Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Qalyń orman arasynda, ne quzar shyń tósinde,
Ne asqaq taý baýraıymen sapar tartsań jolǵa alys,
Qaıtpek kerek, qarsy aldyńnan shyǵa kelse jolbarys?
Eń bastysy, sabyr saqtap, eńkeımesten tik turý,
Ańǵa, malǵa jaqyndamas bolmysyńdy uqtyrý.
Osy shartty oryndasań, odan qaýip kútpegin,
Al eńkeıip, tórt aıaqty malǵa uqsasań – bitkeniń.
Sol sátinde-aq tarǵyl mysyq qan toltyryp kózine,
Serippedeı tartyla kep atylady ózińe»,
deıdi. О́leńniń basynda «eń durysy, adamdyǵy eńkeıgennen qoryqqan...» degen eleýsiz ǵana bir jol bar. Negizgi mazmun osy jolda, alaıda biz oǵan keıinirek soǵamyz.
1916 jylǵa deıin nebári 40 jyl ómir súrgen Amerıka jazýshysy Djek London «Arystan adamnyń hıkaıasynda» da osyny aıtady. Biraq mundaǵy keıipker – arystan. «Ol úshin arystandarmen betpe-bet kelip shaıqasý túkke turmaıtyn, sonshalyqty ońaı nárse edi. Eger sasqalaqtap, qobaljymaı, sabyrly qalpyn buzbaı tura alsa, kez kelgen adam arystandy taıaqpen-aq degenine kóndire alady. Arystan adam (keıipker kisi) birde arystanmen bir jarym saǵat shaıqasqan bolatyn. Arystan ózine yzalana umtylǵan saıyn murnynan taıaqpen soǵyp qalady da, aılaǵa basyp, basyn tómen salyp shabynǵan kezde aıaǵyn taıaq ornyna qoldanady. Al aıaǵyna jarmasqysy kelse, sál ǵana artqa sheginip, murnynan qaıtadan taıaqpen urady. Bar bolǵany osy» deıdi keıipkeri týraly. Iаǵnı altyn basyn ımeı, adam qalpyn saqtaı alǵannan arystan da, jolbarys ta taısalady eken. Syry nede?
«Bul suraqqa ǵylym áli tolyq jaýap tappaǵan:
Adam keıpin saqtaǵandy jyrtqysh nege jaqtaǵan?
Bálkim, táńir pendelerin oıǵa tartý úshin de,
Jaratty ma jolbarysty osyndaı ór pishinde?
Ińkár tirlik jolyndasyń. Qımylyńa mán ber sen,
Qaı kezde de eńse búkpeý – erdiń basty quraly.
...Men de keıde adamdyǵy alasarǵan jan kórsem,
Yza býǵan jolbarystaı atylǵym kep turady...»
Osy jerde biz «eń durysy, adamdyǵy eńkeıgennen qoryqqan...» degendi qaıyra eske salamyz. Oǵan sebep – Djek Londonnyń «Arystan adamnyń hıkaıasyndaǵy» Ýelles esimdi arystan úıretýshige qastyq qylǵan De Vıldiń áreketi. «Ýelles shyn máninde patsha edi. Men ony bireýmen bástesip, taıaq ta ustamaı, jalań qolmen arystannyń toryna kirip barǵanyn óz kózimmen kórdim. Judyryqpen ań patshasynyń murnynan bir-aq uryp tyrp etkizbeı, degenine kóndirdi», deıdi Djek London. Áńgimede eshbir jaratylystan qorqýdy bilmeıtin Ýelleske óshikken De Vıldiń oǵan shamasy jetpeı ıtten qor bolyp, kektene túsedi. «Tóbeleskisi kelgen De Vıldiń basyna bir shelek jelimdi quıyp jibere salady» Ýelles bıikten qarap. Iá, buǵan deıin qanshama ań patshasyn júgendep, arandaı ashylǵan arystannyń aýzyna basyn tyǵyp óner kórsetip júrgen Ýelles kezekti bir oıynda óziniń úırenshikti arystany Avgýstýstyń aýzyna basyn salǵanda, ol kenetten qaýyp qalyp, qytyr etkizip moınyn úze salady. Ýellestiń áriptesi, «Arystan adamnyń» aıtýynsha: «Halyq tarqaǵan soń, men torǵa kirip, Ýellestiń basyn ıiskedim. Ashy ıis qolqamdy atyp, túshkirip jiberdim», deıdi.
Sóıtse, «kıim aýystyratyn shatyrda De Vıl Ýellestiń shashyna qolqany atatyn untaq seýip qoıypty. Kári Avgýstýs kórsetilim barysynda aýzyn jaýyp qalýdy múlde qalamaǵan. Ol bar bolǵany túshkirgen eken» dep aıaqtaıdy D.London. Shahanovsha aıtsaq, «eń durysy, adamdyǵy eńkeıgennen qoryqqan...»
