Teńiz tabanyn zertteıtin robot

Joba jetekshisi, Robotteh­nıka jáne avtomattandyrý teh­­no­logııalary kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Ermuhammed Kál­menovtiń aıtýynsha, qazirgi kezde álemdegi sý basseınderiniń 6 paıy­zy ǵana zerttelgendikten, ǵa­lym­dar úshin muhıttar, teńiz­der men kólderdi zertteý isi ózekti.

E.Kálmenovtiń robot­tar­ǵa qyzyǵýshylyǵy 2019 jyly dok­­­torantýraǵa túsken kezinen bas­talǵanyn aıtady. Osy kezde ǵy­lymı jetekshisi, professor Er­kebulan Tóleshov baǵyt-baǵ­dar berip, birneshe taqyryp usynady. «Ushatyn drondar, planerler, robottar jaıynda derekter meni elitip áketti. Alaı­da Aralǵa, tipten Kaspıı jaǵalaýyna baryp kórmegen men úshin sý astyn zertteıtin robottar týraly alǵashynda tańǵa­jaıyp sııaqty kórinetin. Robot­tar júıesiniń de kópshilik bile bermeıtin óz qupııasy bar eken, al ony ári qaraı zertteý ýnıversıtet ǵalymdary men stýdentteri úshin óte tartymdy jobaǵa aınaldy», deıdi ol.

Robot súńgýirlerdiń jumysyn jeńildetedi

Aǵa oqytýshy E.Kálmenov­tiń jetekshiligimen 4-kýrs stý­dentteri Naýqan Aman­jol, Rat­mır Malkov, Janerke Záýirbek, Vladıslav Zemsov qu­ras­­tyr­ǵan sýasty roboty grant­tyq qar­jy­landyrý arqyly iske asty. Bul jobaǵa 3 mln teńge kóleminde qara­jat bólingen. Jar­ty jyl aqpa­rattardy zerttep, sýasty robo­tynyń prototıpin jasaǵan ǵalym­dar toby bıyl kún jylı saly­symen Qapshaǵaı, Balqash, Aral, Kaspıı sııaqty elimizdegi sý basseınderine baryp, sýasty robotyn synaqtan ótkizip kórmekshi.

Robot prototıpi santehnıka­lyq polıpropılendi trýbadan ja­salǵan. Mundaı qoljetim­di ádister álemdegi stýdentter men mu­­ǵalimder tá­jirıbesinde jıi qol­danylady. Jas zertteý­shi­­ler joba barysynda onlaın fo­rýmdardyń kómegi kóp bolǵa­nyn alǵa tartty. Olardyń aıtýyna qaraǵanda, robotty qurastyrý da, basqarý da ońaı emes. Bul ázir­lemedegi basty kezeń – Arduino platasyn qoldaný. Avtomatty basqarý blogi robot jumysyn barynsha ońaı ári qoljetimdi etedi. Konstrýktorlyq jáne bas­qarýdyń ınnovasııalyq júıe­sin oılap tapqan ǵalymdar óz ádisteriniń álemdegi sýasty ro­bottaryn qurastyrý isinde de kádege asatynyna senimdi. Av­tonomdy sýasty roboty 100 metr tereńdikti zertteıdi. Bu­dan da tereń qabattarǵa barady degen boljam da joq emes. Pishi­mi jaǵynan torpedoǵa uqsas keletin robot alty motorly, eki kame­raly ári alty baǵytta júze alady. Innovasııalyq ónimniń bolashaqtaǵy tolyqqandy óndi­risi úshin myryshtalǵan bolat qajet. Ony qurastyrýshylar Reseıden aldyryp, motoryn – Qytaıdan, kamerasyna Amazon-nan tapsyrys bergen. О́nertabys ıeleriniń aıtýynsha, robottaǵy akýstıkalyq datchıktiń qyzmeti sý astyndaǵy dybysty qabyldaýǵa arnalǵan. Kameranyń kómegimen sý astyndaǵy nysannyń qysymy, fızıkalyq pishimi anyqtalady. Ázirge Satbayev University ǵalym­dary qurastyrǵan robottyń elimizde balamasy joq deýge ne­giz bar. «Osy derekterge qol jet­kizgennen keıin geologter óz boljamyn jasaı alady. Avtonomdy robot bolashaqta súńgýirlerdiń jumysyn jeńildetedi. О́ıtkeni olarǵa 100 metr tereńdikten ári qaraı júzý óte qaýipti. Bir saǵat ári 20-40 metrge deıin ǵana júze alýy múmkin. Robot sý astyndaǵy tirshilikti zertteı otyryp, bel­gili bir aýmaqtyń kartasyn ja­saýǵa, sýasty trýbalary, ken oryn­­daryn, qurylǵylardyń za­qym­­danýyn anyqtaı alady», dep atap ótti joba jetekshisi.

Sýasty kartografııasyn jasaıdy

Jobas jetekshisi E.Kálmenov­tiń aıtýynsha, álemdegi ınter­­net-trafıktiń 95 paıyzy mu­hıt­tar túbinde jatqan sýasty kábilderi arqyly ótedi. Al búkil jer be­tin­degi sýasty kábilderi týra­ly aqparat Cable Map portalynda kórsetilgen.

«Kartada kábilderdiń qan­daı kompanııaǵa tıesili ekeni, mekenjaıyna deıin bar. Mine, osy kábilderdegi aqaýlardy sýasty robottary tekseredi. Jalpy, sýas­ty kartografııasyn túsiretin robottar qyzmetine qaraı bó­linedi. Sýasty tirshi­ligin zertteý úshin kartog­rafııasyn jasaý qa­jet. Búgin­de elimizge qatysty kartalar keńes­tik kezeńmen baı­lanys­ty bolǵandyqtan, olar qa­zir­gi Qazaqstan júıesindegi sý astyn­daǵy tirshilikti zertteýde qoldanýǵa jaramaıdy. Bolashaqta kompıý­terlik baǵdarlamalar arqyly elimizdiń sýasty kartalaryn qu­rastyrýǵa bolady. Qazirgi kez­de sý basseınderiniń qabatyn tekserýde Reseıden, Qytaıdan, Fınlıandııadan ákelingen robottar qoldanylyp júr», deıdi ol.

Kelesi kezeń – robotty synaq­tan ótkizip, óndiriske shyǵarý. Oǵan qomaqty qarjy kerek. Eger de bıznes ókilderi irgeli stra­te­gııalyq jobalarǵa qarajat bó­lý isi jandanatyn bolsa, eli­miz­­de kóptegen startap, tyń zert­teý­diń qarqyn alatyny sózsiz.

Injenerlik mamandyqtarda qazaqsha oqýlyq az

Jobamen jarty jylǵy ju­mys kezinde stýdentter kóp tá­ji­rıbe jınaqtap, elektronıka, mehanıka, avtomatıka, baǵ­dar­lamalaý sııaqty pánder boıynsha teorııany qaıtalap, keıde dema­lys kúnderinde de jumys isteýine týra keldi. Zert­hanadaǵy birqatar prıbor ju­mys tobynyń óz qarajatyna alynypty. Joba jetekshisiniń aıtýynsha, jyl saıyn zertteý jumystary úshin radıoele­mentter, prıborlar, qol aspap­tarynyń tizimi jasalady. «Alaı­­da ony óz qarjymyzǵa alýǵa týra keledi. Sondyqtan taıaý bo­lashaqta ár kafedranyń óz bıýd­jeti jasaqtalǵany tıim­di», deıdi ol. Munymen qosa ın­jener mamandyǵynda oqı­tyn stýdentter úshin orys, aǵyl­shyn tilinde oqýlyq jetkilikti bolǵanymen, qazaq tilinde az. Ro­bottehnıka, elektrtehnıka bol­syn, zerthanalar zama­naýı zert­teýler júrgizýge saı emes. So­nymen birge oqý jospa­ry keńes kezeńindegiden kóp ózgere qoımaǵan. Mysaly, ýnıversıtetke oqýǵa túsken túlek 11-sy­nyptyń baǵdarlamasyn qaı­talap oqýyna týra keledi. Ol kýrsty támamdaǵansha oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltyp alatyny tańǵalatyn jaıt emes. Injenerlik baǵytqa oqýǵa tús­ken túlekter úshin baǵdarlamalar­dy jyldam ári qysqa merzimde meń­gerip shyǵý óte qıyn. Son­dyq­tan oqý baǵdarlamasy da, oqy­týshylar da zaman talaby­na saı damyp otyrǵany mańyz­dy», deıdi E.Kálmenov. Mu­nymen qosa stýdentter stı­pen­­dııasynyń azdyǵy, jataq­ha­na jetispeýshiligi sııaqty áleý­met­tik máseleler de kese-kól­deneń shyǵady. Sonyń saldarynan stýdenttiń oqýǵa degen qulshynysy da tómendeıdi. Sonymen birge keıingi jyldary ınjener mamandyqtaryna keletin stýdentterdiń qatary azaıyp otyr. Sebebi túlekter óndiriste avtomatty basqarý ın­jeneri bolyp mardymsyz jalaqyǵa jumys istegennen góri IT salada eki-úsh ese kóp tabys tapqandy áldeqaıda qup kóredi.

ALMATY