Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Elde sý únemdeý jabdyqtary shyǵarylady
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitovtiń aıtýynsha, qujat saladaǵy qazirgi ahýaldy jáne úzdik halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp ázirlengen. Elimizdiń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin 20 jańa sý qoımasyn salý jáne jumys istep turǵan 15 sý qoımasyn rekonstrýksııalaý, sondaı-aq 14 myń shaqyrymnan astam ırrıgasııalyq kanaldar men gıdrotehnıkalyq qurylystardy jańǵyrtý kózdelip otyr.
Tasymaldaý kezindegi sýdyń ónimsiz shyǵynyn 50-den 25%-ǵa deıin tómendetý, al qolda bar sý resýrstaryn 2,4 tekshe km-ge ulǵaıtý josparlanyp otyr. Jalpy, josparlanǵan tásilderdi iske asyrý 2030 jylǵa qaraı sýarmaly jerlerdiń aýmaǵyn 2,5 mln ga-ǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi.
Fermerlerdi sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanýǵa yntalandyrý úshin sýarý júıelerin qurýǵa, oǵan qosa tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý jabdyqtaryn satyp alýǵa arnalǵan shyǵyndardy sýbsıdııalaý úlesi 50%-dan 80%-ǵa deıin ulǵaıtylatyn bolady. Osynyń arqasynda sý únemdeý tehnologııalary qoldanylatyn sýarmaly jerlerdiń aýdany 1,3 mln ga-ǵa deıin ósedi, shamamen 2,1 tekshe km sý únemdeledi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy óniminiń ónimdiligi aıtarlyqtaı artady dep kútilýde.
Búgingi tańda hydro.gov.kz sıfrlyq platformasyn qurý jumystary aıaqtalyp keledi, onda sý obektileri, gıdrotehnıkalyq qurylystar, sý sharýashylyǵy basseınderi men ýchaskeleri, gıdroposttar jáne t.b. jınaqtalǵan biryńǵaı Sý kadastry qalyptastyrylatyn bolady. Ony bıylǵy 3-toqsanda ónerkásiptik paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Sonymen qatar mınıstr Tujyrymdamada 3,5 myń shaqyrymnan astam sý arnalaryn sıfrlandyrý jáne sýarý júıeleriniń esebin avtomattandyrý kózdelgenin aıtty. Al Jambyl oblysynyń ákimi Erbol Qarashókeev, Túrkistan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldy jáne Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev óńirlerde jańa sý qoımalaryn salýǵa daıyndyq jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizý týraly baıandama jasady.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, sýdy tıimdi paıdalaný – asa mańyzdy mindetterdiń biri, sol úshin usynylyp otyrǵan Tujyrymdama osy baǵyttaǵy negizgi baǵdarlamalyq qujat bolady. «Ony iske asyrý sý resýrstaryna monıtorıng júrgizý men boljaýdyń naqty júıesin jolǵa qoıýǵa yqpal etedi. Bul júıe sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan óte qajet. Tujyrymdamanyń mańyzdy baǵyty – sý sharýashylyǵyna qajetti ınfraqurylymdy salý jáne rekonstrýksııalaý. Kóp jyldar boıy olardy kútip ustaýǵa tıisti kóńil bólinbeı keldi», dedi Á.Smaıylov.
Munymen qatar ol Ortalyq Qazaqstan men Astananyń basty sý arnasy – Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanalda sorǵy stansalary jumysynyń tıimdiligi nebári 30% ekenine toqtaldy. Úlken Almaty kanaly paıdalanýǵa berilgen kezden bastap 40 jyl boıy jóndeý júrgizilmegen. Odan bólek Túrkistan, Qyzylorda, Jambyl oblystarynda magıstraldyq jáne sharýashylyq aralyq arnalardyń kópshiligi tozǵan – nátıjesinde 40% sý ysyrap bolyp jatyr.
Úkimet basshysynyń sózinshe, tujyrymdamanyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – sý únemdeýdi yntalandyrý. «Sý tapshylyǵynda jáne sýdy tutynýdyń artýy kezinde, eń aldymen, sý shyǵynyn azaıtý men ony uqypty paıdalaný óte mańyzdy. Biz qazir fermerlerge sý berý qunyn sýbsıdııalap otyrmyz. Sondaı-aq sý únemdeý tehnologııalaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵynnyń 50%-yn óteımiz. Bıyl bul mejeni 80%-ǵa deıin kóterý josparlanyp jatyr», dedi ol.
Sonymen qatar Premer-mınıstr elimizde sý únemdeý júıelerin engizý qarqyny tómen deńgeıde qalyp otyrǵanyna nazar aýdartty. «Tehnologııalar quny qymbat. Oǵan dıqandardyń kópshiliginiń shamasy jetpeıdi. Sondyqtan olardy ózimizde shyǵarýdy qolǵa alý kerek. Mundaı jobalar qazirdiń ózinde talqylanýda. Olardy iske asyrýymyz qajet», dep túıindedi bul oıyn. Sóıtip, sý resýrstaryn paıdalaný salasyndaǵy ǵylymı zertteýler júıesin jolǵa qoıý kerektigine arnaıy toqtaldy. Atap aıtqanda, Ertis ózeniniń resýrsyn aýmaqtar arasynda qaıta bólýdi qarastyrýdyń mańyzy zor.
Kelesi kezekte – transshekaralyq sýdy paıdalaný máselelerin sheshý. Úkimet basshysy kórshi memlekettermen osyndaı kelisimderdi ázirleý aıasynda kelissózder úderisterin kúsheıtý úshin mańyzdy argýmentter qalyptastyrý jaǵyna mán berilýi tıis ekenin atap ótti. «Jalpy, Tujyrymdamada josparlanǵan barlyq is-sharany sapaly iske asyryp, oǵan jaýapkershilikpen qaraý elimizdegi sý resýrstaryn basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Sondyqtan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen jáne óńir ákimdikterimen birge ony tıimdi iske asyrýdy qamtamasyz etýi qajet», degen ol óńir ákimdikterine 1 aılyq merzimde kommýnaldyq sýarý men jeke sýarý júıelerin qalpyna keltirý jáne olardy sıfrlandyrý boıynsha jol kartalaryn qabyldaýdy, kommýnaldyq gıdrotehnıkalyq qurylystardy jan-jaqty tekserýdi tapsyrdy.
Úkimet basshysy Tujyrymdamany tıimdi iske asyrý úshin Sý salasyn damytýdyń keshendi josparyn qabyldaý qarastyrylǵanyn aıtyp, eske saldy. «Bul jospar Tujyrymdamany modernızasııalaý men salýdy qarastyratyn sý ınfraqurylymy nysandarynyń naqty tizbesimen tolyqtyrady. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi 2 aptalyq merzimde Keshendi jospardyń jobasyn Úkimet Apparatyna engizýdi qamtamasyz etsin», degen Á.Smaıylov 1 aı merzimde otandyq sý únemdeý jabdyqtarynyń óndirisin uıymdastyrý jóninde naqty usynystar berýdi tapsyrdy.
60 myńǵa jýyq bıznes joba qoldaý alady
Úkimet otyrysynda shaǵyn jáne orta bıznesti odan ári qoldaý máseleleri talqylandy. Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, búgingi tańda memleket bıznesti júrgizý jaǵdaılaryn jaqsartý jáne ákimshilik júktemeni azaıtý jónindegi júıeli sharalardy, sondaı-aq kásipkerlik sektordy memlekettik yntalandyrýdyń tikeleı sharalaryn iske asyryp jatyr.
Bıznesti memlekettik qoldaýdyń suranysqa ıe sharalarynyń biri «Bıznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalarynyń quraldary bolyp otyr. Atap aıtqanda, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha nesıe somasy shamamen 1 trln teńgeni quraıtyn 12 myńnan astam bıznes jobasy kredıtterdi sýbsıdııalaý arqyly jeńildetilgen qarjylandyrý sharalarymen qamtyldy. 340 mlrd teńge somasyna 8 myń joba boıynsha kepildik berildi.
Qarjylyq emes qoldaý aıasynda 10 myńǵa jýyq kásipker oqytyldy. Al kásipkerliktiń túrli máseleleri boıynsha 166 myńnan astam keńes berildi. Bıyl bıýdjette shaǵyn jáne orta bıznestiń jalǵasyp jatqan 40 myń jáne 20 myń jańa jobasyn qoldaýǵa qarajat kózdelgen.
Mınıstr búginde «Bıznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalaryn biriktirýdi kózdeıtin Memlekettik qoldaý sharalaryn usyný jónindegi baǵdarlamanyń ázirlengenin aıtty. Baǵdarlamada básekege qabiletti, ımportty almastyratyn jáne eksportqa baǵdarlanǵan salalardy damytýǵa basa nazar aýdaryldy. Jańa jobalardy sýbsıdııalaý úshin bıýdjetti bólý negizinen óńdeý ónerkásibi salasyndaǵy kásiporyndar úshin júzege asyrylady.
Sonymen qatar Baǵdarlama sýbsıdııalaýdan kepildik berý quraldaryna jáne qoldaýdyń ózge sharalaryna birtindep kóshýdi kózdeıdi. Kepildik berý quraly eń tıimdi shara bolyp tabylatynyn jáne bıznestiń basty máselesi – bankter aldyndaǵy kepilderdiń jetispeý problemasyn sheshetinin álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Osyǵan baılanysty kepildik berý boıynsha nesıeleý somasy 3,5 mlrd teńgege (kepildikter 50%-ǵa) deıin ósti. Al Ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy jikteýshi tizbesi keńeıý jaǵyna qaraı qaıta qaraldy.
Ulttyq palata prezıdıýmynyń tóraǵasy Raıymbek Batalov «Atameken» UKP arqyly ShOB-ty qoldaý jáne damytý boıynsha júrgizilip jatqan jumystar týraly baıandama jasady.
Úkimet basshysy otandyq kásipkerlerdi qoldaý maqsatynda aýqymdy jumys júrgizilip jatqanyn atap ótti. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimindegi úlesi 36,5%-ǵa deıin ósti. Al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 40%-ǵa deıin ulǵaıýy kerek. «Osy maqsatqa jetý úshin qazirdiń ózinde kásipkerlik qyzmette jańa retteýshi saıasat engizilip jatyr. Júrgizilip otyrǵan «taza paraqtan» reformasy bıznesti belsendirý jolynda yntalandyrýshy sharalardyń tıimdiligin arttyrady. Búgingi tańda 9 myń artyq talap alyp tastaldy. Qalǵan 1 myńǵa jýyǵy bıznesti júrgizý jónindegi zań jobasy sheńberinde alyp tastalady», dedi Á.Smaıylov.
Ol bıyldan bastap baqylaý men qadaǵalaý salalarynda táýekelderdi basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesi iske qosylǵanyn eske saldy. Onyń nátıjesinde bıznesti josparly tekserý men kásipkerlerdi jaýapqa tartý jaǵdaılary birshama qysqarady. «Osy arqyly bıznes ákimshilik júktemeniń tómendegenin seziný kerek», dep eskertti.
Budan bólek, salyqtyq yntalandyrý aıasynda byltyrdan beri 4% mólsherlememen bólshek salyq rejimi engizildi. Eńbekaqy tóleý qorynan biryńǵaı tólem engizilgennen bastap mıkro jáne shaǵyn bızneske jalpy qarjylyq júkteme 34,5%-dan 20%-ǵa deıin tómendedi. Onyń aıtýynsha, keıbir máseleler áli de sheshilmegen kúıinde qalyp otyr. Olar óz kezeginde kásipkerliktiń damýyna kedergi keltirýde. «Mysaly, ákimdikter bıznestiń bazalyq ınfraqurylymǵa qosylý boıynsha ósip kele jatqan qajettiligin ıgere almaı otyr. О́ńirler josparlanǵan jobalardy ýaqtyly paıdalanýǵa berý úshin ınjenerlik jeliler men kommýnıkasııalardy jedeldetip júrgizýleri qajet», dep tapsyrdy Premer-mınıstr.
Sonymen qatar ShOB-tyń ári qaraı damýy úshin salyq salýdyń servıstik modeline kóshýdi qamtamasyz etý qajet ekenin qadap aıtty. Onda bızneske qoldaý kórsetýge kóbirek nazar aýdarylady. Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý merzimin qysqartý úshin ony ákimshilendirý tásilderin qaıta qaraý tapsyryldy. «Sondaı-aq óńdeý ónerkásibindegi jańa jobalarǵa serpin berý úshin normalardy pysyqtaýdy jedeldetip, keıbir salyqtardan 3 jyl bosata turý qajet. Salyqtardyń sanyn 20%-ǵa, al salyq jóninde esep berý nysandaryn 30%-ǵa qysqartý kerek», dedi Á.Smaıylov.
Onyń sózinshe, júıe quraýshy iri kásiporyndardyń aınalasynda otandyq kásipkerliktiń jumys isteýi úshin jaǵdaı jasalýy tıis. Jańa óndiristerdi lokalızasııalaýǵa jáne olardy ashýǵa yqpal etetin offteık-kelisimsharttardy belsendirek paıdalanǵan jón. О́z kezeginde, ofsettik sharttardy qoldaný tehnologııalar transfertine jáne qosymsha ınvestısııa tartýǵa yqpal etedi. «О́nerkásip mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen birge osyndaı uzaqmerzimdi sharttar jasaýǵa qoldaý kórsetý sharalaryn pysyqtaýy qajet», dedi Úkimet basshysy.
