Kodekstiń maqsaty – jarııa-quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlardy sotta qaraý kezinde azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵap, olardyń sot úderisinde ákimshilik basqarý organdarymen teń dárejede qatysýǵa múmkindik berýdi qamtamasyz etý. Oǵan deıin jarııa-quqyqtyq qatynastardyń taraptary teń bolmady, tarazynyń bir jaǵynda jeke tulǵa, ekinshi basynda óz múddesin qorǵaý úshin apparaty bar memlekettik organ turatyn. Mine, kodeks jáne de ákimshilik sottardy qurý dál osy teńsizdikti joıýǵa baǵyttalǵan.
Ákimshilik ádilet dúnıe júziniń kóp elinde qoldanylyp keledi. Ol quqyqtyq memlekettiń mańyzdy elementi bolyp sanalady. Jańa kodekstiń qabyldanýymen jeke tulǵa jáne ákimshilik organ arasyndaǵy daý sotta qaralǵanda jeke sot óndirisine bólinip shyǵaryldy.
Soltústik Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń tóraǵasy Berdibek Mustafın men osy sottyń sýdıasy Gúlmıra Danııarova ótken jyldyń jumys qorytyndysyn shyǵarǵan baspasóz máslıhatyn ótkizdi.
Bir jyldyń ishinde mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotqa 699 talap-aryz túsken eken. Sonyń ishinde eń kóbi – sot oryndaýshylardyń is-áreketine qarsylyq bildirgen daýlar. 2022 jyly onyń sany 234 bolsa, byltyr sál ǵana azaıyp 209-ǵa túsken. Bul sot oryndaýshylardyń sýdıanyń sheshimi aıasynan shyǵyp kete beretin áreketin kórsetip tur. О́ıtkeni shaǵymdanýshylar sýdıanyń sheshimine emes, kóbinese sot oryndaýshynyń áreketine qarsylyq bildiredi eken.
Talap-aryzdyń taǵy bir úlken bóligi jer, turǵyn-úı qatynastary jáne salyq máselesine baılanysty daýlar. Naqty aıtar bolsaq, jer daýyna qatysty aryzdar 127 bolǵan, bul 2022 jylmen salystyrǵanda birshama az. 2022 jyly olardyń sany 179 bolǵan. Al turǵyn-úı qatynastaryna qatysty daýlar 68 bolyp, aldyndaǵy jyldan 3-ke ǵana artqan. Múlik jáne salyqqa qatysty daýlar turaqty túrde eki jylda da 40-tan sál artyq. Memlekettik qyzmet alýǵa qatysty daýlar da turaqty túrde 60-tyń mańynda bolyp otyr.
Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik soty sot úderisi barysynda eki tarapty mámilege keltirýge tyrysady. О́tken jyly 149 talap-aryz taraptardyń kelisimge kelýine baılanysty qaıtarylǵan. 47 iste úderis barysynda beıbit kelisimge qol qoıylǵan. Sondaı-aq 353 talap-aryz ákimshilik sot atqarý tártibine jatpaıtyndyqtan, talap-aryz berý merzimi ótip ketkendikten jáne basqa sebeptermen qaıtarylǵan.
Qaralǵan isterge barlyǵy 144 sheshim shyǵarylǵan, sonyń 99-y talap-aryz berýshiniń paıdasyna sheshilgen. Bul barlyq istiń 68,9 paıyzy degen sóz. Sot úderisinde 45 talap aryzdyń qanaǵattandyrylmaıtyndyǵy týraly sheshim shyqqan.
Ákimshilik isterdi qaraý kezinde taraptarǵa 32 ret aqshalaı óndirý sharasy qoldanylǵan. 17 laýazymdy tulǵaǵa, onyń ishinde 4-i ákim, 6 memlekettik organ basshysy, 3 jeke sot oryndaýshy, 9 talap qoıýshynyń ókilderi jáne basqa tulǵalarǵa aqshalaı óndirý sharasy qoldanylǵan.
Shara qoldanylǵan memlekettik qyzmetkerlerdiń barlyǵy – memlekettik organdardyń basshysy. Olarǵa zań aıasynda 10 jáne 20 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aqshalaı óndirý sharasy qoldanylypty. Barlyq is boıynsha qoldanylǵan aqshalaı óndirý sharalary laýazymdy tulǵalardan óndirilip, memlekettik bıýdjettiń kirisine tólengen. Bul sharalardyń bári laýazymdy tulǵalarǵa sottyń suraýy boıynsha talap etilgen jazbasha derekti bermegeni jáne tıisti qujattardy sotqa túsirmegeni úshin qoldanylǵan.
Mundaı prosessýaldyq mindetter oryndalmaǵandyqtan, sot úderisine daıyndyq tolyq júrgizilmeıdi, al sýdıa sot otyrysyn keıinge qaldyrýǵa májbúr bolady, sondyqtan taraptardy sot aldynda óz mindetterin tıisti oryndaýdy yntalandyrý úshin olarǵa osyndaı shara sotpen qoldanylǵan.
Soltústik Qazaqstan oblysy
