Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Al qazir she? Tilshilik saparmen aýyl sharýashylyǵy jumystaryn kóremiz. Dán sebý kezinen oraq túskenge deıingi sharýalardyń tynys-tirshiliginen habar beremiz. Keıbir jeke sharýashylyqtardyń egis dalasynda bolamyz. Sonda kóretinimiz, ylǵı jańa tehnıka. Germanııalyq «Class» markili kombaın men traktor, kanadalyq «MacDon» dep atalatyn jatka. Shóp basatyn tehnıkasy, jer jyrtar soqasyna deıin zamanaýı. Traktor ataýly da túgel ózgergen. Sheteldik dúnıe bolǵan soń, shıyrshyq atyp shıraq kórinetin. Demek jaǵdaıymyz burynǵydan áldeqaıda jaqsyraq...
Ras, keıingi jyldary osy asyraýshy salany damytýǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Agrarlyq sektordyń qaı baǵyty bolsyn ózgeris kóp. Sonyń biri – osy aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn jańartý máselesi. Mysaly, 2017 jyly elde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jańartý deńgeıi 1,9% bolsa, byltyr bul kórsetkish 2 esege artyp, 4,4%-dy quraǵan. Al salalyq mınıstrlik bergen málimetke súıensek, ótken jyly respýblıka boıynsha aýyl sharýashylyǵy salasynda 149 myń 800 traktor, 38 myń kombaın, 4 900 egis kesheni jáne 76 myń 300 tuqymsepkish, sondaı-aq 219 myń ártúrli topyraq óńdeý quraly tirkelgen.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
– Shilińgir ystyqta dala dıqandary kúrishin baptap, odan joǵary ónim alýdy nıet etetini anyq. Al mejelegen maqsattan shyǵý úshin, eń aldymen, sharýashylyq tehnıkasy jaqsy bolýy kerek. Biz eki jyl buryn jańa markadaǵy «Class Lexion 750» kombaınynyń ekeýin, «Class Axion 820» traktorynyń úsheýin aldyq. Fermerlik úsh soqa, bir dıskili tyrma, eki jer tegistegish lazerlik tyrma jáne buǵan qosymsha jańa túrik tehnologııasymen daıyndalǵan eki tuqym sepkish alyp otyrmyz. Bul – bizdiń ónimdi arttyryp, sapasyn joǵarylatýǵa kóp kómegi bolary sózsiz, – deıdi bizben tildesken Qyzylorda oblysyndaǵy «Shaǵan jer» JShS tóraǵasy Jeńisbek Syzdyqov.
Tóraǵanyń aıtýynsha, sharýalar úshin tehnıkalyq baza asa mańyzdy. Egindi tókpeı-shashpaı jınap, odan mol ónim alýda onyń atqarar róli erekshe. Aıtalyq, byltyr naýqan bastalar tusta seriktestiktiń bazasy taǵy keńeıip, jańa tehnıkalar alynypty. Atap aıtsaq, alty «Class Axion 820», úsh «Zoomlion 1604», úsh «Zoomlion 904» markaly traktor, «Case 4099» markaly kombaın, jańa túrik soqasy, eki «Class Lexion 750» markaly kombaın, úsh lazerlik josparlaýshy men «Zoomlion 160» markaly býldozer-ekskavator tıegish jáne teleskoptyq júk tıegishi eginshi aǵaıynnyń júgin jeńildetip tur. Buǵan qosymsha 4,5 metrlik dıskili tyrma jáne «MacDon» markaly ózdiginen júrip shóp oratyn mashına sharýashylyqtyń bar jumysyn atqaryp jatyr.
Biraq áli de ornyn toltyrar olqylyq kóp bizde. Keıbir sharýashylyq óz jaǵdaıyna qaraı kem-ketigin endi túgeldeýde. Rasymen, bıyl alǵan ónimniń bar qarjysyn jańa tehnıkaǵa jumsasa, keler jylǵy egin daıyndyǵyn qaıtpek? Qaramaǵyndaǵy dıqandar she? Olarǵa tólenetin jalaqy da bar emes pe?!
Desek te báribir osy saladaǵy kún tártibinen túspeı turǵan másele – mashına-traktor parkin jańalaý. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda: «Mashına-traktor parkiniń ábden eskirip, tozýy kúrdeli máselege aınaldy. Qazir aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 80 paıyzy tozyp tur. Sondyqtan jyl saıyn onyń 8-10 paıyzyn jańartyp otyrý qajet. Bul rette elimizdegi tehnıka óndirýshiler men sharýalardyń da múddesin eskergen abzal», degen edi.
Al jalpy buǵan deıin de Úkimet tarapynan qoldaý joq emes edi. О́zimizdegi memlekettik qoldaý resýrstaryn paıdalana otyryp, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler úshin sapaly jáne zamanaýı tehnıkalarǵa qoljetimdilik artyp keledi. Mysaly, 2018 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alýǵa beriletin kredıtter boıynsha syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý (10 paıyzǵa deıin) baǵdarlamasy qaıta jandandy. Sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes, 2027 jylǵa qaraı 10 myńǵa deıin otandyq traktor jáne ózge de tehnıka satyp alý josparlanǵan edi. Bul – ózimizdiń mashına jasaýshylarǵa da úlken kómek.
Otandyq demekshi, búginde Qazaqstanda túrli markadaǵy traktor men kombaın qurastyratyn 8 iri kásiporyn jumys isteıdi. Bular – «Agromashholdıng KZ» AQ, «QAIK» JShS, «SemAz» JShS, «KAZROST Engineering Ltd.», «Qostanaı traktor zaýyty» JShS, «MTZ-Qazaqstan mashına jasaý zaýyty» JShS, «Kaz Kioti» JShS jáne «ST ESEMBLI» JShS. Qazir jergilikti fermerler osy otandyq óndirýshilerden ózine unamdy modelderge qolma-qol qarjy nemese lızıng arqyly qol jetkizip júr.
Mysaly, osy baǵytta jumys istep jatqan «Qostanaı traktor zaýyty» bazasyn aıtýǵa bolady. Kásiporynnyń qýaty – jylyna 700 traktor. Joba Qazaqstan men Reseıdiń ónerkásiptik baǵdarlamasy sheńberinde júzege asqan. Qostanaı qalasynyń ındýstrıaldyq aımaǵynda «Peterbýrg traktor zaýyty» AQ-men yntymaqtastyq negizinde bastalyp, qos taraptyń ónimi aýyl sharýashylyǵy salasynda qoldaý tapty.
«Kıroves» markaly qýatty tehnıkanyń tarıhy da tym áride. Bizdiń sharýalar úshin myqty ári tózimdi traktor sanalatyn bul 1924 jyldan beri shyǵady. Al 2014 jyldan bastap jańartylǵan nusqasy paıdalanýǵa berildi.
Munan bólek, reseılik jáne Belarýs memleketiniń traktorlary suranysqa ıe. Bizdiń sharýalardyń da kóptep paıdalanyp otyrǵany – osylar. Sondaı-aq qazirgi agroqurylymdarda AQSh, Germanııa, Kanada, Túrkııa, Shvesııa sekildi shetelderden túrli aýyl sharýashylyǵy jabdyqtary men qurylǵylaryn jetkizetin kompanııalar da kóbeıgen. Joǵaryda aıtqandaı, sheteldik kombaın men jatkalardyń túr-túri elge jetip jatyr.
Qoryta aıtsaq, eski tehnıkany shuqylaı-shuqylaı sharshaǵan sharýashylyqtyń astyq óndirýde, ne mal azyǵyn daıyndaýda kóp kedergige ushyraıtyny anyq. Tozyǵy jetken tehnıka jumysty turalatady. Bul – anyq. Naýryz ben qarashanyń sońyna deıin dala basyndaǵy sharýanyń kóligi jap-jańa bolsa ǵana jany jadyrańqy. Jumysy da júıeli. Kelesi buǵan «sý tapshylyǵy bolmasa» degen tilekti de qosamyz. Ásirese ońtústik óńirlerde. Sol úshin osyndaı keri ketken dúnıeni qalypqa keltirip, bıylǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabar degen senim bar. Áıtpese, eski tehnıkanyń esti jıǵyzbaıtyndyǵy – basy ashyq nárse.
