AES qurylysyn tańdasa, qurylysy tek 2030 jylǵa qaraı bastalsa, salyp bitirip, paıdalanýǵa berý merzimi 2035 jylǵa deıin barady.

Dıhan Qamzabekuly:

– Kelesi suraq AES-te jumys isteıtin mamandarǵa qatysty bolady. AES-ti salýǵa, ony durys paıdalanýǵa otandyq mamandardyń áleýeti jete me? Bul saýal­dy osy salany zerttep júrgen ǵalym retinde professor Nurlan Amangeldige baǵyttasaq.

Nurlan Amangeldi:

– Eger AES salynsa, ony meńgerip áketetin mamandar bar. Ony maǵan deıin de aıtyp ótti. Jalpy, elimizdegi 3 jo­ǵa­ry oqý ornynda osy mamandyqqa, ıaǵnı, ıadrolyq fızıkaǵa oqytady. Olar – Ál-Farabı men Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetteri jáne Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtet. AES-te 2000 adam jumys isteıdi. Onyń 400-ge jýyǵy ıadrolyq fızıka mamandary bolady. Aıtqandaı, Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýty, Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ınstıtýty bar. Osyǵan qaraǵanda, bizdiń el maman tar­shy­lyǵyn kórmeıdi. Bularmen birge, Almaty men Kýrchatovtaǵy reaktorlarda jumys istep kele jatqan bilikti maman­dardyń 50-60 jylda jınaǵan mol tájirı­be­si taǵy bar. Sondyqtan bul salaǵa Qazaqstan endi keledi deýge bolmaıdy.

Halyq durys tańdaý jasaǵan kúnde 2035 jylǵa deıin AES salynady. Negizi AES-ti salatyn memleket maman oqytyp berý mindetin moınyna alǵany durys. О́ıtkeni reaktordyń ereksheligine baılanysty mamandardy qosymsha oqytqan ońdy. Jalpy, AES-te jumys isteıtin maman máselesin sheshe alamyz.

Asýan SIIаBEKOV:

– Nurlan myrzany tolyqtyrsam deı­min. AES-te eń bastysy – qaýipsizdik, al ekinshi másele – mamandar daıarlaý. Negizi, qaısy reaktordy tań­­dasaq, ony usynǵan tarap mindetti túrde soǵan laıyq mamandar daıarlaý mindettemesin moınyna alady. Ol kelisim­shartta kórsetiledi. AES salynyp bit­kenge deıingi 10 jylda qajetti maman­dar­dyń bárin daıyndap úlgeredi.

Baný NURǴAZIEVA:

– Úlken aǵam Máskeýdegi Kýrchatov fızıka-matematıka ınstıtýtynda 1975 jyl­dary oqyp, Dýbnada jumys istedi. AES máselesi kóterilgennen beri osy taqyrypta aǵammen kóp áńgimelesemin. «Qazaqstan bolashaǵyn oılasa, birinshi kezekte energııa tapshylyǵynan qutylý­dyń amalyn qarastyrýy kerek. Mol energııanyń bir kózi – AES. Qazirgi atom reaktorlary adamǵa, qorshaǵan orta­ǵa múlde derlik qaýipti emes» deıdi. Elde 20 oblys bar. Bárinde Azamattyq alıans­tyń bólimderi qurylǵan. Son­daǵy jetekshilerdiń 19-y AES salýdy qoldaıdy. Ásirese ońtústiktegi Túrkis­tan, Jambyl oblystarynyń adamdary energııa tapshylyǵyn qazir kórip otyrmyz, deıdi.

Álemdegi aldyńǵy qatarly 5 memlekette de AES bar. AQSh-ta 97 reaktor jumys istep tur. AQSh – úlken memleket. Al batystaǵy Fransııa qandaı el? Dalıǵan dalamyzǵa 5 Fransııa syıyp ketedi dep keýde keremiz. Sol Fransııada 58 AES bar. Oǵan qaıǵyryp, qasiret shegip otyrǵan eshkim joq. Kerisinshe el ıgiligine paıdalanyp ekonomıkasyn damytyp, halqynyń turmys-tirshiligin jaqsartyp, áleýetin kóterip jatyr.

Osydan birer kún buryn, nemister ne amal qarastyryp jatyr degen oımen, ınternet paraqshalaryn aqtaryp shyqtym. Sóıtsem, onda da úkimet AES salý kerek degendi aıtyp jatyr. Búgin AES kerek emes degen halyq, erteń elektrge qatysty barlyq tirshiligi toq­tap, qarańǵyda qalsa ne isteıdi? Nemis bas­shylary osyny meńzeıdi. Eldegi túrli uıymdardyń keıbiri Prezıdent usynysyna qarsy shyǵyp, bosqa baıbalam salady. О́zderiniń usynysy, kókte kún jarqyrap tur, jerde jel júgirip júr, qansha energııa kerek bolsa sodan ala bereıik deıdi. Aınaldym-aý, kúnniń betin bult torlap, jerdiń jeli tynyǵatyn kezder de bar ǵoı. Sonda jaryǵyń sónip, tamaǵyń pispeı, sýyń aqpaı, úıiń aıazǵa qatqanda, kúte turyńdar jel júgirsin, bult kóshsin deımiz be? Oǵan qosa alyp kásiporyndar men zaýyttardy jel men kúnnen alynǵan tıtimdeı energııamen júrgize almaısyń. Muny mamandar baıaǵyda dáleldep, kún saıyn aıtyp júr.

Qazir jahandyq jylyný qaýpi kún sanap artyp keledi. Jaqynda Dýbaıda bolǵan konferensııaǵa úkimettik emes bizdiń uıym da qatysty. Sol jerde 200 memleketke aýaǵa zııandy shyǵaryndylar shyǵaratyn otynnan bas tartasyńdar dep talap qoıdy. Kelisimshart túzip, qol qoıdyryp otyr. Iá, bizdegi kómir qory taǵy 300-400 jylǵa jetedi. Biraq kómirdiń zamany ótip bara jatqanyn túsinýimiz kerek. BUU-nyń qataryndamyz. Olar jylý men energııanyń 80 paıyzǵa jýyǵyn kómirden alatynymyzdy synaıdy. Onyń kesiri men zardabyn óz azamattarymyzben qatar, kórshi elderdiń de halqy tartyp otyrǵanyn umytpaıyq. Tazalyq pen talǵamdy ózimizden bastap, keıin kórshiler men basqalardan suraıyq. Elde sonyń saldarynan onkologııalyq aýrýlar kún sanap kóbeıip jatyr. Bulaı qalaı el bolamyz?

Qytaı kelesi jyly atom energııasyn óndirýden álem boıynsha birinshi orynǵa shyǵýdy kózdep otyr. Ondaǵy halyq AES-siz bolashaq joq ekenin túsingen. Bizdiń elde jyl saıyn 400 myńdaı bala dúnıege keledi. Bul jarty Astanaǵa jýyq. Iá, óseıik, óneıik, budan da kóbeıe bergenimiz jaqsy. Biraq erteńgi kúnimiz ne bolady? Osyny baıyptap oılaıtyn kez keldi.

Qazir reaktorlardyń +3, 4 býyny shyǵa bastady. Olardyń kepildigi 80 jyl deıdi mamandar. Bir qalyptan taımaı sonsha jyl jumys isteıdi. 2011 jyly Fýkýsıma apaty oryn alǵanda japondar ras, qorqyp qaldy. AES-ten múlde bas tartamyz ba degendi de aıtty. Dese de ǵalymdary barlyq jaǵdaıdy zerttep, zerdelep alǵan soń AES-siz memlekettiń kúni qarań bolatynyna kóz jetkizdi. Sóıtip, 2015 jyly qaıtadan iske qosyp, ıgiligine jaratyp jatyr. Búginde «taǵy AES salamyz ba?» degen máseleni qaıta kótere bastady.

Osy orynda kún paneline toqtalyp óteıikshi. Qazir onyń jer betin qaptap kóbeıip bara jatqany sondaı, onyń isten shyqqandaryn qaıda jibererin bilmeı, qaı jerde qalaı joıýdy bilmeı álek bolyp jatqan elder bar. Onyń bári adam aǵzasymen qatar, qorshaǵan ortaǵa orasan zııan ákeledi eken ǵoı. Ony joıýdyń amalyn ázirshe eshbir memleket taba almaı otyr. Onyń ústine olardyń isten shyqqandaryn jóndep, qaıta qatarǵa qosý quny da tym qymbat kórinedi. Tipti AES qunynan asyp ketýi de múmkin eken. Zııany men shyǵyny ǵalymdardy qaıta oılandyryp, tyǵyryqqa tirep qoıypty.

Dıhan Qamzabekuly:

– MAGATE AES-tiń qaýipsizdigine qanshalyqty jaýap beredi? Oǵan qosa tıisti halyqaralyq uıymdar tarapynan qorǵala ma? Onyń sharttary qandaı? Sondaı-aq bizdiń elge bir AES jetkilikti me?

Asýan SIIаBEKOV:

– MAGATE degen – ıadrolyq qarýdy taratpaý tártibin qoldaý, atom qýatyn beıbit maqsatqa qaýipsiz paıdalaný jolyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý men keńeıtý máselelerimen aınalysatyn úkimetaralyq táýelsiz uıym. BUU júıesine kiredi, biraq onymen arnaıy kelisim negizinde qarym-qatynas jasaıdy. Biz onyń quramyna 1994 jyly kirdik. Sodan beri ár salada yntymaqtastyqta jumys istep kele jatyrmyz.

AES-ke qatysty MAGATE-nyń óz usynystary bar. Olar atomdy osyǵan deıingi paıdalanylǵan tájirıbelerden, ony qoldanǵan elderdiń jasaǵan oqýlyq­tarynan jınaqtalǵan. Biz ol usynys­tar­dy qabyldaǵanymyz abzal. Ásirese AES salatyn bolsaq. Biraq ol uıym, mynany bylaı isteńder, dep úzildi-kesildi talap qoıyp, nusqaý bere almaıdy.

Qazaqstanda bir AES búkil energııa tapshylyǵyn túgel sheshe almaıdy. О́ıtkeni ol generasııanyń joǵarylaýyna, halyq sannyń ósýine baılanysty. Máse­len, 1 MVt energııa 1000 adamǵa jet­ki­likti. Baný Ǵanıqyzy aıtyp otyr ǵoı 1 jylda 400 myń náreste dúnıege keledi. Osynyń bárin esepke alsaq, 2 blokty 1 AES bizdiń elge jetpeıdi.

Bekbergen KEREI:

– Úkimet saǵatynda Energetıka mı­nıstri 2030 jylǵa qaraı 6,2 GVt qýat tap­shy­lyǵy bolatyny týraly aıtty. Bul degenińiz – bizge 5 AES kerek degen sóz. Nemese 500 MVt kómirmen jumys isteıtin kemi 12 jylý elektr stansasyn salý kerek. Biraq jańa Asýan myrza aıtqandaı buǵan halyqaralyq qarjy ınstıtýttary qarjy bólmeıdi. Shart solaı.

Baný NURǴAZIEVA:

– Dýbaıdaǵy konferensııada (SOR28) BUU qabyldap, 200-ge jýyq el qol qoıǵan rezolıýsııada kómir ǵana emes, munaı men gazdy da kezeń-kezeńmen azaıtý kózdelgen. Sebebi jahandyq jylynýǵa olardyń da áseri az emes.

Nurlan Amangeldi:

– Dıhan Qamzabekuly, jańa «Bir AES Qazaqstannyń qajettiligin óteı ala ma, álde taǵy da kerek pe?» dep naqty suraq qoıdyńyz. Qazir ǵalymdardyń esebi bo­ıynsha 1 reaktor Qazaqstan halqynyń 10 paıyzynyń ǵana qajettiligin óteı alady dep boljap otyr. Ári qaraıǵy esebin ózderińiz shyǵaryp ala berińizder.

Dıhan Qamzabekuly:

– Halyqta ıadrolyq qaldyqtarǵa qa­tys­ty suraq bar. Ony zerttep jat­qan ǵalymdar neni bilip, ne aıtyp jatyr? Keleshekte adam ıgiligine paıda­lanýǵa bola ma? Áıtpese, múlde zalalsyz­dan­dy­rý­ǵa qol jetkizý múmkin be?

Manarbek QYLYShQANOV:

– Iаdrolyq qaldyqtardyń eki túri bolady. Birinshisi – taza qaldyqtar. Iаǵnı eshqandaı sáýlelenbegen, reaktordyń ishinde jumys istemegen qaldyqtar. Bizde BN-350 stansasynyń qoldanýǵa daıyn, biraq qoldanylmaǵan qaldyǵy boldy. Ol joǵary baıytylǵan. Sondaı otyndy Úlbi metallýrgııa zaýytynda tómengi baıytylǵan túrge aınaldyryp, qaıta jasap shyǵardyq. Bizde ondaı múmkindik bar.

Qazir Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq ıadrolyq qaldyqtardy zalalsyzdandyrý, áıtpese joıý jumystarymen shuǵyldanyp jatyr. Onyń tóte jáne eń jaqsy tásili qum jáne sementpen aralas­tyrady da, eń tómengi baıytylǵan qylyp, ony qaıta quıyp betondap tas­taıdy. Sóıtip, onyń quramynan ýrandy qaıyra ala almaıtyndaı kúıge keltiredi. Keıin jerastyna kómiledi. Bul tásildi barlyq memleket maquldap otyr. О́ıtkeni onyń qorshaǵan ortaǵa zııany joq, bolashaqta da bolmaıdy. Sebebi kóp qum, sementpen aralasqan soń radıasııasy óte tómen. Al shtattyq rejimde jumys istep turǵan stansanyń otyny 5 jylda tolyǵymen 1-aq ret aýystyrylady. Jyl saıyn otynnyń belgili bir mólsherin alady da, ornyna jańasyn salady. Ishindegi otyn ortaǵa qaraı nemese ortadan shetke qaraı jyljyp otyrady. 5 jylda tolyq bir sıkl jasap, otyn tolyq 1 ret almasady. Sonda orta saqtaý basseıini degen bolady. Jerdiń astynda, sýdyń ishinde. Ol jalpaq tilmen aıtqanda, janyp bolǵan otyndy salqyndatatyn basseın. Salqyndaǵan soń ony qaıta jaratý kerek. Qazir mundaı otyndy qaıyra óńdeıtin tehnologııa Reseı men Fransııada bar.

Fransýzdardyń bul tehnologııalary úzdik sanalady. Onda barlyq jaǵdaı jasalǵan, negizinen robottar jumys isteıdi. Búginde búkil Eýropa otyndy paıdalanyp bolǵan soń Fransııaǵa beredi. Olar otyndardy untaqtap temirin bólek, ýranyn bólek ajyratyp alyp qaıta óńdeıdi. Ol kezde onyń ishinde plýtonı paıda bolady. Al plýtonı – ekinshi ret paıdalanýǵa bolatyn element. Olar odan aralasqan moksjandyrǵy alady. Ol ýran, plýtonı jáne aksıtten jasalǵan. Sóıtip, ony ekinshi ret taǵy paıdalanady. Fransııada ondaı reaktorlar bar. Jalpy, ol naryq ta ashyq tur. Aqshasyn tólese, bizdiń de paıdalanylǵan otyndy alyp, ózderinde qaıta óńdep, arnaıy reaktorlaryna iste­te­di. Qalǵanyn qazaqstandyq ádispen betondap, nyǵyzdap, nyqtap kómedi.

Bekbergen KEREI:

– Energetıkalyq qaýipsizdik ulttyq qaýip­sizdikten kem emes ekenin Prezı­dent­tiń ózi de aıtqany esimizde. «Baı­taq» jasyldar partııasy ulttyq qaýip­sizdik qataryndaǵy energetıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikterdi qamta­ma­syz etý maqsatynda energııa kózde­rin ártaraptandyrý jáne qorshaǵan ortaǵa tıgizetin keri áserin barynsha azaı­tý qajettiligin únemi aıtyp júr. О́ıt­keni par­tııanyń basty maqsaty – jasyl energııany damytyp, ekologııany halyqaralyq talaptarǵa saı saqtaý.

Bile bilsek, Qazaqstan 2015 jyly Parıj kelisimine qol qoıyp, kómirtekti beıtaraptyq jolyn tańdaǵan. Salamatty urpaq ósirý úshin árıne bul tańdaý óte durys jasaldy. Al byltyrǵy jyly 2 aqpanda 2060 jylǵa deıingi Kómirtekti beıtaraptylyqqa qol jetkizý strategııasyn taǵy bekittik. Atalǵan kelisimdi jáne strategııalyq qujatty qalaı oryndaımyz? Kómirden kelip jatqan zalaldy ábden tarttyq. Oǵan halyqtyń kózi jetip boldy.

Memleket basshysynyń atom energııasyn damytý múmkindigin zerdeleý jónindegi usynysyn qoldap, reaktorlyq teh­nologııalardy tańdaý boıynsha júr­gizilgen zertteýlerdi ózektendirý, AES-tiń qýaty men qurylys aýdanyn anyqtaý boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Partııalyq bazadaǵy sarapshylar men mamandar atom energııasynyń qaýipsizdigi, tıimdiligi jáne qorshaǵan ortaǵa áser etý turǵysynan paıdalaný aspektilerine tereń zertteýler júrgizedi.

«Baıtaq» partııasynyń delegasııasy byltyrǵy jylǵy 30 qarasha men 12 jeltoqsan aralyǵynda Dýbaıda ótken COP-28 klımatqa arnalǵan konferensııaǵa qatysty. Oǵan 198 memleketten ókilder keldi. Onyń ishinde 100-ge tarta memleket basshylary boldy. Konferensııanyń mańyzdy sheshimderiniń biri – kómirtekti beıtaraptylyqqa qol jetkizý jáne klı­mattyń ózgerýimen kúrese júrip progreske jetý úshin AES-ter salý. Bul shara asa mańyzdy ekeni aıtylyp, qabyldanǵan sheshimdi bári qoldady.

Shyǵaryndylardy taza nólge jet­kizý úshin, jahandyq taza elektr qýa­tyn óndirý 7 esege artýy kerek. Taza nóldik shyǵaryndylar 2050 jyldyń ssenarııinde elektr energııasyn kómir­tek­sizdendyrý qajettiligi, taza elektr qýatyn óndirýdi 2022 jylǵy bastapqy 10 595 TVt/saǵattan 73 030 TVt/saǵatqa deıin arttyrýdy talap etedi. Dúnıe júzinde Net Zero-ǵa qol jetkizý úshin, Qazaqstan qazirden bastap 2050 jylǵa deıin jan basyna shaqqanda jyl saıyn 200 kVt/saǵat taza elektr qýatyn óndirýdi qolǵa alýy qajet.

Dıhan Qamzabekuly:

– Ýaqyt taýyp, alystan at aryltyp dóńgelek ústelimizge kelip, AES-ke qa­tys­ty halyqty alańdatqan suraqtarǵa jaýap berip, ózara jáne jýrnalıstermen pikir almasyp, bizge beımálim kóp dúnıeniń aǵy men qarasyn ajyratyp, durysy men burysyn anyqtap bergenderińiz úshin bárińizge rahmet. Buıyrtsa, bul taqyrypty talqylaý «Egemen Qazaqstan»-da ári qaraı jalǵa­sady.

Halyqty da túsinýge bolady. HH ǵasyr­da óte kúrdeli ári qıyn kezeńderden óttik. Sondyqtan bizdiń bul jumysty halyqqa arnalǵan qyzmet dep túsinińizder

Akademık Rahmetqajy Bersimbaı esimdi genetık bar. Sol kisi uıymdastyrǵan bir konferensııaǵa qatystym. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń zardaptaryna qatysty bir ǵylymı joba oryndalǵan eken. Sondaǵy aqaýmen týǵan adamdardyń genetıkasyn zerttegen. Biz ádette ıadrolyq bomba synaǵy ótken jerde bári máń­gi­lik­ke qurydy dep oılaımyz ǵoı. Biraq olaı emes kórinedi. Jaratqan bárin ózi retteıdi eken. Akademıktiń zertteýinshe, 3 urpaq almasqannan keıin adam tuqymy tazaryp, mýtasııalar qaıta ret­telip, ári qaraı durys jalǵasady. Bul da Jaratqannyń adamǵa degen meıir-sha­pa­ǵaty bolar. Múmkin týǵan topy­raq­tyń tazalyq qasıeti shyǵar.

Dóńgelek ústeldi daıyndaǵan –

Nurbaı JOLShYBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»