Almatynyń seısmıkalyq ımmýnıteti qandaı?

Syn-qaterler sebebi

Tótenshe jaǵdaılar de­partamenti 23–26 qańtar aralyǵynda Qazaqstanda 1,8 myńnan astam jer silkinisi tir­kelgenin, onyń 11-i Almatyda ótip, magnıtýdasy 2 ball bolǵanyn habar-
lady.

«Seısmologter silkinistiń áse­ri áli kúnge deıin jalǵasyp jatqanyn aı­typ jatyr. Onyń qashanǵa deıin sozylatynyn boljaý qıyn. Jer silkini­siniń oshaǵy ornalasqan aımaqtyń seıs­mıkalyq deńgeıi, jer qyrtysynyń geolo­gııalyq qurylymy, tektonıkalyq erekshelikteri jáne basqa da parametr­ler sebep bolýy múmkin», dep túsindirdi Almaty qalalyq TJD.

Ázirge dúıim jurtty dúrliktirgen silkinis seısmologter úshin de jumbaq. Ǵalymdar jer dúmpýi bilingen aýdannyń az zerttelgenin jáne naqty boljam ja­saý­dyń qıyn­dyǵyn aıtyp otyr. Bel­sen­dilik azaıyp, aftershoktardyń beti qaıtty. Silkinisterdiń tereńdigi jer­diń ústine kóterilgen saıyn onyń áseri de álsireı bastaıdy eken. Demek Alma­ty­myzdyń aýyq-aýyq kúrsinip, bir silkinip qalý sebebi de osynda jatsa kerek.

Aqparat kózderinen 12 baldyq jer silkinisi bizge jaqyndap qaldy degen derekti de kózimiz shaldy. Al ǵa­lym­dar 12 baldyq jer terbelisi álemde bol­maǵanyn, biraq yqtı­maldy­lyǵy bar ekenin aıtady. Al 11 baldyq jer silkinisi este joq zamanda Qytaıda bolǵan desedi. Ǵylymı dáıektemelerde jerdiń bederin ózgertip, ózen men muhıt­tardy teris aǵyzyp jiberetin kórsetkish osy ekeni aıtylady.

Seısmıkalyq belsendi aımaqta tur­­ǵan­dyqtan, kez kelgen ýaqytta qan­daı da bir kúshtegi jer silkinisteri bo­­lýy múmkin ekenin bárimiz bilemiz. Res­­pýb­lıkalyq seısmologııalyq jeli stan­sala­rynyń kóbi eldiń ońtústigi men oń­tús­tik-shyǵysynda ornalasqan. Alma­ty qalasyna kelsek, bar bolǵany 11 ke­­­shendi stansa jáne 6 kúshti qozǵalys be­keti bar. Olardyń tehnologııalyq deńgeıi, seısmıkalyq terbelisterdi oqý múmkindigi – taqyryby bólek áńgime. Al seısmıkalyq segmentte jumys istep jatqan ǵalymdarǵa kem degende eki ese kóp stansa qajet.

Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev ótken jyldyń shilde aıynda 2023 jyldyń ekinshi jartysynan bastap ǵımarattardyń seısmıkalyq tózimdiligin teksere bastaıtynyn, 2017–2018 jyldary júrgizilgen seısmıkalyq aýdıttiń qorytyndysynda qalany 27 tek­­tonıkalyq jaryqshaq kesip ótetini anyqtalǵanyn aıtqan edi. 2023 jyldyń qarasha aıynda Almatynyń taýly aımaqtaryndaǵy zańsyz qurylystarǵa baqylaý kúsheıtilip, buzylyp salynyp jatqan 52 nysandy anyqtady.

Almaty qalalyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń saıtyndaǵy Almaty qalasynyń qaýipsizdik qujatynda mega­polıstegi ǵımarattardyń quryly­sy­na jaýapty bolý kórsetilgen. Alma­ty aýma­­ǵyndaǵy topyraq qabaty birkel­ki emestigi, jer bederi men jerasty sýlarynyń deńgeıi de ártúrli ekeni, shyǵys bóli­gin­de topyraq shókpe jáne jeńil suıy­tyl­ǵan sazdy bolyp keletini aıtyl­ǵan. Al qalanyń soltústik bóligin­de, Raıymbek dańǵylynan tómen topy­raq­tyń túri sazdaq, qumdy saz jáne qumdy. Mamandar bul faktorlar alma­ty­lyq­tar úshin qolaıly emes ekenin, jeras­ty sýy ústińgi betke jaqyn bol­ǵan­­­dyq­­­tan, zilzalanyń qarqyny 9–10 bal­ǵa jetýi múmkin ekenin talaı­dan beri aı­typ keledi. Osy sebepterge baı­lanys­ty 80-jyldardan bastap Raıym­bek dań­ǵylynan tómen aımaqtar­da temir­beton belarqalyqtary bar standartty eki jáne úshqabatty úıler salynypty.

Májiliste jarııa etilgen másele

Májilismen Baqytjan Bazarbek tektonıkalyq beldeý boıyndaǵy aımaq­tarda, sondaı-aq sel jáne kóshkin aı­maqtarynda jer telimderin berýge zańmen tyıym salýdy engizipti. Sondaı-aq máslıhat pen ákimdikke qala aýmaǵyn damytý qaǵıdalaryn ázir­leý jáne bekitý boıynsha qosymsha quzy­ret túrindegi erekshe mártebe beril­sin degen talap ta depýtattyń naza­ry­nan tys qalmaǵan. «Jobalyq-smeta­lyq qu­jattamany memlekettik saraptaý jáne nysandy paıdalanýǵa berý ke­zeńin­de qaıtalama seısmıkalyq aýdıt sheń­berin­de salynǵan ǵımarattyń min­detti seıs­mıkalyq aýdı­tin júrgizý táji­rı­besin engizý», kerek deıdi Baqyt­jan Bazarbek.

Almatydaǵy jer qyrtysynyń terbe­lisi ártúrli amplıtýdamen birneshe ret qaıtalandy. 23–27 qańtar aralyǵynda 22 after silkinis sezilgen. Bul Almatyda jáne basqa da asa qaýipti aımaqtarda seısmıkalyq qaýipsizdik salasynda qatań jáne irgeli standarttardy engizý­diń mańyzdylyǵyn kórsetedi.

Osy salanyń mamany Altaı Baısho­laqovtyń aıtýynsha, jer silkinisinen keıingi dúmpýler nemese after silkinister jer qyrtysyndaǵy seısmıkalyq ener­gııa­ny shyǵarý úderisiniń mańyzdy bóligi eken. Maman aıtyp ótkendeı, bul úderis jer silkinisinen keıin birneshe kún nemese keıde jyldar boıy jalǵasýy múmkin. Tehnologııanyń damýy after silkinisti baqylaýǵa jáne zertteýge múmkindik berip otyr.

Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Almaty qalasynda seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri jóninde keńeste Almatyda bolǵan tó­ten­she jaǵdaı kezinde tıisti organdar shuǵyl áreket etýge tolyq daıyn bol­­maǵanyn, qala turǵyndary ne is­te­­rin bilmeı, abdyrap qalǵanyn, bul jıyn­nyń basty maqsaty – syn aıtý emes, naqty sheshim qabyldaý eke­nin eske saldy. «Mysaly, jurttyń kópshiliginde «tótenshe jaǵdaıǵa qajetti shamadan» da joq bolyp shyqty. Tıisti oqý-úıretý sharalary mektepten, tipti balabaqshadan bastalýy kerek. Buryn Almatyda osyn­daı tájirıbe bolǵan. Sony qaıta jań­ǵyrtý qajet. Sebebi qazir azamattardy tótenshe jaǵdaıǵa daıarlaý júıesi talapqa saı emes. Quzyrly organdar halyqqa jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizýge tıis. Oqý oryndarynda, mem­le­kettik mekemelerde turaqty jattyǵý ótkizip turý qajet. Bul – óte mańyzdy. Osy jumysty dereý qolǵa alý kerek», dedi Memleket basshysy. Qysqamerzimdi seısmıkalyq boljamdar jasaýdyń qıyn ekeni burynnan aıtylatyn. AQSh, Japonııa sııaqty derjavalar qysqa­merzimdi boljamdardan baıaǵyda bas tartqan. Sebebi oǵan qatysty barlyq úderistiń jyldamdyǵy týraly áli toqtamdy pikir joq, onyń qandaı jyl­dam­dyqpen ótetini týraly ǵylymda naqty dáıekteme aıtylmaıdy. Sol sebep­ti ǵalymdar óz mindetterin «qara jáshik» tásilimen oryndap, janama belgil­er boıynsha dolbar jasaýǵa týra kele­di eken. Jer silkinisine qatysty máse­lede statıstıkanyń ózi álsiz, sebe­bi onyń eshqaısysy bir-birine
uqsamaıdy.

Oıaý jatqan tektonıkalyq beldeýler

Almaty seısmıkalyq jaǵynan 10 bal­dyq jer silkinisi bolýy múmkin dep boljanǵan álemdegi jalǵyz qala ekenin ǵalymdar áý bastan aıtyp keledi. Qala ornalasqan qazandyq shógindi taý jynystaryna toltyrylǵan. Kishi Almaty, Úlken Almaty ózenderiniń aǵysymen kelgen ýaq shógindi tastardyń qalyńdyǵy 3 km-den asyp ketken. Tekto­nıkalyq beldeýlerdiń ústinen ǵımarat­tar salynyp ketken. Ǵalymdar zertteý jumystaryna naq osy faktordyń kedergi keltirip otyrǵanyn aıtýdan ja­lyq­qan emes. Sondaı-aq olar Almaty mańyndaǵy aqaýlar ǵımarattarmen ja­byl­ǵandyqtan, zertteý óte qıyn ekenin talaı ýaqyttan beri qozǵap keledi. Bizge belgili tektonıkalyq beldeýlerdiń basym kópshiligi áli kúnge deıin oıaý
jatyr.

Seısmolog-ǵalym Muhtar Haıdarov «Informbıýro» portalyna bergen suhbatynda seısmıkalyq belsendiliktiń joǵarylaǵan aımaǵynda turamyz, ásirese Eýrazııanyń qaýipti aımaǵynda qonys tepkenimizdi tilge tıek etipti. Bizdiń aımaqtyń seısmıkalyq qaýiptiligin tek Japonııamen ǵana salystyrýǵa bolatyn kórinedi. Almatynyń seısmıkalyq ımmýnıtetiniń jyl ótken saıyn álsi­reýine ishki jáne syrtqy faktorlar da áser etedi eken. Al «QazQSǴZI» AQ bas dırektory Begman Qulbaev jýrnalıstermen kezdesken kezde búkil ǵımaratty seısmıkalyq kúsheı­tý boıynsha keshendi kúrdeli jumys­tarǵa 80–90 mln teńge qajet ekenin, bul somaǵa úıdiń irgetasyn, kirebe­risterdi, shatyrdy, ishki edenderdi, júk kótergish qalqalardy, sonyń ishinde páterlerdi nyǵaıtý quny kiretinin, bir irgetastyń seısmıkalyq kúsheıtý quny shamamen 5–6 mln teńge aınalasynda shyǵatyndyǵyn aıtypty.

Biz osy rette geofızıka ǵylymdary­nyń doktory, seısmo­logııa­ professory Álqýat Nurmaǵambetovke habarlasyp, myna kelesideı máselelerdi talqyladyq. Onyń aıtýynsha, jel silkinisi – adam faktoryna qatyssyz tabıǵı úderis. Jer-ana demalady, tynys alady, kúrsinedi. Onyń syrtqy áserin adamzat tehnogendik apat nemese jer silkinisi dep qabyldaıdy.

«1983 jyly 10–15 jyl boıy júrgizil­gen ǵylymı-tájirıbelik zertteýlerdiń nátıjesinde Almaty qalasy tabanynan birneshe tektonıkalyq jarylymdardy anyqtap, olardy kartaǵa túsirdik. Biz kartadaǵy keıbir aqaýlardy keıinirek naqtylaý úshin núkteli syzyqtarmen belgiledik. Joǵaryda aıtylǵandaı, bul jarylymdardyń belsendi emes eken­in, ıaǵnı olarda álsiz jáne mıkro­dúmpýler oshaqtary joq ekenin atap ótken jón. Bul jarylymdardyń áseri Vernyı (1887) jáne Kemin (1911) zilzala apattary kezinde anyq bilinip, olar jer betinde baıqalǵan jáne de qurylysqa aýqymdy áser etti. Sondyqtan bul aımaqqa ǵımarattar men qurylystardy salýǵa qatań tyıym salynýy kerek. Bul jolaq qurylystan taza bolýy kerek», deıdi professor.

Aıta ketetin jaıt, Almaty qalasy ornalasqan jerdiń topyraǵy (grýnty) jalpy aıtqanda, úsh túrge bóli­nedi: jaqsy, nashar jáne óte nashar. Jaqsy men óte nashar grýnttardaǵy terbelister 1,5 balǵa deıin ózgeredi. Mine, sondyqtan da qalada jer silkinisi kúshin anyqtaǵanda 4–5 ball dep ortasha uǵymda aıtylady.

Professor jer silkinisiniń jer betindegi joıqyn zardaptary birneshe faktormen baılanysty bolatynyn da qaperge salyp ótti. Árbir tabıǵı qubylystyń ózindik ólshemi bar. Jer silkinisiniń qýaty «magnıtýda» jáne «bal» degen ólshemdermen anyqtalady. Magnıtýda – ǵylymı termın, ol jer silkinisi oshaǵynan bólingen energııa mólsherin sıpattaıdy, al ball sil­­kinistiń jer betindegi áserin sı­pat­taı­dy. Árbir jer silkinisiniń bir mag­­nıtýdasy bolady jáne ár jerde ártúrli balmen anyqtalatyn kúshi bolady. «Al zilzala apatyn osy kúnge deıin nege aldyn ala boljaýǵa bolmaıdy degen suraqqa men bylaı jaýap berer edim. Bul – óte kúrdeli másele. О́ıtkeni jer silkinisi oshaǵy kózden tys, jer qoınaýynda, ıaǵnı ondaǵan myń shaqyrym tereńdikte ornalasqan. Sol oshaq aýmaǵynda qandaı fızıkalyq jáne hımııalyq úderis júrip jatqanyn biz bilmeımiz. Jer betine arnaýly aspaptar qondyryp, tek solardyń kórsetkishterin ǵana taldaımyz, Ol kórset­kishter sol jer qoınaýyndaǵy úderis­terdi durys sıpattaı ma, ol da naq­­ty belgisiz nárse. Bul – birinshiden. Ekin­shiden, jer qoınaýynyń qurylysyn, qura­myn jáne qurylymyn áli de naqty bilmeımiz, tek teorııalyq-tájirıbelik izdenisterdiń kómegimen jalpylama ǵana derekter bar», deıdi professor.

Osydan 100 jyl buryn ǵaryshqa ushý qııal-ǵajaıyp bolyp kóringen. Búgingi tańda osy saladaǵy ǵylym men teh­nıkanyń damý deńgeıi qaltaly aza­mat­tardyń bárine ǵaryshqa saıahattap kelýge múmkindik berip tur. Al jer qoınaýyna búginde keme túgil, qa­ra­paıym dron da jibere almaısyń. Seısmologııa salasynda irgeli jáne qoldanbaly ǵylym salalarynyń damytý – óte mańyzdy. Maqsat – jańaǵy aıtylǵan eki máseleni jan-jaqty zertteý. Aldaǵy jyldary osy baǵytta ǵy­lym men tájirıbelik zertteýlerdi qar­qyn­dy júrgizý qajettigin aıtady. «TJM – tabıǵı jáne tehnogendik sıpat­taǵy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý, jáne t.b. sala­lardaǵy basshylyqty júzege asyratyn mekeme», deıdi professor.

Keńes odaǵy tájirıbesine súıensek (mundaı jaǵdaılar kezdesetin), seısmolo­gııanyń ǵylymı-zertteý bóligin, ıaǵnı ıns­tıtýtty Ǵylym akademııasy quramyna, al óndiristik bólimin, ıaǵnı ekspedısııa­ny TJ mınıstrligine berip, aralaryn arnaıy kelisimsharttarmen baılanys­tyrsa, bul meniń oıymsha, durys she­shim bolar edi. Qazirgi jaǵdaıdyń, ózi de aqsap turǵan ǵylymı zertteýler TJ mınıstrligine ótkennen keıin, ti­pti joıylady. Ǵylymı zertteý jumys­tarynsyz seısmologııanyń alǵa basýy múmkin emes. Professordyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń kóńil aýdarǵan máseleleriniń biri – qalada «jer silkinisin erte eskertý júıesiniń» der kezinde jumys istemegeni. «Jer silkinisin aldyn ala boljaý emes, erte eskertý júıesi seısmıkalyq jáne dy­bystyq tolqyndardyń taralý jyl­dam­dyqtarynyń ereksheligine negiz­del­gen. Onyń negizin yqtımaldy jer silkinisi oshaqtary aýmaǵynda orna­­tyl­ǵan seısmıkalyq terbelis datchık­teri (seısmoqabyldaǵyshtar) quraı­dy. Osy seısmodatchıkter júıesi silki­nis oshaǵynan taralǵan alǵashqy seısmı­kalyq tolqyndy tirkep, tez arada oǵan saraptama jasap (tolqyn jer silkinisi oshaǵynan tarady ma, álde basqa terbelis kózinen be), avtomatty túrde qosymsha radıosıgnal taratatyn qondyrǵyny iske qosyp, qaladaǵy tótenshe jaǵdaılar departamentinde ornalasqan Ortalyq serverge jiberedi. Odan ári aldyn ala bekitilgen shema boıynsha radıosıgnal obektilerge taralyp, olardy elektr júıesinen aıyrady jáne t.b. Alǵashqy seısmıkalyq qýma tolqynnyń taralý jyldamdyǵy shamamen 6 km/sek, al dybys tolqynynyń taralý jyldamdyǵy 300000 km/sek ıaǵnı silkinis oshaǵynan taralǵan radıosıgnal Ortalyq serverge sol mezette jetedi, Eger silkinis epısentri Almaty qalasynan 60 km qashyqtyqta ornalasty desek, onda seısmıkalyq tolqyn qalaǵa shamamen 10 sekýnd ýaqytta jetedi, al Ortalyq server silkinis jaıly sol mezette biledi. Sonymen, 10 sekýnd arasynda qaladaǵy asa jaýapty obektiler júıeden ajyratylyp, turǵyndarǵa saqtaný sharalaryn qoldanýǵa múmkindik týady. Bul jerde búkil júıeniń árbir bóliginiń senimdi jumys isteýi asa mańyzdy», dep sózin túıindedi professor.

P.S. Osy maqalany jazý barysynda Almatyda seısmokúsheıtkish ornatatyn kompanııalardyń qyzmetine suranystyń óskenin baıqadyq. Apta basynda ár sharshyǵa kórsetken qyzmet aqysy 100–150 myń teńgege deıin ósip ketipti. Al qalanyń taýly aımaǵyndaǵy kottedj úılerge kórsetetin qyzmet túri bul somadan birneshe ese joǵary.

Qalada turǵyn úı keshenderiniń kem degende 70 paıyzy áleýmettik baǵdarlamalar boıynsha salynǵan. Olardyń seısmıkalyq qaýipsizdigine kim kepildik beredi?

ALMATY