Kóshpeliler oıyndaryna daıyndyq qalaı?

Qaı zamanda bolsyn halyqaralyq sport saıystaryn ótkizý adamzatty dostyqqa, memleketterdi tatýlyqqa sha­qyratyn is-shara bolyp eseptelgen. Qazir de solaı. Ýaqytynda qoǵam qubylystaryn jiti baqylap, baǵa berip otyrǵan Ernest Hemıngýeı Olımpıa oıyndarynyń mańyzy jóninde bylaı tolǵaǵan: «Jer-jahan Olımpıalyq oıyndarsyz da kúnkóris shekpeı me? Tarıh-ananyń ýaqyt atty perzenti oǵan qaıǵyra qoımasa kerek. Olaı desek, Olımpıada ótkizýdiń jerebesine jantalasa túsip, shary assa, uıymdastyrý isiniń qat-qabatyna maltyǵýǵa nege áýes, endeshe, iri qalalardyń bas ıeleri? Buǵan beıbitshilik elshileriniń bir-birimen shúıirkeleser jıyny – Olımpıada áldeqashan jaýap bergen. Eger jańa ǵasyrda jańa Feodosıı (Olımpıada oıyndaryna tyıym salǵan Rım ımperatory) shyǵa qalsa, búkil halyqtyń odan úlken mazaq eter adamy bolmas».

Ras, kóshpeliler oıyndaryn uıym­dastyrý – elimizdiń etnosport qozǵalysyn álemdik deńgeıde nasıhattaý jolyndaǵy eń utqyr jobalardyń biri. Sonymen qatar halqymyzdyń qonaqjaılylyq dástúri arqyly kúlli túrki halyqtarynyń rýhanı, mádenı tutastyǵyna yqpal etetin zor múmkindik. Osy rette Memleket basshysy Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda kóshpeliler oıyndaryn ótkizýdiń máni men mańyzyna erekshe toqtalǵan edi. «Qazaqtyń taǵy bir ereksheligi – kóne dáýir­den beri kele jatqan ómir salty. О́zge elder bizdi kóshpelilerdiń urpaǵy retinde biledi. Bul da – halqymyzdyń basty brendiniń biri. Kelesi jyly meniń sha­qyrýymmen Qazaqstanda V Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyndary ótedi. Bul qadam ulttyq sportty damyta túsýge zor múmkindik beredi. Sondyqtan baıraqty básekeni joǵary deńgeıde ótkizýimiz kerek», degen edi Q.Toqaev.

Hosh, endi daıyndyq barysyn baıan­daıyq. Eń aldymen, dúbirli dodanyń ótetin ornyna toqtalsaq. Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵynyń dırektory Baq­dáýlet Sábıtovtiń aıtýynsha, tańdaýda birneshe qala bolǵan.

– Áýel basta kóshpeliler oıynyn Almaty oblysy Qonaev qalasynda ótki­zýdi qarastyrǵanbyz. Onda Qapshaǵaı sý qoı­masy bar. Alataýdyń tabıǵaty týrıs­terge unaıdy. Biraq ol jerde ınfra­qu­rylym joq. Ákimdik jol tó­seımiz, qonaqúı salamyz degenimen, doda­nyń ótýine ne­bári jeti aıdaı ǵana qaldy. Jarysqa qajetti nysandardyń qurylysy ýaqtyly aıaq­talatynyna kepildik joq. Sodan keıin Shymkent qala­syn qarastyrdyq. Qalanyń syrt jaǵynda jańadan sa­lynǵan ıppodrom bar. Biraq ol taýdan alystaý boldy. Oılasa kele, kóshpeliler oıyny ulttyq sporttyń Olımpıadasy bolǵandyqtan, ja­ńa formatqa kósheıik degen toqtamǵa keldik. Sóıtip tańdaý Astanaǵa tústi, – dedi B.Sábıtov.

Baqsaq, basshynyń jańa format dep otyrǵany oıyndy bastan-aıaq sıfrlandyrý jumysy bolyp shyqty. Olar bul sheshimge Túrkııa men Qyrǵyzstannyń kóshpeliler oıynyn ótkizýdegi kemshin tustaryn eskere otyryp keldi. Onda sıfrlandyrý jumysy óz deńgeıinde bolmaǵandyqtan jarys sporttyq emes, mádenı sharaǵa kóbirek uqsap ketken. Sondyqtan Astanadaǵy jankúıerler saıys ótetin ǵımarattar men etnoqalashyqqa arnaıy sıfrly qujatpen ǵana kiredi. Bul – jappaı tártipsizdik pen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa arnalǵan tıisti sharalar. Osy arqyly ulttyq sportty Olımpıada qataryna kirgizýge bir taban jaqyndaımyz.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, halyq­aralyq jarysty ótkizý barysynda memleket artyq shyǵynǵa jol bermeý joldaryn basty nazarǵa alyp otyr. Tıisinshe, bir rettik keshenderdi sala bermeı, qolda bar sport qurylymdaryn iske asyrady. Máselen, jarystyń ashylý saltanaty «Astana Arena» stadıonynda bolsa, ulttyq kúres túrlerinen jarystar J.Úshkempirov atyndaǵy jekpe-jek saraıy men «Alaý» muz saraıynda ótedi. Al ıntellektýaldy oıyn­dar «Dýman» kesheninde uıymdastyrylady. Dodanyń jabylý saltanaty «Qazanat» ıppodromynda bolady. Qa­zirgi ýaqytta bul ıppodromda kúrdeli rekonstrýksııa júrip jatyr. «Astana Arena» stadıony men «Alaý» muz saraıy da jóndeý jumystaryn bastap ketti. Mamandardyń aıtýynsha, qaıta jańartý jumystarynan keıin «Qazanat» ıppodromy bir ýaqytta 10 myń kórermendi qabyldaı alady.

Endigi kezekte sportshylarymyzǵa toqtalaıyq. Ulttyq qurama 2023 jylǵy resmı jarystardyń nátıjesi boıynsha jasaqtaldy. Qazir olar oqý-jattyǵý jumystaryn bastap ketti. Tájirıbe almasý maqsatynda daıyndyqtyń ekinshi kezeńin sportshylarymyz shetelde jalǵastyrady.

– Bizdiń sport qaı memlekette jaqsy damyǵan bolsa, sportshylarymyz­dy sonda jibergeli jatyrmyz. Mysaly, sadaq­shylarymyz – Malaızııaǵa, balýan­da­rymyz – Gúrjistanǵa, al kókpar­shy­larymyz Qyr­ǵyzstanǵa barady, – dep túsindirdi B.Sábıtov.

Osy oraıda myna nárseni bilgimiz keldi. Hosh, Malaızııa men Gúrjistannan úırenerimiz bar shyǵar. Alaıda kókpar oıynynan ómir salty bir, tarıhy tamyrlas qyrǵyz aǵaıyndar qalaı alǵa shyǵyp otyr? Máseleniń mánisin ulttyq quramanyń aǵa jattyqtyrýshysy Aqyl­baı Mankeevten surap kórdik.

– Qyrǵyz kókparynyń damyǵan sebebi mynada: olar kókpardy kúlli sporttyń tóbesine kótergen. Perzentinen bastap Prezıdentine deıin kókparǵa yqylas tanytady. Bul memleket ıdeologııasynyń jemisi dep bilemin. Al bizdegi kókparǵa laıyqty kózqaras áli qalyptaspaǵan. Qarapaıym mysal keltireıin, bapkerler jınalystarynda olımpıalyq oıyndar ǵana elep eskeriledi. Kókpardy eshkim suramaıdy. «Keme kelse, qaıyq sýdan shyǵady» degendeı, qaıyqtaı qaltyldap turǵan kókparǵa nazar aýdarmasa bolmaıdy. Taǵy aıtarym – jarnama máselesi. «О́tti» degen mór úshin eleýsiz, eskerýsiz, týrasyn aıtqanda, jankúıersiz ótip jatqan kókparlar kóp-aq. Bir sózben aıt­qanda, chempıonatty atasynyń asyndaı ótkize salatyn uıymdastyrýshylarǵa jiti tekseris kerek.

Bas bapkerdiń bazynasy munymen aıaqtalmaıdy. Onyń aıtýynsha, óńir basshylary tez arada nátıjege qol jetkizý úshin óz shabandozdaryn daıyndaýdyń ornyna jappaı legıonerlerdi satyp alyp jatqan kórinedi. Sonyń kesirinen ósip kele jatqan óz óńiriniń sportshylary dodadan shet qalyp qoıady. «Myqty kókpar mektebin qalyptastyrý úshin keminde 10-15 jyl kútip, eńbek etý kerek», deıdi ol.

Já, kóshpeliler oıyndaryna qaıta ora­laıyq. Astanadaǵy alaman el úshin ǵana emes, dodaǵa túsken er úshin de paıdaly bolmaq. Burynǵy kóshpeliler oıyndarynda chempıon degen at qana bolmasa, sportshylar jala­qysyna birde-bir ústemaqy tólen­begen. Ulttyq sport ortalyǵynyń baspa­sóz hatshysy Qaıyrhan Máýlenniń málimdeýinshe, bıylǵy kóshpeliler oıyndarynda osy másele tolyq sheshildi. Jeńim­pazdarymyzǵa halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, elimizge eńbegi sińgen jattyq­tyrýshy ataǵy beriletin boldy. Negizgi jalaqyǵa paıyz qosylady. Bul ja­ńalyqty estip kóńilimiz súıindi, kúmá­nimiz seıildi.