Foto: news.un.org
Otandyq ǵylymnyń otyn jaqqandar
Áýeli el tarıhyndaǵy áıel ǵalymdardy tizbektep kórdik. Bul, álbette, eske túskendi ǵana eskergen shaǵyn sholý bolmaq, áıtpese otandyq ǵylymnyń otyn jaqqan jandar – úlken zertteýge júk bolatyn taqyryp. Ǵylymdaǵy áıelder degende, eń aldymen, oıymyzǵa Gúlsim Aspandıarova túsedi. Ol – 1880 jyly týǵan, qazaq áıelderinen shyqqan tuńǵysh dárigerlerdiń biri. Túrkistan ólkelik bıýrosynyń ótinishimen áıelderge arnap Tashkentte akýsherlik mektep uıymdastyrdy. Keıin mektep medısınalyq tehnıkýmǵa qosylyp, ómiriniń sońyna deıin tehnıkýmda dáris oqyp, Orta Azııa men Qazaqstan medısınasynyń kórnekti ǵalymdaryn tárbıelep shyǵardy. Názıpa Quljanova – eńbegi, qyzmeti Alash qaıratkerlerimen qatar atalatyn sanaýly qazaq qyzdarynyń biri. Kóbi onyń qaıratkerligin biledi, biraq qazaq pedagogıkasynyń tarıhyna óshpes iz qaldyrǵanyn, qazirgi mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń alǵashqy qazaqsha ádistemesin jazyp ketken pedagog-ǵalym ekenin bile bermeıdi. Ol 100 jyl buryn «Mektepten burynǵy tárbıe», «Ana men bala tárbıesi» atty ádistemelik kitaptar jazyp qaldyrǵan.
Alash kezeńinde A.Baıtursynuly halyqqa úlgi etken talantty qyzdardyń biri – dáriger Aqqaǵaz Dosjanova. SAGÝ-di bitirgennen keıin epıdemııamen kúresip júrip, qapyda qaza tapqan.
Al keńes odaǵy kezindegi ǵalym áıelder degende sol ýaqyttaǵy eki zamandas ǵalym qatar oıǵa oralady. Bella Ahmetova – 1938 jyly týǵan, fızık, professor, monokrıstaldarda bolatyn ıadrolyq reaksııalardaǵy kóleńkeli effektini ashýǵa jáne zertteýge qatysqany úshin KSRO Memlekettik syılyǵyn ıelengen ǵalym. Ekinshi, Naǵıma Aıthojına – 1946 jyly týǵan, bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, akademık, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń tuńǵysh áıel prezıdenti. Sondaı-aq ol – Qazaqstandaǵy molekýlalyq jáne medısınalyq genetıka, etno jáne paleogenomıka, ǵaryshtyq bıologııa jáne bıotehnologııa salasynyń negizin qalaýshy, ǵaryshkerler Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaevqa bıotehnologııa boıynsha ǵylymı tájirıbelerdiń baǵdarlamasyn jasaǵan ǵalym.
Qazirgi ǵylymnyń qazanynda qaınap, erekshe kózge túsip júrgen ǵalymnyń biri – Kúnsulý Zakarıa. Ol – koronavırýs ınfeksııasyna arnalǵan otandyq «QazVac» (QazCovid-in) vaksınasyn ázirlegen ǵalymdardyń jetekshisi, bıolog. Ulttyq ǵylym akademııasynyń 75 jyldyq tarıhynda basshylyqqa kelgen ekinshi áıel prezıdent, qazir Prezıdenttiń ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi keńesshisi qyzmetin atqarady. Jaqynda «Techcollectivesea» basylymy jarııalaǵandaı, ǵylymda óz qoltańbasy bar K.Zakarıa vaksına jasaıtyn jahannyń úzdik áıel ǵalymdarynyń tizimine endi.
Sandar «sóılesin»
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ashyq derekterine súıensek, zertteýshi mamandardyń jartysynan sál kóp úlesin áıelder quraıdy. Ǵylymdaǵy genderlik máselelerdi zerttegen Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Janerke Rahman qarapaıym jumys kúshinde áıelderdiń sany basym bolǵanymen, joǵary qyzmetterde óte az ekenin jetkizdi.
«Joǵary bilimdi áıelder sany erlerge qaraǵanda kóp. Soǵan qaramastan basqarma ıerarhııasy boıynsha kóterilgen saıyn názik jandar sany azaıa beredi. Ǵylymı jumyspen aınalysatyn zertteýshiler arasyndaǵy áıelder úlesi keıingi 18 jyl boıy turaqty túrde 50 paıyzdan artyq úlesti quraǵan. Tek 2012 jyly ǵana 49,9%-dy kórsetti. Zertteýshilerdiń arasyndaǵy áıelder úlesiniń artýy jaqsy úrdis bolǵanymen, bul – sapalyq emes, tek sandyq femınızasııa. Mysaly, joǵary bilim berý deńgeıinde áıel basshylardyń úlesi tek 2019 jáne 2022 jyly ǵana 20 paıyzdyq kórsetkishten asqan. Keıingi jıyrma jylda bilim berý salasynda, sonyń ishinde basshylyq pozısııadaǵy genderlik bóliniste oń ózgeristerdi kórýge bolady. Biraq báribir bul salada áli de genderlik teńdikti kórý qıyn. Joǵary bilim berý salasyndaǵy sheshim qabyldaý deńgeıinde áıelder úlesiniń azdyǵy elimizdiń bilim júıesindegi genderlik teńdik boıynsha arnaıy sharalar qabyldaýdyń qajettigin kórsetedi», deıdi J.Rahman.
Ǵalym Kúnsulý Zakarıa birneshe aı buryn ótken «Amanat» partııasy áıelder qanatynyń I otyrysynda ǵylymdaǵy áıelderdiń teńsizdikten teperish kóretinin aıtty.
«IýNESKO deregi boıynsha, álemde ǵylymdaǵy áıelderdiń úlesi nebári 30%-dy qurap otyr. Al Orta Azııada jaǵdaı birshama jaqsy, shamamen 50%-ǵa teń. Menińshe, munyń birneshe sebebi bar. Bizdegi áıelder qaýymy óte belsendi ári tabandy. Olar óz biliktiligin arttyrý úshin túrli kýrs pen taǵylymdamadan ótýge yntaly. Aıtalyq, 2018 jyly áıel ǵylym doktorlarynyń sany 595 bolsa, 2023 jyly olardyń sany 714-ke jetti. Sonyń basym bóligi bilim berý salasynda jumys isteıdi. Qoǵamdaǵy túrli áleýmettik, mádenı stereotıp ǵylymdaǵy genderlik teńsizdikke sebep bolady. Ekonomıkanyń ózge salalaryndaǵy sekildi, ǵylymdaǵy áıelder syıaqy alýda, jumysqa ornalasýda teńsizdikke, kórinbeıtin kedergilerge kezigedi. Munyń bári áıelderdiń oryndaýshy deńgeıinde qalyp, odan ári kásibı ósýine kedergi keltiredi», dedi K.Zakarıa.
Onyń pikirinshe, qyz-kelinshekterdiń ǵylymmen aınalysýyna barlyq jerde birdeı jaǵdaı jasalmaıdy. Áıelderdiń ózin tolyq ǵylymǵa arnaı almaýyna bala kútimi, tárbıesine, otbasy jaǵdaıyna alańdaýy sebep. Sondyqtan salalyq mınıstrliktermen, vedomstvolarmen birlesip, áıelderdiń ǵylymǵa teń, tolyq qol jetkizýin qamtamasyz etetin josparly, júıeli jumysty bastaý qajet.
Ǵylymdy úılestirýshiler ne deıdi?
Ǵylym jasalyp, damyp, jańalyqtar ashylyp nemese ǵylymnyń bolashaǵy men oǵan qatysty sheshimder shyǵarylatyn Ulttyq ǵylym akademııasy, Ǵylym komıteti, Ǵylym qory, joǵary oqý oryndary, túrli mınıstrlikke qarasty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ýnıversıtetter janynan ashylǵan ǵylymı ortalyqtar, zerthanalar sekildi ǵylymı uıymdarda kóbine er adamdar basshylyq etedi. Bul ǵylymda, ǵylymdy basqarý satysynda áıelderge oryn bola bermeıtinin bildire me, álde áıel ǵalymdar shynymen de belsendi emes pe? Ǵylymda, ásirese ǵylymdy basqarýda áıelder úlesin erlermen teńestirmese de, aradaǵy úlken aıyrmashylyqty joıý úshin qaıtpek kerek? Másele nede, sheshimi qandaı? Osy suraqtarǵa jaýapty ǵylymdaǵy áıelderdiń ózderinen surap kórdik.
Janna QURMANǴALIEVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma múshesi – ǵylym jónindegi prorektor:
Elimizde ǵylymdaǵy azamattardyń jartysynan kóbi – áıelder. Bizdiń ýnıversıtette ǵylymı zertteýlermen aınalysyp júrgen zertteýshilerdiń 52 paıyzyn áıel azamattar quraıdy. Ýnıversıtetimizde iske asyrylyp jatqan 240-tan asa ǵylymı-zertteý jumysyna da názik jandar kóptep jetekshilik etedi. Jalpy, áıelderdiń sany gýmanıtarlyq salalarda basym, keıingi jyldary hımııa, ıadrolyq fızıka, bıotehnologııa, ınjınırıng, sáýlet, qurylys salalarynda da qarakózderdiń kóbeıgeni baıqalady. Al endi kedergilerge kelsek, tek ǵylymda ǵana emes, kez kelgen salada qyzmet istep júrgen áıelderdiń júgi birdeı. О́ıtkeni olar bilim alyp, kásibı turǵyda ózin dáleldeýmen qatar, laıyqty jar, januıanyń uıytqysy, jaqsy ana bolý sekildi negizgi mıssııasyn da qosa atqarady. Soǵan qaramastan zamandastarymyz erlermen birdeı ǵylymı jobalarmen belsene aınalysyp, jaqsy nátıjeler kórsetip keledi. Ǵylymdy qarjylandyrý 3-4 ese artty, túrli granttyq, tipti mega-jobalar júzege asyrylyp, zamanaýı zerthanalar jasaqtalyp, álemniń úzdik ǵylymı uıymdarynda jyl saıyn 500 ǵalym tájirıbeden ótýge jiberilip jatyr. «Jas ǵalym» jobasymen keıingi eki jylda tek bizdiń ýnıversıtetimizge júzden asa postdoktorant keldi. Ǵylymmen aınalysýǵa jasalǵan osyndaı zor múmkindikterdiń bárin áıel zertteýshiler de sátti, nátıjeli paıdalanyp júr. Áıelderdi jan-jaqty qoldaý, el damýynda olardyń úlesin arttyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasat bilim, ǵylym salasynda da óz jemisin berip jatyr. Mysaly, búginde ýnıversıtetter, ǵylymı uıymdardyń basshylyǵynda júrgen áıelder az emes. Desek te áıel ǵalymdardyń tasy árdaıym órge domalaýy úshin olarǵa ǵylymı jumystaryn tolyq iske asyrýǵa, áleýmettik qorǵalýyna, mártebesin arttyrýǵa, jas býynǵa úlgi bolatyn adam (role model) retinde kóbirek kórsetilýine ári qaraı da memleket, qoǵam aıanbaıdy dep senemin.
Ásııa ERMUHAMBETOVA, Jas ǵalymdar alıansynyń (YRA) tóraǵasy:
– 2022 jylǵy málimetter boıynsha álemde zertteýshi áıelderdiń úlesi nebári 33%-dy quraıdy, Nobel syılyǵynyń áıel laýreattar sany erlerge qaraǵanda 13 ese az. STEM-degi(ǵylym, tehnologııa, ınjenerııa jáne medısına) áıelder týraly aıtatyn bolsaq, olardyń qatary tek – 19 paıyz. Al elimizde ǵylymdaǵy áıelder úlesi – 54,5%. Bul – óte jaqsy kórsetkish, biraq salanyń mundaı femınızasııasy uzaqmerzimdi qarjylandyrýdyń, tómen jalaqynyń jáne mansaptyq perspektıvanyń bolmaýynyń nátıjesi. Memleket basshysynyń ǵylymdy qoldaý jónindegi dáıekti bastamalarymen jaǵdaı túbegeıli ózgerip jatyr, «Jas ǵalym» sııaqty jobalardyń kómegimen jas zertteýshilerdiń, ǵylymı jobalardy granttyq qarjylandyrýdyń kóbeıgeni baıqalady. Prezıdent buǵan qosa tehnıkalyq kásipterdiń mańyzyn, basymdylyǵyn atady. Alaıda 2022 jylǵy derekterde otandyq joǵary oqý oryndaryna tehnıkalyq (avtomattandyrý jáne basqarý, geologııa, mashına jasaý, elektr energetıkasy) mamandyqtarǵa túsken qyzdardyń úlesi 10%-dan az. STEM baǵyttaryn tanymal etý, qyzdardy tartý, olardyń qabiletin ashý jáne qoldaný keshendi sharalardy qajet etetin mańyzdy mindet bolyp tur. Ekinshiden, qyzdarda «role model» joqtyń qasy. Bizdiń áıel ǵalymdar, áıel tehnıkter qoǵamda kórinbeıdi. Medıada tanymal áıel aktrısa, ánshi, saıasatker, ekonomısterdi kóremiz, biraq áıel ǵalymdar óte az. Ǵylymda belgili bir bıikterge jetken áıelder er áriptesterimen birdeı tanyla almady. Aıtalyq, bizde birde-bir áıel ǵalymnyń atynda ǵylymı syılyq, oqý orny nemese tipti áıel ǵalymnyń atymen atalǵan oqý korpýsy joq. Ulttyq ǵylym akademııasynyń tuńǵysh áıel prezıdenti Naǵıma Aıthojına, Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy áıel-akademık Naılıa Bazanova sekildi tulǵalar jetkilikti, biraq olar týraly kópshilik bile me? Jalpy, ǵylymda áıelder kóp bolǵanymen, sheshim qabyldaý, kóshbasshylyq deńgeıinde olar áli de saýsaqpen sanarlyq.
Janar TEMIRBEKOVA, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory:
– Elimizde ǵylymǵa bet burǵan áıelder sany jyldan-jylǵa artyp keledi, olardyń úlesi 50 paıyzdan joǵary. Qazaqstan qazir jahandyq deńgeıde osy kórsetkish boıynsha úzdik elder qatarynda tur. Elimizdegi ǵalym áıelder mańyzdy ǵylymı jobalarǵa jetekshilik jasaýmen qatar, qoǵamymyz úshin kóptegen ózekti máseleni sheshýde belsendi ról atqaryp jatyr. Olardyń bastamasymen ǵylymdaǵy áıelder men qyzdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan jahandyq jobalar elimizde de tanymal bola bastady jáne birshama ýnıversıtette genderlik zertteýler ortalyqtary ashyldy. 11 aqpan jáne 8 naýryzda kóptegen ýnıversıtet halyqaralyq konferensııalar uıymdastyryp, áıelderdiń kóshbasshylyq, tálimgerlik, oqý qabiletterin qoldaıtyn uıymdardyń sarapshylarymen ǵylymdaǵy áıelderdiń múmkindikterin damytýǵa yqpal etetin is-sharalar jóninde keshendi pikirtalas júrgizedi. Ǵalym áıelderimizdiń osyndaı bastamalary kóp uzamaı elimizdiń saıası alańyna da yqpal etti. Eki aı buryn ótken «Amanat» partııasy áıelder qanatynyń I otyrysynda ádiletti Qazaqstandy qurý isindegi áıelder róli talqylandy. Osydan soń ár óńirde «Áıelder qanaty» qurylyp, 10 baǵyt boıynsha jumys isteıtin komıtetter saılandy. Baǵyttardyń ishinde «Ǵylymdaǵy áıelder» baǵytynyń orny erekshe, sebebi qalǵan 9 baǵyttyń ǵylymı negizdemesin jasaýda ǵalymdardyń qoldaýy, belsendiligi óte mańyzdy. Mysaly, 2022 jyldan beri jalǵasqan kelissózderdiń nátıjesinde Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetiniń ǵalymdary BUU Áıelder keńsesiniń, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qoldaýymen genderlik máseleler salasyn qamtıtyn jańa bilim berý baǵdarlamasyn ázirledi. Memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan «Gender jáne memleket saıasaty» magıstratýra baǵdarlamasyna 2024-2025 oqý jylynan bastap talapkerlerdi qabyldaý josparlandy. Bul baǵdarlama gender jáne memlekettik saıasat salasyndaǵy teorııalyq, ádistemelik máseleler turǵysynan qajetti bilimdi ıgergen, keleshekte elimiz úshin mańyzdy saıası sheshim qabyldaı alatyn bilikti kadrlar daıarlaý maqsatynda qolǵa alyndy.
