Talǵam men tarazy
Qazaq syn ónerinde «syn – shyn bolsyn, shyn syn bolsyn» degen Áýezov qaǵıdasy altyn erejege balandy. Synshy Saǵat qalamy da bul erejege tastaı berik boldy. Ne jazsa da, ádiletti, týrashyl ustanymynan aınymaı kórkemdik qubylystardy tamyrynan tanyp, shalqar bilimi men kásibı taldaýyn óre otyryp, shynaıy synshyldyǵymen Sholpan juldyzdaı birden jarq etti. Jazýdaǵy ózindik stıli, qalam qýaty, oı ólshemi, syn deńgeıi ádebıetshiniń alǵashqy qadamynan aıqyn kórindi.
Dodaǵa jańa qosylǵan sátinen-aq oı ushqyrlyǵy men tapqyrlyǵy, túıdek-túıdek áserli tolǵamdarymen erek shabysy kórinip, top arasynan oq boıy ozyq shyqty. 1974 jyly ádebıetshiniń tuńǵysh toptamasy «Syn muraty» jaryq kórerde tanymal synshy Zeınolla Serikqalıev jańa jınaqqa taldaý jasap, oń pikir aıtady.
«Qoljazbany bastan-aıaq úńile qarap shyqqanda týǵan ádebıetimiz jaıly janashyrlyqpen tebirene tolǵana alatyn, ómirge, ádebıetke óz túsinigi, óz júregi ómirimen baıypty barlaý jasap, taldanar shyǵarmanyń, sóz bolar ádebı qubylystyń syr-sypatyn, tabıǵatyn meılinshe ádil tanyp, ádil baǵalaýǵa tyrysqan talǵampaz, bilimdi ádebıetshiniń qalam izin tanısyń. S.Áshimbaev maqalalary, eń aldymen, problemalyq sypatymen, kótergen taqyrybynyń aktýaldy, ómirsheńdigimen qyzyqtyrady», dep jazdy Zeınolla Serikqalıev.
Qalamynyń ulttyq boıaýyn, rýhanı jan tazalyǵyn, adaldyǵy men ar únine zer salatyndyǵyn kórsetken alǵashqy kitaby synshy Saǵat shyǵarmashylyǵynyń altyn bastaýyna aınaldy. Sol jınaǵy úshin Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty atandy. Tuńǵysh toptamasymen top jarǵan ádebıetshiniń odan keıin de kórkemdik kókjıegi keńeıip, synshyldyq tarazysy aýyrlaı tústi. Býyrqanǵan qalamynan «Talantqa taǵzym» (1982), «Parasatqa qushtarlyq» (1985), «Shyndyqqa súıispenshilik» (1993) kitaptary týdy. Bul eńbekterde synshy «Ádebıet – kórkemsóz fılosofııasy» dep ózi jazǵanyndaı, sóz zergerleriniń oılaý, jazý, til mádenıeti, ıntellektýaldyq áleýeti men sýretkerlik kózqarasyna oramdy pikirler aıtady. M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın, Á.Nurpeıisov shyǵarmashylyǵyndaǵy kórkemdik ıdeıa, azamattyq áýen, halyq ómiriniń shyndyǵy, eldik sana, dúnıetanym tereńdigi, keıipkerler júıesi, sıýjet quraý, harakter somdaý, kompozısııa haqynda tereńnen súńgip, taldaý jasaıdy. Ǵabıt Músirepovpen úsh suhbatyn («Músirepov týraly trıptıh») atalǵan janrdyń qazaq topyraǵyndaǵy ozyq úlgileriniń biri deýge bolady. Sondaı-aq Saǵat Áshimbaevtyń ónertanýshylyq qyry – teatr, kıno synyndaǵy eńbekteri de bir tóbe.
Synshy qalamynyń ereksheligi sol, jazýynyń tula boıynda qatqyldyq joq. Saǵat ne jazsa da, súıip otyryp jazady deıdi. Qandaı shyǵarma, qaı jazýshy týraly jotaǵa batar salmaqty syndar aıtyp otyryp, eshkimniń janyna selkeýdeı jara túsirmeýge tyrysady. Bul da ádebıetshiniń názik janynyń, baýyrmal júreginiń, jalpylaı aıtsaq, adamgershilik deıtin asyl uǵymnyń kórinisi emes pe?
Azamattyq apogeıi
Azamattyq kózqarasy men synshylyq paıymy qatar qabysqan, tolysqan ádebıetshi endi bir kezde qoǵamǵa, aınaladaǵy ishmerez ádetterge, halyqtyń oı deńgeıine, adamdardyń adamdyq qasıetterine tereńnen zer salyp, tolǵamdy oı tolǵaıdy. Ádebıetshiniń gýmanıstik qyryn tanytqan «Azamattyq formýlasy» atty áleýmettik-fılosofııalyq maqalasy – kemel oıdyń jemisi, synshyldyqtyń syrly kórinisi. Avtor bul zertteýinde fransýz jazýshysy, fılosof Mıshel de Montenniń «Halyq óziniń azamattyq manıfesin san ǵasyrlar boıy qanymen de, janymen de jazady. Azamattyq manıfesi aıqyn emes halyqtyń bolashaǵy da aıqyn emes», deıtin pikirin keltirip, ózi de tujyrymdy oı aıtady. «Adamgershiliktiń aqshańqan apogeıi – azamattyq», dep naqty kórsetedi. Sondaı-aq óz ortasyndaǵy kúnde kórip júrgen ospadarlyqty, jaıylǵan, senimsiz minezderdi, turaqsyz tıpterdi sýrettep, oı tórkinin hakim Abaıdan tartyp otyrady.
«Rýhanı jut – toǵysharlyq, kózqarastaǵy taıyzdyq, minezdegi ózimshildik, dúnıetanymdaǵy dúmshelik, sezimdegi jelbýazdyq, sózdegi ekiushtylyq, nıettegi aramdyq pen ashkózdilik, kóńildegi kórsoqyrlyq pen peıildegi tarlyq, kókeıdegi toıymsyzdyq, júristegi suıyqtyq, pozısııadaǵy samarqaý beıtaraptyq, árekettegi jaltaqtyq, qarym-qatynastaǵy esep pen paıdakúnemdik, prınsıptegi solqyldaqtyq, maqsat-murattaǵy jer baýyrlaǵan usaqtyq, senimdegi nemquraıdylyq. Osynyń bári – toǵysharlyq «aýrýdyń» basty-basty sımptomdary», dep túıedi.
Keıde josyqsyz aıta beretin «Batys Eýropanyń pálenshe memleketi syıyp ketedi degen shartty salystyrýdyń» durys emestigine toqtalyp: «Endigi jerde respýblıkamyzdyń rýhanı mádenıetine qansha eldi syıyndyryp, qansha jurtty súıindirip otyrmyz degen faktilerge júginýimiz kerek. Esh ýaqytta da jerdiń úlkendigi ulttyq sana-sezim úlkendiginiń úlgisi bolǵan emes jáne bolmaıdy da!» dep tujyrym jasaıdy. Iá, Saǵat Áshimbaev ulttyń ádebıetine ǵana emes, mádenıeti men rýhanııatynyń ozyq bolýyna da ólsheýsiz úles qosty jáne ult jolynda ár azamattyń únsiz qalmaýyn talap etti. Qazaqtyń qyzyl sózge ergen daraqylyqtan aıyrylýyn, eń aldymen, azamat retinde úndedi. Qoǵamdaǵy julynqurttardy, toǵysharlar men nemquraıdylardy týra sýrettep, dáıekti mysal da keltiredi.
Ultjandy synshy qoǵamdaǵy búlkildep turǵan ár tamyrdyń soǵysyn sezdi. Qazaqtyń basyndaǵy túrli problemany da jan-júregimen túısinip, tolǵady. Ultynyń erteńin oılap, el men jer, din men dil, dástúr men til dep tebirenedi. «Týǵan tilińdi súıý degen – ony egjeı-tegjeı bilý, osy tildiń qudiretin patsha kóńilmen pash etetin Asan ata men Abaıdan bastap bárin oqý degen sóz», deıdi. Abaıdyń «Til óneri dertpen teń» degen san qatparly oıynyń astaryna úńilip, syryna súńgı túsedi.
Qaıratkerlik qaǵıdaty
Qudaı talant berse, jaqsy aqyn, táýir jazýshy, kásibı synshy bolýǵa da bolady. Al azamattyq ustanym, azamattyq kózqaras, qaıratkerlik syndy aldaspan qasıetter talantty adamnyń bárinde bola bermeıdi. Synshynyń týǵan ádebıetke salǵan oljasynan bólek otanǵa, týǵan halqyna, ádilet pen shyndyqqa degen azamattyq ustanymy árqashan berik boldy. Ádebıetshi ǵumyrynyń sońyna deıin janqaltasynda qalamy men aqıqattyń aınasyn qatar alyp júrdi. Taǵdyrdyń túrli qaltarysynda, qandaı qyzmette júrse de, tek shyndyqty kózdedi. Ásirese Qazaqstan Radıo jáne telehabarlar taratý jónindegi komıteti tóraǵasynyń orynbasary, keıinnen tóraǵasy qyzmetterin abyroımen atqarǵan ýaqytta ulttyq til men sana, el tarıhy, rýhanııat, demokratııa jáne bıýrokratııa, táýelsizdik, salt-dástúr, jastar tárbıesi, qoǵamdyq qundylyqtar haqynda tushymdy oılar týyndatqan «Paryz ben qaryz», «Júrekten qozǵaıyq!» «Qaýyshý» sekildi avtorlyq baǵdarlamalary Saǵat Áshimbaevtyń ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq áleýetin, áleýmettik-fılosofııalyq kózqarasyn, tulǵalyq bolmysyn tanytty. Jyldar toǵysynda ult rýhanııaty men mádenıetine orasan úles qosqan «Paryz ben qaryz» habary da búginde «Altyn qordyń» altyn júlgesine aınalyp otyr.
Azamattyq ustanymynan tanbaǵan tulǵa Jeltoqsan kóterilisi kezinde de qundy derekterdiń saqtalýyna sebepshi boldy. El basyna alaı-dúleı kún týyp, aınala teńselip turǵan sátte mundaı batyl sheshimge barý úshin adamǵa qandaı qaırat, qandaı minez kerek? Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen qaǵıdatty sózi de Saǵat tabıǵatynan alys ketpese kerek-ti. Iá, Saǵat Áshimbaevtyń synshylyǵy tek ádebıetke túsken sáýle bolsa, azamattyǵy barsha qazaqqa, ulttyń oıaný jolyna, tarıhqa túsken nurly jaryq syndy.
Kózkórgenderdiń aıtýyna qaraǵanda, Saǵat aǵa dál osy laýazymdy qyzmetinde júrip «Egemen Qazaqstannyń» ańyz redaktory Sherhan Murtazamen birlesip televıdenıe men gazettiń «Qaýyshý» atty eldik keshin ótkizedi. Sol sharada azattyq muratyna qatysty talaı mańyzdy oılardyń tıegi aǵytylady. «Bul – jýrnalıstıkanyń eleýli sheberlik synyby boldy» dep eske alady sol jıynǵa qatysqandar.
Sanatker azamattyń adamgershiligi, qushaǵyna tolǵan meıirimi, jaqynǵa da, bótenge de birdeı alǵadaı kóńili men ańǵaldyǵy – bir bólek hıkaıa. Buǵan Saǵat Áshimbaevtyń kózin kórgen, qatar júrgen, iltıpatyna bólengen, sharapaty tıgen aqyn-jazýshy, ádebıetshi, jýrnalısterdiń estelikteri kýá. Sonyń biri – Saýytbek Abdrahmanovtyń «Aǵa» degen maqalasyn oqyp, keń júrekti synshynyń alǵaýsyz ańǵaldyǵyna eriksiz jymıyp otyrmyz.
«Sákeń jaqsylyq jasaýdan qaıtpaıtyn jáne soǵan daıyn turatyn. Keıde onysy kútpegen jaǵdaıǵa da uryndyryp qalatyny bolýshy edi. «Lenınshil jasqa» bir barǵanymda sabaǵymnyń jaıyn suraǵyshtaı berdi. «Bálenshemen qalaı ediń?» dep bir ustazymyzdyń atyn atady. «Jaman emes», deımin. «Biz erteń ol kisimen bir jerde dastarqandas bolamyz. Men seni aıtyp qoıaıyn, oń kózimen qarap júrsin», deıdi Sákeń. «Keregi joq, basqalaı túsinip qalar», dep jatyrmyn. Sákeń bolatyn emes, «Ol kisiniń maǵan kózqarasy jaqsy, ózi bizdiń ustazymyz ári turaqty avtorymyz. Saǵan bizdiń qalaı qaraıtynymyzdy bilgeni teris bolmaıdy», deıdi. Eki-úsh ret qarsylyq bildirgenimmen, arǵy jaǵymmen: «E, meıli, oń kózimen qarasa qarasyn, ótinish aıtyp jatqanym joq qoı», deıtindeımin... Sóıtken Sákeńniń «kómeginiń» nátıjesi kóp kúttirgen joq. Dúısenbi kúni dál sol ustazymyzdyń leksııasy bola qalsyn. Dáristi túıindeıtin tusta ol kisi adam jas kezinen, eń aldymen, ózine senýi kerektigin, bireýdiń qoldaýymen eshkim alysqa bara almaıtynyn, ózi ondaı tamyr-tanystyqqa eshqashan jol bermegenin, aldaǵy kezde de jol bermeıtinin aıtyp keldi de, sózine naqty mysal atady...» dep jazady Saýytbek Abdrahmanov. Iá, bul «keleńsiz» oqıǵa da Saǵat aǵamyzdyń bireýge bolsa eken dep turatyn ǵajap janyn tanytady.
Túıindeı kele aıtarymyz: Saǵat Áshimbaevtyń ómirlik fılosofııasy myna nárseni uǵyndyrady. Kez kelgen adam, eń aldymen, azamattyq ustanymyna adal bolýy kerek. Qaıratkerlik – oıaý jannyń serigi. Janyń men tánińdi, júregińdi uıyqtatpa. Ishki rýhyńnyń, ishki senimińniń, aqıqat aınańnyń aldynda árqashan adal bol. О́mirde meıli kim bolsań da azamattyq kózqarasyńdy alǵa usta. Qazaq dep soqqan ishki daýsyńnyń únin óshirme, syrtqa shyǵar, aınalańa estirt, álem moıyndasyn. Kózben kórgenińdi kórmegendeı bolma, ótirik bas shulǵyp ómir súrme, óz sózińdi, shyn sózińdi aıt.
Qysqa ǵumyrynda orasan ıgi istiń basynda bolǵan taý tulǵa Saǵat Áshimbaev týraly áli talaı jazylar. Árıne, arda azamattyń á degennen ádebıetshiligi, synshylyǵy oıǵa oralady. Desek te ult pen tildiń taǵdyry tarazyǵa túsip, terbelip turǵan tusta kózimen kórip, júregimen sezgenge beıjaı qaramaı, óz únin qosyp, aınalasynyń bári aýzyn býǵan sátte ulttyń sózin daýystap aıtqan Saǵat Áshimbaevtyń azamattyǵy, qaıratkerligi, qarapaıymdylyǵy qaǵıdatshyl, árqashan izdenis ústindegi muratymen qalamgerlik teń túsedi dep sanaımyz.
