Naýryz meıramy: Tujyrym men sheshim

Meıramnyń mártebesi

HH ǵasyr basynda negizi qalana bastaǵan Alashorda memleketiniń ıdeo­logııasyna alǵyshart esebinde Naýryz merekesiniń ýaqytyna qatysty tartysty 22 naýryzǵa tirep, Alash kósemi Álıhan Bókeıhan núkte qoıyp, 1915 jyldan bas­tap qoǵamdyq ortada bekidi.

1920 jyly 26 naýryzda Túrkistan respýblıkasynyń Atqarý komıtetiniń tóraǵasy Turar Rysqulov №406 buı­ryǵymen ıýlıansha kúntizbemen 9 naýryz, grıgorıansha 22 naýryz búkilhalyqtyq «Kóktem merekesi», «Naýryz» bolyp bekitilsin degen sheshim shyǵaryp, saıası sabaqtastyq resmı sıpatqa ulasty.

Naýryz meıramynyń ulttyq rýhty kóteretin qasıetin ańdaǵan Stalın bıligi 1926 jyldan bastap bul meıramdy resmı merekeleýge astyrtyn tyıym saldy. Resmı túrde sheshim ázir tabylǵan joq.

Alaıda eldiń kóptegen óńirinde bul mereke beıresmı túrde atap ótile berdi. Tek qana «naýryz» ataýynyń ornyna endi «amal», «qamal» degen kezekshi sózder qoldanyldy. Batys óńirde ıýlıansha 1 naýryz, grıgorıansha 13-14 naý­ryzda kóje asylyp, birin-biri halyq kórisip quttyqtasa, ońtústik óńirde grıgorıansha kúntizbemen 1 naýryzdan bastap «tileýkóje» asyp, «ýyzmereke» atap jalǵastyra berdi.

Qazaq eli táýelsizdik alý qarsańynda Qazaq KSR prezıdentiniń 1991 jyly 15 naýryzdaǵy Jarlyǵymen kún men túnniń teńelgen mezgilin «Kóktemgi halyqtyq mereke – Naýryz meıramy» retinde resmı toılaý bekitildi. Al 2009 jyly 22 sáýirde «Merekeler týraly» zańyna ózgerister engizilip, Naýryz meıramy 21-23 naýryz aralyǵynda atap ótiletin boldy.

Sondaı-aq bul aıtýly mereke 2016 jyly Qazaqstan, Ázerbaıjan, Aýǵanstan, Úndistan, Iran, Irak, Qyrǵyzstan, Pákistan, Tájikstan, Túrik­menstan, Túrkııa, О́zbek­stan elderimen birge kópultty atalym boıynsha «Naý­ryz. Merekelik dástúr» degen már­te­bemen IýNESKO-nyń Adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıv tizimine engizildi.

Degenmen, Naýryz merekesi sońǵy 30 jyl boıy óziniń tolyqqandy kelbetin kórsete almaı keldi: kóbinese etnografııalyq sıpat pen sahnalyq qoıylymnan ári aspaı, azamattyq meıramnyń mazmuny qalyptaspady.

2021 jylǵy 5 qańtardaǵy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «...Naýryz meıramyn atap ótý tujyrymdamasyn jasap, kóktem merekesiniń mazmunyn baıyta túsken jón. Búkil qoǵamdy uıystyratyn qundylyqtar neǵurlym kóp bolsa, birligimiz de soǵurlym bekem bolady» dep Naýryz meıramynyń mazmunyn baıyta túsetin tujyrymdama jasaýdy usynǵan edi.

Odan soń Memleket basshysy 2024 jyly 3 qańtarda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Naýryz – jańarý men jańǵyrýdyń sımvoly. Sondyqtan tól merekemizdiń mazmunyn baıytyp, ony barynsha erekshelep, jańasha atap ótýimiz kerek» dep bul taqyrypqa qaıtadan oraldy.

Naýryz meıramynyń qos sıpaty

Búgingi Naýryz meıramynda eskeril­meı kelgen eki birdeı mazmun bar: bireýi túrkilik músheldik Jyl basy, ekinshisi Kún men Túnniń teńesýi retindegi adamzattyq tanym. Buǵan deıingi Naýryz meıramy birjaqty ǵana sońǵy tanymdy eskergenmen, halyq jadyndaǵy «Amal keldi – jyl keldi» degen támsilmen músheldik jyldyń mejesi de Naýryz merekesimen ushtasyp jatqandyǵy ras edi. Osydan kelip tolyqqandy merekeniń jartylaı mazmunyn halqymyzdyń ózi shashaý shyǵarmaı, tyıym salynǵan «naý­ryz» ataýyn «amal», «kórisý» dep 14 naýryzda ejelgi ǵurypty meıramnyń basty joralǵysy retinde ataýmen keledi. Qysqasy, Naýryz meıramy áýbasta músheldik Jyl basymen bas­talyp, Kún men Túnniń teńesýimen aıaqtalǵan resmı nusqasy bolǵan. Bul týraly Buqarada oqyǵan kezinde 8 kúndik (ıýlıansha 1-8 naýryz aralyǵynda) merekege qatysqan belgili jazýshy, folklorshy, dindar áýlıemiz Máshhúr Júsip Kópeıuly jazyp qaldyrdy.

Saıyp kelgende, Naýryz – proto­túrkilik onekimúsheldik kúntiz­beniń bas­ty rásimi bolatyn.

Ejelden kele jatqan prototúrkilik tanym boıynsha jyl mezgili 90 kúndik tórt maýsymnan turady: kóktem, jaz, kúz, qys. 90 kúndik qys 13 naý­ryz­da shyǵyp, 14-ne músheldik jańa jylmen birge kóktem mezgili kiredi. Mine, osy qos aıtýly tanymdy ata-baba­myz sheberlikpen jymdastyryp, tutas­ty­ra meıramdaǵan. Munyń zertteýi tolyq­qan­dy bolmaǵandyqtan, ıdeologııasy ashylmaǵandyqtan, sońǵy kezderi ushqary, qate, shatasqan uǵymdar men ataý­lar shyǵyp ketti. 21-22 kúnderi Teńelim merekesi delinedi de, al eshbir úzilmeı atalyp kele jatqan músheldik jyl basy «amal», «kórisý» degen qarabaıyr ataýǵa ilikti. Sebebi, Kolbınniń ruqsatymen ótken 1988 jylǵy alǵashqy resmı Naýryz meıramy túrkilik Jańa jyldy qarastyrmaǵan bolatyn.

Naýryz ben Músheldik kúntizbe

Endi aspan iliminiń aıǵaqtaryna júgineıik. Ptolmeıdiń «Almagest» eńbeginde Qamal (amal, qamal – qazaqsha,) juldyzy shoqjuldyzǵa enbegen­der­diń qatarynan jáne ol jyljymaıtyn juldyzdardyń biri. Gıpparh «tumsyqtaǵy juldyz» atasa, ertede ol «tas tóbedegi juldyz» degen ataýmen tanylǵan. Taǵy bir derekkózde Toqty shoqjuldyzynyń mańdaıyndaǵy sary juldyz keıde «Toqtynyń ekinshi múıizi» atalǵan.

Naýryzdyń qazaq úshin basty máni – jyldyń aýysýy. Kún-Tún teńesi­minen buryn, naýryz aıy týǵanda, Kún Toqty (ejelgi túrkishe – Qozy/qody, M.Qashqarı) shoqjuldyzyndaǵy qozǵalmaıtyn Amal/Qamal juldyzyna betteıdi, onymen «kórisedi». Munyń áseri jerge berilip, jyl maýsymy aýysady – kóktem shyǵady, músheldik jyl almasady. Jyl almasý Kún men Túnniń teńelýine qatysty emes, osy aıtylǵan aspandyq úderiske qatysty. Bul ıýlıansha – 1 naýryz, grıgorıansha – 14 naýryzǵa keledi.

Etnograf ǵalym, belgili geograf Shoqan Ýálıhanovtyń qazaqy kún­tizbeni úsh tilde keltirgen astrolo­gııalyq syzbasynda ıýlıansha 1 naýryzdan bastaıdy. Al naýryz aıy qázirgishe 14 naýryz ekeni málim.

Shákárim Qudaıberdiniń balasy Ahat Shákárimulynyń esteliginde: «14-mart – eskishe 1-mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1-mart, qazaqsha jańa jyl, ulystyń uly kúni deıdi...

Atalǵan jyl aýysý kúntizbesin XVIII ǵasyrǵa deıin dúnıe júzi moıyndaǵan: hrıstıandyq Rojdestvomen jyl aýystyrǵanǵa deıin, Rım ımperııasy men Reseı patshalyǵy kúntizbesin 1 marttan bastaǵan. Bul kúntizbe – búkiladamzattyq sıpaty bar qundylyq. Demek, Iýlıan kúntizbesi músheldik kúntizbeniń bastalýymen parapar bolyp tur jáne meılinshe ǵylymı negizi bar.

Naýryzdy zertteý barysynda músheldik tanymdy da qamtýǵa týra keledi, ony aınalyp ótý múmkin emes. Sonda baıqaǵanymyz, onekijyldyq múshel tanymy jylǵa ǵana qatysty emes, on eki aıǵa da taralady eken. Tipti aı ataýlary da sol izben atalǵanyn baıqaýǵa bolady.

«Halyq kalendary» eńbeginiń avtory M.Ysqaqovtyń jazýyna qaraǵanda, Bırýnı men Ulyqbektiń keltirgen maǵlumattarynda músheldik aı ataýlary bolǵan, olar bylaı atalypty:

1) oktıabr – keshký nemese kúský (maǵynasy – «tyshqan),

2) noıabr – ýt nemes ud (sıyr),

3) dekabr – barys,

4) ıanvar – tývýshqan nemese tabyshqan (qoıan),

5) fevral – ulý nemese nek (aıdahar),

6) mart – yılan (jylan),

7) aprel – ıýned nemese ıýnd (jylqy),

8) maı – qon (qoı),

9) ııýn – bichin nemese sichen (meshin),

10) ııýl – doquq nemese taqyǵý (taýyq),

11) avgýst – it (ıt),

12) sentıabr – laǵzyn (dońyz).

Negizi qazaq kúntizbesinde tarıhta mart aıyn «Amal» dep te ataǵan. Iаǵnı parsylyq kúntizbeniń yqpaly da júrgen: hút, mart – hamal, aprel – saratan, maı – zaýza... dep kete beredi.

«Amal» hám jyl basy

Qazaqtyń jańa jylyn Kún-Tún teńelisimen dáıekteýshiler 21-22 naýryzda deıdi. Biraq Reseıdegi 1917 jylǵy revolıýsııaǵa deıingi folklorda,tipti qazirgi ádebıette de jyl basynyń kóktemge sáıkes keletini aıtylady, jyrlanady. Eshbir týyndy Kún men Tún teńesimin buǵan qatysty áńgime etpeıdi. Nege? Sebebi, qazaqtyń jyl aýysymy kóktem mezgilimen bir keledi. Bul dástúr ortaazııalyq ǵylymı-ádebı týyndylarda ábden ornyqqan. Bul da Amal/hamal aıynyń kelýimen tikeleı baılanysty astrologııalyq úderis. Qazaqtaǵy «Amal keldi – Jyl keldi» deıtin támsil, kóktemmen birge ǵana jańa jyl keledi degen uǵymdy meńzep tur. Kóktem Kún men Túnniń teńelýinen 8-9 kún buryn keledi. Kún men Tún kúzde de teńeledi, biraq nege jyl almaspaıdy? Másele Kún men Tún arbasýynyń ýaqyttyń jańarýyna qatysy joqtyǵynda! Bul ejelgi dıalektıkalyq tanym, kúnek pen túnek, aq pen qara arbasýy, úılesimi – bul asa ejelgi qosnegizdi tanymdyq pálsapalyq qundylyq! Alaıda bul tanym kóktemde jańa jylmen qabattasa keledi. Sodan jurt shatasady.

Amal aıynyń Naýryz meıramyna, jańa jylǵa qatystylyǵyn áıgileıtin ádebı jádigerler qyrýar. Kún men Amal juldyzyna qatysty kóktemniń kelýin ortaazııalyq aqyn Rabǵuzı (Nasreddın) «Kóktem» óleńinde bylaısha sýretteıdi:

«Ǵalamnyń Kúni keziktirip Toqtydaǵy Qamaldy,

Qar men muzdy eritip, alasapyran bastaldy.

Aıaz benen qarǵa bókken el edi...

Qarashy endi: Kún keledi, Kún keledi!»

Ortaazııalyq ýaqyt ólsheýshi oryn erteden Buqar handyǵyndaǵy jul­dyzshylardyń esebimen «Buqar esebi» retinde moıyndalǵan. О́ıtkeni kóp ýaqyt boıy buqarlyq matematıkter men astronomdar eshkimge des bermegen. Sonyń biri – Omar Haıam.

Naýryz merekesiniń bastaý ýaqytyn naqtylap joǵaryda Shákárimuly Aqattyń esteliginen úzindi keltirdik. Muny belgili áýlıe, jazýshy, etnograf Máshhúr Júsip Kópeev bylaısha qol­daıdy: «Jıyrma toǵyz jasymda Buharaı-Shárıfte Ǵabdalahyd hannyń naýryzdama toıynyń segiz kún ishinde (eskishe 1-8 naýryz aralyǵy – S.E.) boldym...» – dep Naýryz merekesi de, aı da búgingi 14 naýryzdan bastalatynyn jáne resmı 8 kún jáne beıresmı halyqtyq meıram bir aıǵa sozylady dep derek beredi.

Belgili farabıtanýshy Aqjan Mashanov óziniń «Ál-farabı» tarıhı derekti kitabynda «naý» sózine qatysty bylaısha ashyp kórsetedi: «Al aıdyń toǵys (aıal) juldyzdarynyń týǵany men batqanyn naý dep ataıdy. Demek, naý týraly daý týady. Ol daý astronomdar, esepshiler arasynda atam zamandardan beri bitpeı kele jatqan daý. Sondyqtan «naý qurymaı, daý qurymas degen» dep tilimizde saqtalǵan belgili támsildi ashyp beredi.

Merekeniń túrkilik negizi

Naýryz meıramyn parsytildi «Naýryznama», «Shahname» sekildi jazbalarǵa qarap, parsynyń merekesi degen qasań pikirdiń qaldyǵy áli de qalmaı keledi. Alaıda bul meıramdy ejelgi Shýmer memleketiniń de atap ótkendigi, tipti Meksıkadaǵy Teotıýakan mekenindegi astekterge jatqyzylyp júrgen Aı men Kúnge arnalǵan pıramıdalardy tegin nárse deýge bolmaıdy. Sondyqtan Kún men Túnniń bir-birin tolyqtyratyn qos negizdiń tórkini desek, onymen birge merekeni de eshkim menshikteı almas.

Bul taqyryptyń, sondaı-aq baba­túrkilerge de tán jaǵy az emes,tipti aıqyn eterlik aıǵaq ta bar. Muny bes myń jyl burynǵy tasqa qashalǵan Almatynyń soltústik-batysyndaǵy 170 sharshy metr jerdegi Ańyraqaı jotasyndaǵy Tańbaly jartasta qashal­­ǵan kompozı­sııalyq petroglıften baı­­­qaýǵa ábden bolady. Kúndıdarly Táńir men túnkeıipti Ińir – bir-birine qu­shaq jaıyp kórisip tur; olardyń orta­synda Sıyr jylynyń tórt maý­symy beınelengen, bulardan tómen on eki músheldiń keıpindegi 12 beıne qol ustasyp bılep júr. Bul – qola za­manynan da erte neolıt dáýirine jete­leı­tin derek jáne bul búgingi Naýryz merekesiniń tolyq tarıhı kýáligi, tólqujaty deýge bolady!

SAQTAR aıtýly kúndi qalaı qarsy alǵan? Kún shyǵar sátte qaǵan ordasynyń ústine kún beıneli jalaý kóterilip, qotanǵa shymqaı qyzyl maýytydan kıim kıgen 365 bozbala shyǵatyn bolǵan. Balalardyń sany bir jyl ishindegi táýlikterdiń aıǵaǵyndaı bolyp, 365 ónerpaz bozbala toıdyń shyraıyn keltirgen. Bir jyldy quraıtyn árbir táýliktiń keleshegin aldyn ala jaqsartý úshin 365 kúı tartylǵan. Sonan soń, búkil eldiń batagóı abyzy, eldiń, qaǵanattyń úmit-tilegin Táńirge jetkizetin 9 kúı tartqan. Bul 9 kúı mindetti túrde qobyzben tartylatyn bolǵan. Kvınt Kýrsıı Rýf. Pohod Aleksandra. b.z.d. I ǵ.

ǴUNDAR merekeni qalaı bastaǵan? Belgili etnograf Jaǵda Babalyquly, Máskeýdegi arhıvte kórgen qytaısha jazýǵa súıenip, «Qazaqparat» agent­­tigine bergen suhbatta bylaı­­sha sýret­teıdi: «Qytaılardyń jaz­ǵa­ny­na qaraǵanda, ǵundardyń handary – táńirquttar Naýryz bastalatyn kúni taý basyna shyǵyp, uıasynan jańa kóterilgen kúnge qol jaıyp, tilek surap, duǵa qylady. Ol duǵa qaıyr­ǵan­da, táńirquttyń arqa jaǵyn ala qolynda qobyzy bar abyz otyrady. Táńirqut duǵasyn oqyp bolǵanda, abyz 9 qońyr kúı tartady eken. Ol kúı tartyp bolǵanda, onyń sońyn ala otyrǵan 365 kúıshi bir-birden kúı tartady.

TÚRKILERdiń naýryzy. Mahmut Qashǵarı: «Kóshpeliler óz jańa jyldaryn toılaǵanda, barlyǵy bir aýylda jınalyp, ótken eski óshpendilikterin umytyp, qarý-jaraqtaryn tastap, bir-birine izgi tilekterin aıtady».

QAZAQTARdyń bas tańdy qarsy alýy. Qazaqtar Qydyr túnin uıqysyz ótkizip Bas tańdy qalaı qarsy alady? «... Jastar aýyldaǵy noqta kórmegen eń asaý taıynshany ustap, eń eski ashamaıdy salyp, ashamaı ústine eń eski kıim-keshek pen qurym kıizden jasalǵan qýyrshaq ornatyp, taıynshanyń quıryǵyna eski shelek baılaıdy da: «Ulys tań atyp qaldy, bar elge habar ber!» dep, shabyna shybyq júgirtip, saýyrǵa bir salyp qoıa beredi. Asaý taıynsha ókirip-baqyryp jóneledi. It úredi, qotandaǵy mal úrkedi, úı-úıden shal-shaýqan erbıip shyǵady, jas­tar máz-meıram bolysady...» Aqseleý Seıdimbekuly. «Qazaq álemi».

Kórisýge qatysty dáıekter

Kórisý salty este joq eski zamannan bar eken. Ony joǵaryda keltirgen Tańbaly petroglıfinen de anyq baıqaımyz. Táńir men Ińir bir-birine qushaqtaryn jaıyp tur.

1736 jyly Ábilqaıyr hannyń ordasynda bolyp, birneshe sýret jıdasyn salyp, tarıhymyzǵa eleýli úles qaldyrǵan aǵylshynnyń sýretshisi Dj. Kestel kórisý ǵurpyn beınelegen: eki er kisi qoldaryn alǵan kúıi arnaıy rásimdik qımylmen kórisýde, olardyń artynda tize búkken áıel qos qolyn búgilgen tizege salyp sálem etýde.

Abaı Qunanbaıuly áıgili «Jazǵy­tury» óleńinde qazaqtyń jańa jyldy qarsy alatyn kórisý saltyna qatysty joldary bar:

Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp,
Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp.
Sharýa qýǵan jastardyń moıyny bosap,
Sybyrlasyp, syrlasyp, maýqyn basyp.

Kórisýge qatysty Ahmet Baıtur­synuly da qalam tartqan:

«Kelgeninshe quttyqtap birin-biri,
Qýanyshta kórisip kári-jasy.
Kóńi­­­li túgel adamnyń sen kelgen soń,
Samar­­qannyń eljirep túsken tasy».

  Burmalanǵan tanymdar

Materıaldyq tanymǵa negizdelgen ǵylym barlyq ǵuryp pen saltty qara­ba­ıyr qalypqa túsirip túsindirýmen keldi. Totalıtarlyq dıktatýraǵa baǵy­nysh­ty ǵylym Kóshegen halyqtyń tereń tanymyn tanyǵysy kelmedi, ony pash etýden qoryqty.

Keńestik etnografııa Altybaqan ǵur­pyn ulttyq oıyn dep sendirdi. Alaı­da munda oıynǵa tán ereje joq, bar bolǵany keshkisin qurylǵan altybaqan tań atqansha oıyn-saýyqtyń saımanyna aınalady. Máni nede? Ejelgi bas tańdy qarsy alýdan qalǵan máninde. Terbeletin qyz ben jigit – Túnek pen Jaryqtyń, aı men kúnniń rólindegi analyq-atalyq negizderdiń keıpi bolatyn. Bul asa ejelgi tanymnyń sarqyty edi!

Bastańǵy. Halyqtyń uıyqtamastan bas tańdy qarsy alýy. Qyz-kelinshekter dastarqan jasap, «Uıqyashar» ázirleýi, jigitter bólek jınalyp, jarlary men ǵashyqtaryna «seltetkizer» daıyndaýy, egdelerge «Belkóterer» ótkizilýiniń bári ejelgi saq-ǵun babalardan qalǵan bataly joralǵy bolatyn. Endi bizge osy mol dúnıeni zamanaýı qalypqa túsirip, ózimiz de, ózge de tańǵalardaı tanymdarymyzdy tujyrymdap, qyzyǵyn kóretin ýaqyt keldi.

Serik Erǵalı,

mádenıettanýshy, etnolog