Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul týraly jýyrda «Amanat» partııasynyń agroónerkásiptik keshen (AО́K) jónindegi respýblıkalyq keńesiniń otyrysynda jarııalandy. Qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge túzetýler men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn Tamaq ónerkásibiniń salalyq odaqtary usynyp otyr.
Qazirgi tańda otandyq azyq-túlik óndirýshiler men saýda kompanııalary arasyndaǵy qarym-qatynas qalyptasqanymen, bizdegi óndiristiń paıdasyna qaraı yńǵaılastyrylmaǵan. Kórshiles Reseı jáne Belarýs óndirýshilerinde óndiristiń ózindik quny bizdegi kompanııalarǵa qaraǵanda 10-25% shamasynda. Buǵan, birinshiden, joǵaryda atalǵan elderdegi agrarlyq óndiristiń shıkizat bazasy bizge qaraǵanda jaqsy damysa, budan bólek, sharýashylyqtar nysanaly sýbsıdııalar túrinde eleýli memlekettik qoldaýǵa ıe bolyp otyrǵany. Nátıjesinde, reseılik jáne belarýstyq fermerler teń jaǵdaıda ózderin bizdiń áriptestermen salystyrǵanda ekonomıkalyq ári qarjylyq jaǵdaıda utymdylyq tanytady. Atalǵan eki eldiń tamaq ónerkásibi óndirisiniń ónim shyǵarý kólemi bizdegi kompanııalardyń kólemimen salystyrǵanda birneshe ese artyq. О́ıtkeni aýqymy keń kóptegen iri kásipornymen erekshelenedi. Mundaı iri oıynshylar Qazaqstan naryǵyna shyǵyp, basyp alýdyń ekonomıkalyq strategııasyn ońaı paıdalana alady. О́ıtkeni otandyq kásiporyndardyń básekelestik qabiletine qolaısyz jaǵdaı jasap qoıǵan. Ásirese Reseımen shekaralas aımaqtarda, bizdiń óndirýshilerdi naryqtan múldem ketýge májbúrleıtini, ónimdi ózindik qunynan tómen baǵamen sata almaıtyndyǵynda. Tipti saýda jelilerine tıimdilik tanytyp otyrǵan iri sheteldik jetkizýshilerdiń taýar úshin tólemdi arzandatyp, bizdegi saýda jelilerimen jumys isteýge múmkindigin nasharlatyp jibergen.
Mundaı qaýipti básekelestik elimizge sapasyz arzan ımporttyq ónimderdi kóbirek ákelýi. Importtaýshylar taýardyń bir partııasyn tekserýmen shektelip, sodan keıin ıngredıentterdiń quramy men sapasyn teksermeı, ónimdi bir jyl boıy ákele alady. Al otandyq tamaq ónimderiniń sapasy únemi ári qatań tekseriledi. Budan keıin eldegi azyq-túlik naryǵynda ımporttyń basymdylyq alýy, al bizdiń ónimderdiń úlesi turaqty túrde tómendeýine jetkizip otyr. Bul tájirıbe elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine japa shektirip otyr. Zań jobasynyń avtorlary memleket jergilikti jáne sheteldik óndirýshilerge básekelestik úshin teń jaǵdaı jasap, aralasýy kerektigin aıtady.
«Biz mundaı zańnyń qajettiligi baıaǵyda pisip-jetildi dep esepteımiz, óıtkeni jyldan-jylǵa otandyq naryqta óz azyq-túlik ónimderimizdiń úlesi azaıyp barady. Bizdegi saýda kompanııalaryna olar kóbirek aqsha taba alatyn ımporttyq ónimderimen qyzyqtyrady. Biraq bul – jergilikti óndirýshiniń esebinen turǵan jaıt. Bizdiń oıymyzsha, ishki naryqta otandyq óndirýshiler úshin saýda salasyndaǵy qoldanysqa engen zańdardy túzetý qajet. Dál osy máseleni sheshýge jańa zań jobasy joldandy», dep túsindiredi Parlament Májilisiniń depýtaty, «Amanat» partııasynyń AО́K jónindegi keńesiniń basshysy Nurjan Áshimbetov.
Joba daıyndaýshylary atap ótkendeı, jańa zań belgileıtin negizgi jańalyqtardyń biri – otandyq azyq-túlik ónimderin saýda sórelerine basymdyq berilýi. Munyń bári eldegi saýda nysandaryna qatysty bolmaq.
Zań jobasynda óndirýshiler jetkizgen taýar úshin saýda kásiporyndarynyń tólemderin normalaý. Mundaı tólemderdi keıinge qaldyrý 30 kúnnen aspaýy kerek. Qazir saýda jelileri satylǵan taýarǵa úsh aı, alty aı jáne odan keıin tólenetin jaǵdaılar kezdesip jatady. Respýblıkalyq keńestiń otyrysynda ózimizdiń iri sút ónimderin óndirýshilerdiń biri eldegi belgili saýda jelisiniń sórelerinen narazylyq retinde óziniń barlyq taýaryn alyp tastaýǵa májbúr bolǵan. Sebebi saýda jelisi jetkizilgen jáne satylǵan ónimder úshin bir jylǵa jýyq ýaqyt boıy tólemdi keshiktirip, óndirýshige shamamen 1 mıllıard teńge qaryz bolǵan eken.
Jańa zań óńirlerdegi saýda naryǵynda belgili bir kompanııanyń monopolııalyq jaǵdaıyn aıqyndaıtyn ólshemsharttardy ózgertýge baǵyttalǵan. Eger eski nusqada monopolııaǵa qarsy vedomstvo elimizdiń barlyq óńirindegi jáne saýda nysandaryndaǵy sanattar boıynsha, onyń ishinde shaǵyn dúkender men iri sýpermarketterdi qosa alǵanda naryqtaǵy jeliniń úlesin eseptese, jańa nusqada bir eldi meken aýmaǵynda naqty satýshynyń úlesin esepteý usynylyp otyr.
«Salalyq odaqtar jańa zań elimizdiń saýda jelilerimen otandyq azyq-túlik ónimderin satýdy retke keltirýge jáne osy salada qalyptasqan ádiletsiz jaǵdaıdy túzetýge kómektesedi dep úmittenedi. Ázirge saýdaǵa otandyq óndiristi qoldaýdan góri ımporttan aqsha tabý tıimdirek. Bul dısproporsııany otandyq ekonomıka múddesi úshin retteý – memlekettiń mindeti. Zań jumys oryndaryn quratyn, salyq tóleıtin, eń bastysy – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń strategııalyq mindetin sheshetin ózimizdiń óndiristi damytýǵa kómektesip, órkenıetti jaǵdaı jasaýǵa múmkindik beredi dep senemiz», deıdi «Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵy» ZTB prezıdenti Rýslan Sharıpov.
Jańa zań jobasyn ázirleýge Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshylary qatysyp, barlyq erejelerdiń zańnamaǵa sáıkestigin tekseredi. Sondaı-aq joba erejelerin daıyndaýǵa Parlament Májilisi AО́K komıtetiniń depýtattary men zań qyzmeti tartylady. Damyǵan elderdiń ishki naryqty qorǵaý jáne saýda salasynda biryńǵaı órkenıetti normalardy qalyptastyrý jónindegi tájirıbesin egjeı-tegjeı taldaý josparda bar.
Sonymen «Saýda qyzmeti týraly» zań jobasynyń aldyn ala redaksııasy 1 naýryzǵa deıin aıaqtalyp, odan keıin qujat Parlamentke qaraýǵa jiberiledi.
