– Vladımır Nıkolaevıch, áńgimeni tótesinen bastasaq, qazirgi jaǵdaıda sút ónerkásibi memleket kózdep otyrǵan mindetterge daıyn ba? О́ıtkeni Prezıdent halyqqa Joldaýynda elimizdi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý men óńdeýdiń iri óńirlik ortalyǵyna aınaldyrý mindetin qoıyp otyrǵany belgili.
– Bul jerde bir-birinsiz alǵa jyljymaıtyn quramdas eki bólik bar: birinshisi – óndiris pen óńdeý bolsa, ekinshisi – daıyn ónimdi satý. Bizdiń óndirýshiler búginde EAEO elderi naryǵynda da, alys shetelderde bolsyn básekege qabiletti joǵary sapaly ónim daıyndaı otyryp, sút shıkizatynyń kez kelgen kólemin óńdeýge áleýetti. Másele mynada, Qazaqstanda tehnıkalyq reglamentterdiń talaptaryna saı keletin sút shıkizaty jetkiliksiz. Barlyq talaptyń údesinen shyǵatyn shıkizat – baǵasy jaǵynan básekege qabiletsiz. О́ıtkeni kórshi elderdiń, mysaly, naryǵymyzdyń jaýlap alǵan Belarýs, Reseı óndirýshilerinen satyp alý Qazaqstanǵa qaraǵanda 10-30%-ǵa arzan jáne osy baǵa aıyrmashylyǵy jergilikti fermerlerge beriletin memlekettik sýbsıdııalar esebinen qalyptasqan. О́kinishke qaraı, bizdegi fermerlerdi qoldaý sharalary aýqymdy ári tıimdi bolmaǵandyqtan, ishki naryqta kórshilermen básekelese almaı otyrmyz.
Sondyqtan otandyq sút óńdeýshiler shıkizattyń edáýir bóligin kórshi elderden alady. Bizdińshe, bul – túbegeıli durys emes. EAEO deńgeıinde fermerlerdi memlekettik qoldaýdy teńestiretin reglamentterdi pysyqtaý qajet. Bir eldiń óndirýshilerine ortaq naryqtaǵy basqalaryna qaraǵanda utymdy jaǵdaıda bolýyna jol berýge bolmaıdy. Oǵan qosa kórshilerdiń aýyl sharýashylyǵy aýqymy jaǵynan da kólemdi, olardyń aınalymy bizge qaraǵanda 5-20 ese kóp. Sondyqtan bizdiń sharýa qojalyqtary, shıkizat óndirýshileri – aqylǵa salynǵan ári tıimdi memlekettik qoldaýǵa muqtaj.
– Osy arada «Amanat» partııasynyń agroónerkásiptik kesheni jónindegi Respýblıkalyq keńesi saýda týraly zańnamaǵa, naqtyraq aıtsaq, QR ishki naryǵynda azyq-túlikti ótkizý bóligine túzetýler, ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyna bastamashy bolǵanyna toqtala ketken jón bolar.
– Bul naryqtaǵy jaǵdaıdyń rettelmegeninen týyndap otyr. О́kinishke qaraı, saýda jelileri otandyq azyq-túlik óndirýshileriniń básekelestigine teń jaǵdaı jasamaıdy. Sebebi bólshek saýdagerler úshin ımporttyq ónimderdi satý kommersııalyq turǵyda tıimdirek, óıtkeni ımporttaǵy jelilerdiń marjasy kóbirek. Al otandyq jetkizýshiler olardy qyzyqtyrmaıtyndyqtan, saýda jelileri tolyǵymen kiriptarlyq jaǵdaı týyndatyp otyr. Mysaly, otandyq óndirýshiler saýda jelilerine úlken retrobonýstar tóleýge májbúr. Jetkizilgen jáne satylǵan ónim úshin tólemdi aılap keshiktiredi. Jaqynda, tipti bir soraqy jaǵdaı boldy: jergilikti saýda jelisi Qazaqstannyń jetekshi sút kompanııalarynyń birine mıllıard teńgege jýyq qaryz bolǵan! Bir jylǵa jýyq ýaqyt boıy saýda jelisi satylǵan taýar úshin jetkizýshige aqysyn tólemegen. Nátıjesinde, jetkizýshi narazylyq retinde óziniń barlyq ónimin osy sýpermarketter jelisinen áketýge májbúr boldy. О́kinishke qaraı, mundaı óreskeldik óte kóp. Kóp jaǵdaıda óz óndirýshilerimiz saýda jelilerine sharttaryn oryndatýǵa yqpal ete almaıdy. О́ıtkeni olar narazy óndirýshimen aradaǵy mámileden jaı ǵana bas tarta salýy múmkin. Eger saýda jelileri shyndyǵynda monopolıster ekenin eskersek, óndirýshiniń basqa amaly joq, óıtkeni oǵan taýaryn qalaıda satý kerek.
– Osyndaı jaǵdaıda memleket otandyq óndirýshiler men saýda jelileriniń ózara qarym-qatynasyn retteýge aralasa ala ma?
– Memleket otandyq óndirýshiler men saýda jelileriniń ózara qarym-qatynasyn mindetti túrde retteýge tıis. Qazir satýshylar men óndirýshilerdiń qarym-qatynasyn jabaıy naryq retteıdi jáne saýda jelileri kúshtilik tanytyp, «bizde satqyń kele me, onda sharttarymyzǵa baǵyn, baǵynǵyń kelmese, kete ber», dep otyr. Eger árbir qalada qaı saýda jelisiniń sózi júrip tursa, onda óndirýshiniń basqa baratyn jeri joq. Bazarlar men shaǵyn dúkender satylymnyń tek 20-30%-yn qamtamasyz ete alady, al negizgi azyq-túlik saýdasy úlken sýpermarketterde júrgiziledi.
Biz, óndirýshiler, osy máselelerdi burynnan kóterip júrmiz jáne «Amanat» partııasyna sol úshin jáne «Saýda qyzmetin retteý týraly» zań jobasyn birge ázirleýge daıyn bolǵany úshin alǵys aıtamyz. Bul óndirýshilerdiń rıteılmen ózara qarym-qatynasyn naqty retteýge múmkindik beredi. Sondaı-aq jergilikti saýdada otandyq óndirýshi úshin basym jaǵdaılar jasaıdy dep úmittenemiz.
– «Sút odaǵyna» kiretin kompanııalardyń Qazaqstandaǵy saýda jelilerimen ózara qarym-qatynasy qalaı?
– Qazir bizdiń óndirýshilerdiń saýda kompanııalarymen qarym-qatynasy shıelenisip tur. Mıllıard teńgege jýyq qaryzdar týraly aıtyp óttik. Másele tek tólemderdi keshiktirýden týyndap otyrǵan joq, kelisimshart jasasý barysynda únemi qysymǵa tap bolamyz. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, retrobonýstar, basqa da tólemder men qosymsha qyzmetter boıynsha kúrdeli, ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz sharttar mindetteledi. Nátıjesinde, bizge reseılik jáne belarýstik ónimdermen baǵa jaǵynan básekelesý óte qıyn, óıtkeni olardyń ımporttyq kólemi, ásirese shekara mańyndaǵy aýdandarda orasan. Saýda kompanııalary uıalmaı, «ımporttyq taýarmen jumys isteý bizge tıimdirek» degendi ashyq aıtady. Nátıjesinde, jyldan-jylǵa bizdiń óz naryǵymyzda saýdamyz quldyrap barady, óndiris tolyq kólemde jumys isteı almaıtyndyqtan, azyq-túlik qaýipsizdigimizge de qaýip tónip tur.
– Rasynda, iri saýda jelileriniń birinen ımporttyq ónimderdiń bútin bir bólimderi paıda bolǵanyn kórip júrmiz, tipti dúken ishindegi dúken deýge bolady.
– О́kinishke qaraı, solaı. Bul úrdis tek sýpermarketterde ǵana baıqalyp jatqan joq. Mysaly, bizde tek Belarýs ónimderin satatyn dúkender jelisi bar. Sol sııaqty ásirese shekara mańynda tek reseılik azyq-túlik satatyn dúkender tabylady. Ol jerlerden siz jergilikti eshteńe tappaısyz. Nelikten osyǵan jol berildi? Nelikten memleket otandastarymyzdy óz ónimderimizdi satyp alýǵa úgittemeıdi? Jaraıdy, sýpermarketterge bul kerek emes delik, biraq memleket ekonomıkanyń damýyna múddeli bolýy kerek emes pe edi? Kórshilerdiń naryǵyn mysal etip qarasaq ta, olardan tipti shaǵyn bolsa da, tek qazaqstandyq taýarlar satylatyn dúkendi taba almaısyz.
Saýda kompanııalarynyń ımporttyq azyq-túlikpen belsendi saýda jasaýǵa qulshyndyratyn ózindik sebepteri bar. Bul joǵaryda aıtylǵandaı, Reseı men Belarýstegi agrarlyq sektordy sýbsıdııalaý, EAEO sheńberindegi biryńǵaı retteý máselesimen baılanysty. Oǵan qosa ımporttyq taýarlarǵa otandyq ónimderge qaraǵanda baqylaý az. Mysaly, súttiń belgili bir markisindegi bir partııany tekseredi de sertıfıkat beredi. Sonymen bitti, úsh jyl erkin sata ber. Al otandyq taýarlar qatań baqylaýǵa alynyp, tekserilip otyrady. Sapasy, quramy sııaqty standarttarǵa sáıkestigi boıynsha qyrǵyn esep berýdi talap etedi. Nelikten bizdiń memleket óziniń reglamentterimen jergilikti óndirýshilerdi ábden mezi qylady da, ımporttyq azyq-túliktiń ústemdigine qarsy áreket jasamaıdy? Mundaı jónsiz retteý tájirıbesi álemniń basqa eshbir elinde joq sııaqty.
Máselen, sol Belarýstiń ózin alyp qarasaq, saýda sóreleriniń kórneki bóligi 70-80%-y otandyq azyq-túlikpen tolýy kerek degen qaǵıda zańdy túrde bekitilgen. Iá, ázirge biz 80%-dy talap ete almaımyz, óıtkeni biz barlyq segmentte úlken kólemde ónim shyǵarmasaq ta, sút, qaımaq, súzbe shyǵarýda jetip qalýymyz múmkin. Biraq qalaı bolǵanda da reglamentterde otandyq ónimder sórelerdegi eń jaqsy oryndarda turýǵa tıis ekenin kózdeý qajet. Qazirdiń ózinde biz eldegi saýda sóreleriniń jartysyn qamtamasyz ete alamyz.
– Sizdiń oıyńyzsha, otandyq ónimder satylatyn sórelerdi tartymdyraq etý, tanymal etý jumystary qalaı júrgizilýi kerek?
– Saýda sórelerindegi eń úzdik oryndar ımportqa emes, otandyq ónimderge berilýi kerek. Qazaqstanǵa damyǵan elderde de, kórshi elderimizde de bılik belsendi qoldanatyn qatań proteksıonıstik tájirıbelerdi engizetin ýaqyt keldi. Bizde búkil eldegi satylymdardy baqylaıtyn eki-úsh basym saýda jelileri bar. Eger olar bes, segiz, on bolsa, onda óndirýshide tańdaý paıda bolady, al jeliler tek klıent úshin ǵana emes, sonymen qatar óndirýshi úshin de bir-birimen básekelesedi.
Eń bastysy, saýda kompanııalary óndirýshilermen yntymaqtastyq sharttaryna engizip otyrǵan kelisimsharttyq mindettemelerdi jónge keltirý qajet. Biz saýda jelilerine jetkizýshilerden retrobonýstar men basqa da qosymsha syıaqylar alýǵa zańnamalyq túrde tyıym salýdy usynamyz. Jeliler muny qazirgi kelisimsharttar sheńberinde otandyq jetkizýshilerge júktep qoıǵan.
Bólshek saýda kompanııasy tek saýda ústemesinen aqsha tabýy kerek jáne alymdardy «qosymsha qyzmetter úshin» dep jasyrmaýy kerek. Jetkizilgen taýar úshin saýda kompanııasynyń tólem merzimin naqty retteý qajet. Qazir jańa zańǵa qatysty usynystarymyz jumys toby aıasynda pysyqtalyp jatyr. Eger osy tarmaqtardyń barlyǵy zańda bekitilse, onda bul, árıne, biz úshin úlken qoldaý bolady. Biz de tutynýshymyzdy sapaly ári alýan túrli sút ónimimen qýanta alamyz, óıtkeni ózimizde óndirilgen ónim – myńdaǵan shaqyrym jerden tasylǵan ımportqa qaraǵanda áldeqaıda balǵyn ári tabıǵı ekeni daýsyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
