Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́zgeris qashan bastaldy?
Sol kezeńde qandaı ózgeris bolýy múmkin, qaı mamandyqqa suranys joǵary, alǵashqy testileý qorytyndysy qandaı máseleniń baryn kórsetti, bolashaqqa baǵdar beretin aqparatty qaıdan tabýǵa bolady? Talapkerlerde týyndaǵan, olardyń ata-analaryn alańdatqan osy jáne ózge de san suraqqa jaýap izdep kórdik.
Ulttyq biryńǵaı testileý tarıhyndaǵy eki úlken reformany aıryqsha atap ótýge bolady. Onyń biri – 2017 jyldan bastap atalǵan testileý tek joǵary oqý ornyna túsý emtıhany bolyp bekitilgeni. Oǵan deıin esterińizde bolsa, UBT-ǵa barlyǵy baılanyp qalǵan edi, onyń nátıjesi «Altyn belgi», «Erekshe attestat» alýǵa, mekteptegi emtıhan qorytyndysyna, tipti aýdandar men oblystardyń bilim sapasyndaǵy reıtıngine yqpal etetin. Munyń bári testileýde obektıvti bir nátıjeniń shyǵýyna kedergisin keltirdi. Osyǵan oraı, 2017 jyly mańyzdy sheshim qabyldanyp, UBT-nyń nátıjesi joǵaryda atalǵan eshbir máselege, tipti mekteptegi qorytyndy attestatqa da áser etpeıtin boldy.
Búginde testileý aıaqtalǵannan keıin balanyń nátıjesi mektepke, bilim bólimderi men basqarmalarǵa berilmeıdi, qorytyndyny balanyń ózi ǵana jeke kabınetinde kóre alady. Ekinshi eleýli ózgeris – Ulttyq biryńǵaı testileý formatynyń qaǵaz nusqadan elektrondy nusqaǵa aýystyrylýy. Kompıýterlik formatqa ótý testileýdi jylyna birneshe ret ótkizýge múmkindik berdi, buryn talapker testileýdi jylyna tek bir-aq ret tapsyra alatyn. Elektrondy nusqaǵa ótý testileýdi uıymdastyrý sapasyn arttyrýǵa da áser etti, aıtalyq, test tapsyrýshy nátıjesin birden kóre alady jáne qorytyndysymen kelispegen jaǵdaıda sol jerde, testileý aıaqtala salysymen appelıasııaǵa bere alady.
Grantty qýǵan úmitker
Ulttyq testileý ortalyǵynyń deregine súıensek, qazirgi ýaqytta úmitkerlerdiń basym bóligi «fızıka-matematıka» kombınasııasyn tańdaıdy. Munyń sebebin grantqa túsý múmkindiginiń moldyǵymen baılanystyrýǵa bolady. Memlekettiń grant bólý saıasaty boıynsha tegin joǵary bilim alýǵa beriletin tapsyrystyń 60 paıyzy tehnıkalyq mamandyqtarǵa qarastyrylǵan. О́ıtkeni elimizde tehnıkalyq mamandar jetispeıdi. Alaıda muny ata-analardyń da, talapkerlerdiń de keıde durys qabyldaı almaı jatqanyn kóremiz. Bulaı deýimizge óz aınalamyzdan «Grant qaıda kóp, soǵan tapsyr» dep aqyl aıtyp jatqandardy jıi estigenimiz, kórgenimiz sebep bolyp otyr. Shyn máninde, tehnıkalyq mamandyqqa granttyń kóp bólinýi kez kelgen adamnyń tehnıkalyq salaǵa barýy kerek degendi bildirmeıdi, ózi qalaǵan, osyǵan beıimi barlar tańdaǵany durys. Áıtpese, keıin unamaıtyn pándi, ony tereńdep oqytatyn mamandyqty tórt jyl boıy oqýdyń ózi, odan keıin tipti zeınet jasyna deıin janyń qalamaıtyn salada jumys isteý óte qıyn ekeni túsinikti. Osy máseleni ata-ana da, keıingi jas býyn da uǵyna bastaǵan bolar, áıteýir qańtardaǵy UBT-da ǵana «fızıka-matematıka» kombınasııasy tańdaýlylar tiziminde ekinshi orynǵa túsipti. Ortalyqtyń deregi boıynsha atalǵan kombınasııa 2017 jyldan kúni keshege deıin beıindi pánder «báıgesinde» birinshi oryndy bermeı keldi. Nege ekinshi orynǵa tústi? Sebebi búginginiń kósh bastap turǵan damýshy salasy retinde IT mamandyqtaryna túsý jastar arasynda keń taraı bastady. Soǵan saı talapkerlerdiń kóbi qazir de «fızıka-ınformatıka» kombınasııasyn kóbirek tańdaıtyn bolǵan. Dese de, grant kóp bólingen mamandyqqa kóbiniń júgirýi «grant qýý» máselesiniń túbegeıli kún tártibinen túspegenin, «sanany áli de grant bıleıtinin» kórsetetin syńaıly.
Byltyrǵy qorytyndy kórsetkishke qaraı aıtsaq, grant konkýrsynda eń joǵary báseke pedagogıkalyq mamandyqtarda bolyp tur. Mysaly, 2023 jyly 94 myńǵa jýyq talapker grant konkýrsyna qujat tapsyrǵan eken. Sonyń 23 500-i, ıaǵnı ár 4-úmitker pedagogıkalyq mamandyqty tańdaǵan. Suranysqa saı báseke de, shekti upaı kórsetkishi de artty. Aıtalyq, byltyr «matematıka páni muǵalimi» mamandyǵyna grantqa túsýdiń eń tómengi upaıy 140-tan 123 upaı bolǵan. Sonda 122 upaı jınaǵan talapker atalǵan mamandyqqa grant ala almady. Bul – endi «Muǵalim mártebesi týraly» zańnyń qabyldanýy, pedagogıkalyq mamandyqtardaǵy stýdentterdiń stıpendııasyn arttyrý, pedagogter jalaqysynyń eke ese ósýi sekildi keshendi jumystyń jemisi. Sondaı-aq ár grantqa osyndaı báseke bolý úshin keshendi jumysty qajet etetininiń kórinisi. Áıtpese, 50 upaıdan sál joǵary jınap ta grant kóp bólingen mamandyqqa túsip ketetinder, keıin sol salada jumys istemeıtinder kóp.
Bıylǵy jańalyq
Bıyl qandaı jańalyq bar? Bul suraqqa Ulttyq testileý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Naýjan Dıdarbekova:
– 2024 jylǵy UBT formatynda negizinen ózgeris joq, tek ishinara ózgerister boldy. Máselen, suraqtardyń sanynda ózgerister bar, buryn oqý saýattylyǵy men matematıkalyq saýattylyq boıynsha 15 suraq bolsa, bıyl onyń sany 10 suraqqa qysqardy. Al sol eki pánniń árqaısysynan alynǵan 5 tapsyrma beıindi pánderge berilip otyr. Sebebi talapkerge oqýǵa túskende birinshi kezekte óziniń mamandyǵyna negiz bolatyn beıindi pánder boıynsha bilim qajet bolady. UBT-nyń pánderi ishinde eń joǵary kórsetkish oqý saýattylyǵynda bolyp tur, byltyr negizgi testileý kezinde jalpy 162 myńǵa jýyq talapker UBT tapsyrdy, sondaǵy oqý saýattylyǵy boıynsha kelgen suraqtardyń 81 paıyzyna durys jaýap berilgen. Eń tómengi kórsetkish – hımııa men fızıkada. Eń joǵary kórsetkish oqý saýattylyǵynda bolyp turǵanyna sebep te bar. Sebebi onda osyǵan deıin 4 mátin bolatyn. 100 sózge deıin qamtylatyn birinshi mátinde 2 suraq, 250 suraqqa deıin qamtylatyn ekinshi mátinde 4 suraq keletin. Eń qıyny 3-4 mátinder edi. 400 sózge deıin qamtylatyn 3-mátinde 6 suraq, 500 sózge deıin qamtylatyn 4-mátinde 8 suraq berildi. Mektepterdi aralap, túsindirý jumystaryn júrgizgen kezdesýlerde talapkerler oqý saýattylyǵy ońaı pán bolǵanymen, mátinder ýaqytty jep qoıatynyn jıi aıtatyn. Sol sebepti olardyń oıy eskerilip, mátinder sany 3-ke qysqartyldy. Bul – balalardyń oqý saýattylyǵyn tómendetý emes, kerisinshe sapaǵa áser etti. Mysaly, bir mátinnen kóp suraq shyǵarǵan saıyn onyń sapasy nasharlaı beredi, al qazirgi belgilengen tártip boıynsha 1-mátinnen 2, 2-mátinnen 3, sońǵy mátinnen 5 suraq keledi, – dep jaýap berdi.
Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, testileý pánderi (oqý saýattylyǵy, matematıkalyq saýattylyq, qazaqstan tarıhy, eki beıindi pán) ózgerissiz qaldy. 120 suraq, eń joǵary upaı – 140. Oqyrmandarda «Tapsyrmanyń sany men eń joǵary upaı sany nege sáıkespeıdi?» degen suraq týyndaýy múmkin. Bul jerde beıindi pánderdiń sońǵy 10 suraǵy – kúrdeli. Jalpy, UBT-ǵa beriletin ýaqyt ta ózgertilmedi, 4 saǵat, ıaǵnı 240 mınýt beriledi.
– Osydan 3 jyl buryn mınıstrlik tarapynan óte mańyzdy sheshim qabyldandy, bul – erekshe bilim berý qajettiligi bar oqýshylar qurdastarymen birdeı UBT tapsyrý múmkindigi. Olarǵa qosymsha taǵy 40 mınýt ýaqyt berildi. Osyǵan qosa testileýdi tapsyrýǵa tirkelgende óziniń qajettiligin de qosa kórsete alady. Mysaly, kórý qabileti nashar talapkerler bar, olardyń qasynda test tapsyrmalaryn oqyp beretin kómekshi otyrýǵa tıis. Osyndaı kómekti qajet etetin balalarǵa táýelsiz kómekshilerdi ár óńirdegi memlekettik komıssııa taǵaıyndaıdy. Sonymen qatar erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa beriletin suraqtardyń mazmuny da ereksheligine qaraı qurastyryldy. О́ıtkeni mundaı balalar keıbir grafıkalardy, usaq jazýlardy, dıagrammalardy kórmeýi múmkin. Sonyń nátıjesinde UBT-ny tapsyryp jatqan erekshe talapkerlerdiń qatary da sońǵy jyldary úsh ese artyp otyr. UBT tapsyrý talaptarynda, talapkerlerge testileý tapsyrýǵa alyp kelýge tyıym salynǵan zattar tiziminde de ózgeris joq. Testileýge mektep formasymen kelý de talap etilmeıdi, erkin, yńǵaıly formada kele alady, – dedi N.Dıdarbekova.
Tegin oqýdan da mańyzdy
Tegin oqý – ár talapkerge qýanysh syılaıtyn, olardyń ata-anasy men muǵalimderine maqtanysh sezimin uıalatatyn jetistik. Biraq sol granttan buryn oılaýǵa, saraptaýǵa, zerdeleýge tıis dúnıe bar. Bul – ómir boıy, artyq aıtý deseńiz, zeınetke deıin ózine laıyqty azyq bolatyn joǵary bilimge, odan keıingi bilimniń bárine negiz bolatyn kásibı baǵdardy aıqyndaý, bolashaq mamandyqty senimdi ári durys tańdaý. Ony tańdaý ishki qyzyǵýshylyqtarǵa ǵana emes, naqty nátıjelerge, derekterge, saraptamalarǵa súıenip baryp jasalǵanda jemisti bolatyny anyq. Osy rette biz úmitkerler men olardyń ata-analary, oqýshylaryn daıyndap júrgen muǵalimder úshin birqatar mańyzdy aqparat legin usynǵymyz keledi.
Onyń birinshisi – UBT qatysýshylaryna testileý nátıjelerine jeke taqyryptyq taldaý usynylatynynda. Derektermen emtıhan aıaqtalǵannan keıin birden tanysýǵa bolady, bul testileýge daıyndyq sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. 2022 jyly testileýge daıyndyq sapasyn arttyrý maqsatynda testileý nátıjelerine jeke taqyryptyq taldaý engizilgen edi. Emtıhan aıaqtalǵannan keıin túlekter durys jáne burys jaýaptarmen ǵana emes, sonymen qatar UBT nátıjeleriniń tolyq taldaýymen de tanysa alady. Iаǵnı testilenýshilerge jeke taqyryptar boıynsha ózderiniń álsiz jaqtaryn anyqtaýǵa múmkindik berilgen. Taldaý testileý aıaqtalǵannan keıin testilenýshiniń jeke kabınetinde saqtalady. Atalǵan taldaý negizgi UBT-ǵa daıyndalý úshin erekshe mańyzdy. Ortalyqtyń deregine qaraǵanda, bul taldaý túlekterge ár pán boıynsha materıaldy ıgerý deńgeıin baǵalaýǵa, qatelik jiberilgen taqyryptardy tereń zertteýge kómektesedi. Taqyryptyq taldaý talapkerlerge basty emtıhanǵa sapaly daıyndalýǵa kómektesedi.
Ekinshi. UBT tapsyratyn, bolmasa soǵan qatysty áldebir jańalyqqa eleńdeıtin adamdarǵa Ulttyq testileý ortalyǵynyń saıtynda 2023-2024 oqý jylyna tegin joǵary bilim alýǵa qaı mamandyqqa qansha grant bólingeni týraly málimettiń bar ekeni jańalyq emes bolar. Ári bıyl bitirip, UBT-ny osy jyly tapsyratyndarǵa osy málimettiń bıyl jańaratyny da belgili. Biraq bárinen mańyzdysy «JOO-ǵa túsýshilerge» degen aıdarda «2023 jylǵy Bilim berý grantyn taǵaıyndaý konkýrsyna qatysýǵa arnalǵan mınımaldy UBT baly» atty bólim bar ekenin, onda qandaı mamandyqqa qandaı upaımen túsýge bolatyny týraly tolymdy aqparat tur. Osyǵan qosa sol aıdardaǵy «Beıindi pánder kombınasııasynyń bilim berý baǵdarlamalary tobymen sáıkestigi» atty bólimde qandaı mamandyqqa tapsyrý úshin qandaı pándi tańdaýǵa bolatyny kórsetilgen.
Mine, osy aqparattyń bárin qorytyp, oǵan qosa Ulttyq kásipkerler palatasy shyǵaratyn bilim baǵdarlamalarynyń reıtıng qorytyndylary arqyly naryqta suranysqa ıe, jalaqysy joǵary, bolashaǵy bar mamandyqtardyń, qandaı mamandyqty qaı ýnıversıtettiń sapaly oqytatyny týraly saraptamasyna kóz júgirtip, jan-jaqty talqylap baryp tańdaý jasalsa, ata-anada da, balada da, muǵalimde de bolashaqqa ókpesi bolmaıtyny anyq. О́ıtkeni bári de balanyń baqytty bolǵanyn qalaıdy.
