Jalpy, Sáken Júnisov ómir shyndyǵyna qosa oqyrman kóńilin aıalap, sezimge shomyldyryp, eriksiz oıǵa batyratyn, móldir saǵynyshqa bóleıtin názik sezim ıirimderimen júrekterde óshpes óz ornyn alǵan sanaýly sóz zergeriniń biri. Al qalamgerdiń sol erek qasıeti ultjandy rejısser Bolat Shárip kózqarasymen tandem túzgende ol shyǵarmanyń osal bolýy áste múmkin emes. «Zaman-aı» – condaı fılm!
Bir áýlet arqyly búkil ulttyń taǵdyry baıandalatyn fılmniń fenomeni kıno tili men ómir shyndyǵyn sheber shendestire alýynda, bizdińshe. Bir jaǵy taý, bir jaǵy quz jalǵyz soqpaq joldyń ústinde kezdesken keıipkerler beınesi arqyly shyn máninde ulttyń taǵdyry sýretteletindeı. Sondyqtan da bul týyndyny qazaqtyń qasiretti tarıhyndaǵy aqtańdaq better – ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldar náýbeti, saıası qýǵyn-súrgin jyldaryndaǵy qandy qyrǵynǵa táýelsizdik alǵan kezeńde óner tili arqyly qoıylǵan úlken bir tarıhı eskertkish dep baǵalasaq artyq emes. Iаǵnı «Zaman-aı» – zamannyń shyndyǵyn ashqan fılm.
Rejısser Bolat Sháriptiń aıtýly týyndyny túsirýge kirisýi 1990 jyldardyń qıyn kezeńimen tuspa-tus kelip qaldy da, qarjy jaǵynan kóptegen kedergiler kezdesip, kınonyń túsirilimine de, jaryqqa shyǵýyna da biraz qolbaılaý boldy. Memleket tarapynan eshqandaı qoldaý joq, joqshylyq jaǵadan alyp turǵan kezeń. Soǵan qaramastan, óner dese janyn beretin azamat tyrbanyp júrip, bankten nesıe alyp, úlken táýekelge bardy. Áý basta eki serııaly bolyp túsirilýi josparlanǵanymen, qarjynyń tapshylyǵynan bir bólimge qysqartylyp, búgingi biz tamashalap júrgen «Zaman-aı» fılmi osylaı ómirge kelgen bolatyn. Sol jalǵyz serııanyń ózi talaı synnan ótip, túsirilim aıaqtalǵan soń da taspalar birneshe jyl qoımada jatyp baryp, áıteýir rejısserdiń tabandylyǵynyń arqasynda kórermenimen qaýyshty. Keıbir kadrlar Ýkraınadan tabyldy, endi biri Máskeý asty. Sonyń saldarynan 1991 jyly túsirilgen fılm araǵa alty jyly salyp baryp qana 1997 jyly jaryqqa shyqty.
Al fılmdegi negizgi keıipkerlerge kelsek, bul jaǵynan da rejısserdi qarjylyq qyspaq tıtyqtatty. Saldary tutas fılmdi 4-5 aktermen túsirýge májbúr etken. Biraq soǵan qaramastan, Qazaqstannyń halyq ártisi Zámzágúl Sháripova, Gúlnár Seıtimbetova, Erik Joljaqsynov, Arystan Qıqymov jáne Raıhan Aıtqojanovalar bastaǵan ǵajaıyp akterlik ansambl shyn máninde kınonyń kórkemdik deńgeıin bıiktetip, kórkin ashty. Sonyń ishinde, ásirese, basty róldegi balanyń oıyny eleń etkizbeı qoımaıdy.
Esińizde me, fılmde ájesine erip taý asyp, týǵan jerin ańsap, eline qaıtyp kele jatatyn, qaı-qaısysymyz da bala kúnimizden súısine tamashalaǵan Amanaı esimdi bala bar edi ǵoı?!. Ony oınaǵan baldyrǵannyń esimi – Arystan Omaruly. «Zaman-aı» fılmi 30 balanyń ishinen tańdalǵan Arystanǵa úlken senimmen qatar, zor jaýapkershilik júktedi. «О́ner – qurbandyqty qajet etedi» deıtin rejısser, basty rólde oınaǵan ot bala Arystan Omaruly týraly bizge edáýir maǵlumat berdi: «Ártisterdi tańdaǵanda arnaıy baıqaý jarııalaǵan joqpyz, biletin, qabiletine senetin ártisterdi baıqaýsyz-aq rólge bekittik. Solardyń ishinde Qıqymov Omar degen drama teatrdyń daryndy akteri de boldy. Omardyń janynda erip, kishkentaı balasy da júretin. Assıstentim Sáýlebek Asylhanovqa Amanaı róline laıyqty bala izdeýge tapsyrma bergem. Biraq álgi balany kórgennen keıin biraýyzdan tańdaýymyz soǵan tústi. Sondaı bir ótkir bala eken. Muń deseń muń, qýanysh deseń qýanysh, úreı deseń úreı – bári sábıdiń ottaı janǵan janarynda turdy. Til saırap tur. Balanyń ónerden alys emes ekenin, teatrda talaı spektaklde oınap júrgenin ákesi de aıtty. Sóıtip, Arystan barlyǵymyzben tez dostasyp ketti. Túsirilim bolsyn, bolmasyn, men ol balany qımaı, ózimmen birge únemi ekspedısııaǵa alyp júrdim. Fılmde úńgirge ótetin ájesi ekeýiniń sáti bar emes pe? Sol kórinisti túsirer kezde, «Áı, myna bala bul jerdi ala ala ma, ala almaı ma?» – dep ishteı ózim kúdiktenip júrdim. Balanyń kózinen jas shyǵýy kerek degendeı. Men aıtpasam da sezimtal bala ózi sezip, menen: «Bolat aǵa, myna jerde jylaıyn ba? – dep surady. Men: «Shamań kele me, jasaı alasyń ba? – dep qaıta-qaıta suraımyn. – Alańdamańyz, jasaımyn. Kamerańyzdy daıyndańyz! – dedi. Jalpy, men alǵashqy daıyndyqtan-aq túsirgendi jaqsy kóremin. Sondyqtan men ony birden túsirýge daıyndadym. Birinshi dýblde «motor» degennen-aq bárimiz tańǵaldyq. Ájesiniń qoınyna baryp, qushaqtasyp, jylaǵanda qalaısha tebirenbessiz. Osy bir kórinistiń shynaıylyǵy sonshalyq, túsirilim tobynyń barlyǵy ań-tań boldyq ta qaldyq. Sheberlik, týma talant degen osy. Arystanda jasandylyq degen atymen bolmaıtyn, berilgen róliniń qaı-qaısysyna da senip, júrekpen, kádimgideı ishki jan dúnıesimen oınaıtyn. Ájesin somdaǵan Zámzágúl Sháripova apasymen keremet jaqyn bolyp ketti. Zámzágúl apaı da Arystandy óziniń týǵan nemeresindeı erekshe jaqyn tartyp, jaqsy kórdi» dep aǵynan aqtaryldy rejısser.
Bálkim, tarazyǵa tartylmas ónerdiń qudireti osy shyǵar. Almaǵaıyp kezeńdegi aýyr taǵdyrdy sýretteıtin taspa óndiriske jiberilgende, Arystan ajal jastyǵyna bas qoıdy. Onyń móldir janary «Zaman-aı» kınosynyń túsirý alańyndaǵy taspaǵa ǵana jazylyp qalǵan, al Zámzágúl Sháripova men bala Arystannyń tandemine qurylǵan kórkem fılmdi kórý onyń mańdaıyna jazylmapty. 1998 jyldyń 16 mamyry kúni taspa-ǵumyr kenetten qıyldy. Eger tiri bolsa, aqpannyń 26 juldyzynda 41 jasqa tolar edi...
«Zaman-aı» – Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda túsirilgen fılm. Odan keıin de tarıhty tolǵaǵan talaı týyndy ómirge keldi. Biraq dál rejısser Bolat Shárip túsirgen bul fılmdeı kóńildi dir etkizip hám tarıhı shyndyq pen kórkemóner arasyn sheber shendestire alǵan kıno sırek. Sebebi «Zaman-aı» – kórermenge úlken saýal tastaı bilgen, áli de jarasy jazylmaǵan taqyryptardy tereńnen qaýzaǵan shyn mánindegi klassıkalyq týyndy. Rejısser zamannyń sol kezdegi shynaıy kelbetin kórsetý úshin derekti kadrlardy óte utymdy paıdalandy. Sol arqyly tutas bir dáýirdiń tarıhı shyndyǵy boıamasyz jetkizdi. Fılm sonysymen de qundy. О́ıtkeni «Zaman-aı» sana túkpirindegi saýaldarǵa jaýap bergen kıno emes, «Zaman-aı» – zamannyń ózine suraq qoıǵan ózekti shyǵarma.
