Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Úıelmeli-súıelmeli on balasymen qalaǵa kelgen Alyphannyń bar maqsaty otbasyn asyraý, solardy toıyp tamaq jeıtin kúnge jetkizý ǵana bolatyn. Naryq zamany, qalanyń qatygez tirligi bularǵa jyly qushaq ashyp turmaǵany belgili. Janbaǵys úshin áıeli Bıfatıma ekeýiniń jaldanbaǵan jumysy joq. Bar tapqany iship-jeýge de jetpeıdi. Ári balapanyn shubyrtqan ata qazdaı páterden páterge kóship júrip, aqyry jertóleden az bıik eki bólmeli pákene qorjyn tamǵa qoly jetedi. Bas keıipker otaǵasy Alyphan sharǵa boıly, qoıan súıek qýdaı aryq jan bolǵanymen, tamaqqa toımaıtyn meshkeı, oppanyń ózi edi. Sóıtip júrgende táleıi ońynan kelip bir balasy saýdamen aınalysyp, kúrt baıyp shyǵa keledi. Joqshylyqtyń zardaby ábden ótken beıshara otbasy endigi jerde ne ishem, ne kıem demeıtin baılyqqa belshesinen batady. Toıyp tamaqtanýdan basqaǵa kóńili tartpaıtyn otaǵasy meshkeı Alyphan toıǵansha tamaqtanyp, az kúnde-aq kúpteı bolyp semirip, domalanǵan tulypqa aınalady. Aqyry balasynyń qudalyǵyna barǵanda obyrlyqpen qomaǵaılana jegen tamaqtan qaryny jarylyp óledi. Bul – jazýshynyń ıdeıalyq sheshimi.
Alyphan – satıralyq astary tereń sımvoldyq obraz. Onyń ashqaraqtyq, obyrlyqpen balalarynyń asyn urlap, jyrmyshtap jeıtin áreketi arqyly óz halyqynyń nápaqasyn, eldiń baılyǵyn jyrymdap, urlap jeýdi ar kórmeıtin bılik basyndaǵy jemqor, toǵysharlardyń beınesin ajýaly tilmen sýrettep beredi. Alyphan úshin ómirdiń bar máni – qaryn toıǵyzý. Eńbektenýdi jany súımese de, amalsyz tamaq úshin ǵana árekettenedi. Kisi ólimine baılanysty saqshy jaǵynan tergeýge alynǵanda da, tegin tamaq beretin túrmeni erkin ómirinen artyq kóredi. Alyphannyń sanasynda óz otbasynan ózge týys-týǵan, el-jurt, otan deıtin tanym múlde joq. Osy sharǵa boıly pákene jannyń boıynan adamǵa tán dos, týys degen meıirbandyq sezim, adamgershilik, ar-namys, mahabbat, qaıyrymdylyq degen izgi qasıetterdi múlde kezdestire almaısyz. Senip aralasatyn birde-bir adamy, ne aýyldan sońynan izdeý salar tyrp etken jan da joq. Aqyry talaı jyl ótip, «Domalanyp tolǵan shaǵynda» týyp ósken aýylyna barady. Aǵaıyn-týǵanyn, dos-jaranyn, aýylyn saǵynyp emes, óziniń aqshaly bolǵanyn, bolyp-tolǵanyn maqtan etip, kózqylyp kelýi úshin barady. Alaıda aýyldan olardy qarsy alyp, emeshegi úzilip saǵynǵan jan shyqpaıdy. Mine, osydan aq bas keıipker Alyphannyń qandaı adam ekenin ańǵaramyz.
Romanda Alyphannyń óz múddesi degende barlyǵyn satyp kete beretin soraqy qylyǵy myna epızodta realıstik tásilmen beınelengen: «Tólenbegen myń somdary áli tur. Ony da oılap, keıde sybyrlasyp, keıde kúńkildesip, aralarynda az-kem júz shaıysý da shyǵyp qalyp júrgen kezde álgi myń bolǵyr kórshileriniń oıda joqta qaıtys bola qalǵany. Sonda ózge kórshileri jylap qaıǵyryp júrgende, bul ekeýiniń qýanǵanyn kórseń... Qýanysh degen de ózgeniń basyndaǵy qaıǵysyna qaramaıtyn arsyz nárse eken-aý. Marqumnyń denesin shyǵarǵanda, jerlegende ózgeler ah uryp kúrsinip, jylap-syqtaǵanda bul ekeýiniń qýanyshtan kózderi ottaı janyp júrdi. Qarqyldap kúlgileri keldi, jarqyldap sóılegileri keldi. Úılerine jetkenshe ázer shydady-aý. Sonymen sol kúnniń keshi men túninde bulardyń úıinde jeke-jeke, ekeý-úsheýden shýyldasyp án aıtqanda, jaman úıleri kóship kete jazdady. Balalaryna ánderińdi doǵaryńdar dep ursaıyn dese, Alyphannyń óziniń de keýdesin bir ǵalamat án kernep tur. Balalardy bylaı qoıǵanda ózin-ózi ázer toqtatty. Marqumnyń artynda rasynda da eshkimi joq eken. Sol kúni de, keıin de, bularǵa «sender sol kisige qaryz ekensińder ǵoı» degen jan da bolǵan joq. «Áıeli men ekeýin qoıshy... Sonyń bárin álgi shýyldaq balalardyń bilgenin aıtsańshy...» degen sýretteýlerden jalǵyz Alyphannyń ǵana qaraqan basynyń qamy úshin nege bolsa da arlanbaı baratyn toǵyshar, sarames, kózqamandyǵyn kórsetip otyrǵany joq, jazýshy Alyphannyń on balasyn atap ótýi – qazirgi naryqtyq qoǵamda osyndaı jandardyń kóptep ósip kele jatqanyn sımvoldyq ısharamen kórsetýi edi. Alyphan – búgingi naryqtyq zamannyń óz týyndysy, qoǵamnyń parazıtke aınalǵan jıirkenishti kespirin kórsetetin jınaqtalǵan tıptik obraz. Jazýshy mundaılardyń kún saıyn ónip, kóbeıip kele jatqanyn Alyphan basyndaǵy oqıǵalar arqyly ashady.
«Meshkeı» romany janrlyq jaǵynan satıralyq romanǵa jatady. Roman tili qarapaıym. Bylaı qarasań bákin-shúkin túkke turmaıtyn oqıǵa sııaqty kórinýi múmkin. Alaıda bas keıipker Alyphannyń psıhologııasyn ashatyn oqıǵalardyń astarynda kóptegen qoǵamdyq máseleler ádiptelgenin baıqatady. Jazýshy tilinde shaǵyn epızodpen sıpalap otyryp soıyp salatyn sheberlik, aıtaryn beıne qumnyń sýy sııaqty tereńge kómetin sýretkerlik bar. Jazýshy bas keıipker Alyphannyń kórbilte saýatsyzdyǵyn, usaq tirliktiń adamy ekendigin, qoǵamdaǵy bolyp jatqan ózgeris, jańalyqtardan múlde habarsyzdyǵyn shaǵyn epızodtar arqyly beredi. Máselen, kóbinese as úıdiń sharýasyna, ydys-aıaqqa nazar aýdaryp júretini, onyń tek tamaqsaýlyǵy ǵana emes, tirligi de sonyń aınalasynda ekendigin pash etedi. Qudalyqqa barǵan Alyphan sózdi neden bastaryn bilmeı yńyranyp, as tóńireginde ǵana birdeńe aıtqan bolady. Onyń oraısyz et alǵan tulǵasyna qarap ári áńgimege aralaspaı óz betimen sabaz otyratyn beınesin kórgen ózgeler, ony buryn úlken laýazymdy qyzmet atqarǵandyǵynan qalǵan ádet bolar dep topshylaıdy. Is júzinde áńgimege aralasa almaýy onyń saýatsyzdyǵynan, eshnárseniń parqyn bilmes noǵandyǵynan ekendigin bir kórgen jurt baıqamaı da qalatyn. Bul epızod arqyly onyń saýatsyzdyǵyn kórsetse, bir jazýshynyń kitabyn oqymasa da, úıine sánge tizip qoısam dep oılap, bir kitap úshin oǵan artyq aqsha ustatýy, kóshedegi qaıyrshylarǵa sadaqa bergenniń ornyna aqshasyn kórsetip maqtan qylatyn kúlkili áreketteri Alyphannyń qaıyrymsyzdyǵyn, ataqqumarlyǵyn kórsetedi. Jazýshy T.Nurmaǵambetov óz keıipkeriniń psıhologııasyna muqııat úńilip, ony ár jaǵynan tolyq asha bilgen. Alyphannyń áıeli men balalary da, onyń aınalasyndaǵylardyń oı deńgeıi, tirlikteri derlik uqsas bir maqsattyń adamdary ekenin kóremiz. Barlyq murattary tek zattyq dúnıeniń aınalasyna qurylǵan qoǵamda adamgershilik pen rýhanı baılyqtyń, ónerdiń keıingi qatarǵa syrylyp qalatynyn ári rýhanı baıylyqtan júgen ustaǵan qoǵamnyń tartar jazasy men qasireti munan da aýyr ekenin dáleldeıdi. Jazýshy osy bir obyr, meshkeı jannyń obrazy arqyly qoǵamdaǵy toıymsyzdyq, jemqorlyq, jalǵan ataqqumarlyq sekildi jat, jeksuryn pıǵyldardy jerine jetkize ájýalaıdy.
Qoryta aıtqanda, T.Nurmaǵambetovtiń «Meshkeı» romany qazirgi qoǵam shyndyǵyn realıstikpen sýrettegen, qazaq prozasynda satıralyq tildiń qoldanýy klassık jazýshylardyń jasampazdyqtarynda kezdeskenimen, bul tásildi óz shyǵarmalarynda mol kerekke jarata bilgen jazýshy sırek. Prozaǵa ıýmorlyq tildi engizý, ony jymdastyra qoldaný ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Iýmor – jazýshynyń tildik tabıǵatynda ejelden bar týma qasıet. Kez kelgen jazýshy oqyrmanyn tartý úshin kúlkili epızod, ıýmorlyq til qoldanǵysy keledi. Alaıda jazýshynyń sheberligi jetpese ári bul jazýshynyń týabitti qasıetine aınalmaǵan jaǵdaıda jazýshynyń bul tásildi erkin meńgerip kete qoıýy ekitalaı. Jazýshy T.Nurmaǵambetovtiń keıipkerleri derlik qarapaıym adamdar. Sol ómirdegi qarapaıym pendeler arqyly qoǵamnyń minezin, minin kórsetip, jeńil ıýmorly tilmen shyndyǵyn jaıyp salyp otyrady. Ár shyǵarmasy shynaıylyqqa, syrshyldyqqa toly. Shaǵyn detal arqyly úlken ıdeıalardy kótere alýy – jazýshy jasampazdyǵyna tán erekshelik. Ásirese oqıǵalar astarynda qoǵam, adam minezderindegi jaǵymsyz, jat qylyqtardy synap turǵany kórinedi. Satıralyq tásil – biri tilinde ashyq qoldansa, ekinshi jaǵynan oqıǵa astaryna, ıdeıasyna mol sińirilgen. Bul jaǵynan kelgende, qazaq prozasynda Beıimbet Maılınnen keıin satıra men ıýmordy óz shyǵarmalaryna mol engizip, jazý stıline aınaldyra bilgen birden-bir jazýshy – T.Nurmaǵambetov. Jazýshynyń «Meshkeı» romany da osy bıikten kórine alǵan tańdaýly shyǵarmalardyń biri.
Taldaýbek Áshimhan,
ádebıettanýshy, PhD
