Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Osyǵan oraı týyndaıtyn suraq kóp. Bizge memlekettik tildi mindetteıtin zań kerek pe, álde zańnyń ózi memlekettik tilde jazylǵany mańyzdy ma? Otyz jyldyq tájirıbesi bar Parlamenttiń kásibı kelbeti qandaı bolýy kerek? Jalpy, zamanaýı zań tiliniń basty máseleleri qandaı? Nelikten osy ýaqytqa deıin zań jobalaryn memlekettik tilde usyna almaı kelemiz? Sapaly, saýatty zań shyǵarý isindegi eń mańyzdy qaǵıdat qaısy?
Osy suraqtardy zań jobalarynyń mátinin ázirleý, qabyldanatyn zańdardyń sapasyn arttyryp, normatıvtik-quqyqtyq aktilerge saraptamalyq, mazmundyq redaksııa jasaý deıtin jaýapty istiń basy-qasynda júrgen úsh spıkerge qoıǵan edik. Olar – Parlament Májilisiniń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla ShAPAQ, Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýty Lıngvıstıka ortalyǵynyń basshysy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Nurzada PRIMAShEV jáne Parlament Májilisi Redaksııalaý-saraptaý bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Batyrbolat AITBOLATULY.
Túsiniksiz mátin men kalka aýdarma
Únzıla ShAPAQ:
– Qazirgi zamanǵy quqyqtyq til men normatıvtik tildiń de kásibı kommýnıkasııanyń kez kelgen salasy sııaqty problemasy jetilikti. Solardyń negizgisine toqtala ketsem. Eń aldymen, árıne, zań tiliniń kúrdeligi men túsiniksizdigi. Quqyqtyq til kóbine kúrdeli termınderge, arhaızmderge jáne ekiushty qurylymdarǵa toly. Bul ony arnaıy bilimi joq adamdardiń túsinýin qıyndatady. Ekinshiden, zań tilinde formalızm kóp. Zańdy qujattardy jazýda aıqyndyq pen túsinikke nuqsan keltiretin formaldy aspektilerge basa nazar aýdarylady, saldarynan mátindi túsiný qıyn. Úshinshiden, zań mátinderiniń shamadan tys shubalańqylyǵy men artyq sózdiń kóptigi. Zańdy qujattar men mátinderde egjeı-tegjeı túsindirýler men qaıtalanýlar kóp, bul qujatty túsiný, oqý, qabyldaý men olarmen jumys isteýdi qıyndatady.
Taǵy bir másele bar, ol – zań tili júıesinde birizdiliktiń bolmaýy. Qazir álemde ártúrli quqyqtyq júıe qoldanylyp keledi. Sáıkesinshe, elder men ıýrısdıksııalarda quqyqtyq mátinderdi jazýdyń ártúrli stıli men normasy paıdalanylady. Bul halyqaralyq aqparat almasýda qıyndyqtar týǵyzady. Zań áý basta orys tilinde jazylǵandyqtan, qazaq tiline aýdarý barysyndaǵy kalka aýdarma máselesi taǵy bar.
Taǵy bir másele – sıfrlandyrý zamanynda zań tiliniń zamanaýı tehnologııalarǵa beıimdelýdiń jetkiliksizdigi. Ýaqyt kórsetkendeı, tehnologııanyń qarqyndy damýyna baılanysty quqyqtyq til keıde zamanaýı talaptarǵa jáne elektrondyq qujattar men onlaın-keńes berý sııaqty kommýnıkasııanyń jańa túrlerine beıimdelýde artta qalyp qoıdy.
Nurzada PRIMAShEV:
– Qazaq tilindegi ulttyq zańnama mátininiń sapasy tómen ekeni barshaǵa aıan. Bul múshkil jaǵdaı týraly til janashyrlary men onyń osyndaı kúıde qala berýine múddeli toptar da aıtyp júr. Birinshiler onyń álsizdigine qynjylsa, ekinshilerge zańnyń sapaly bolǵanynan góri, «kemshilik» dep aıyptap, aıǵaılap otyrǵan yńǵaıly.
Jalpy, qazaq tili men shartty túrdegi zań tiliniń arasynda úlken aıyrmashylyq bar. «Zań tili» – áli de bolsa til mamandary tarapynan tolyq maquldanbaǵan uǵym. Zań salasy birinshi kezekte quqyqtyq qatynastardy retteýge tikeleı qatysty bolǵandyqtan, onyń qoǵamda alatyn orny erekshe. Osyǵan oraı qoǵam men memleket oǵan joǵary talaptar qoıady. Máselen, zańnamalyq aktiler ádebı til normalary, zań termınologııasy jáne zań tehnıkasynyń talaptary saqtala otyryp ázirlenedi. Sondyqtan olardyń erejeleri barynsha qysqa bolyp, naqty maǵynany jáne ártúrli túsindirýge jatpaıtyn maǵynany qamtýǵa tıis.
Bul talaptar zań tiliniń ózindik erekshelikterin qamtıdy. Degenmen fılolog mamandarǵa salsaq, zań tili tildiń qalypty salasy ispetti. Al is júzinde zań tiliniń qazaq tiliniń grammatıkasymen sáıkestpeıtin tustary óte kóp. Basty másele zańnamalyq aktiniń nysany men taqyrybynan bastalady. Máselen, kez kelgen zańnamalyq aktiniń, birinshi nysany, sodan keıin onyń retteý nysanasyn bildiretin taqyryby kórsetiledi. Eger qazaq tiliniń grammatıkasyn basshylyqqa alyp, bastaýysh pen baıandaýyshty óz oryndaryna qoıatyn bolsaq, zańnamalyq aktiniń nysany men taqyrybynyń oryndaryn aýystyrar edik.
Qazaq tilindegi zań tiliniń basty kemshilikteriniń biri – qazaq tiliniń sóz baılyǵynda. Aýdarmalyq sıpatta bolǵan soń, keı kezde zańnamalyq aktilerdiń jobalaryn ázirleý úderisine qanshama ádebı, aýyzeki nusqalardan naqty uǵymdy ashatyn sóz tabylmaı jatady. Máselen, orys tilindegi «vdoves» uǵymynyń qazaq tilinde naqty balamasy joq bolǵandyqtan zańnamada onyń «tul erkek», «tul er», «jesir», «tul er adam», «tul» (er), «jalǵyzbasty», «áıeli ólgen» degen 7 nusqasyn kezdestirdim. Olardyń eshqaısysy maǵynany asha almaıtyny kórinip tur. Zańnamadan mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady.
Zań jobalarynyń orys tilinde ázirlenip, qazaq tiline aýdarý tájirıbesi shetin másele ekeni de barshaǵa tanys. О́kinishke qaraı, ázirleýshiler aýdarmanyń ózin sapaly etýge múddeli emes. Orys tilindegi mátindi alty aı aptap, taǵy bes aı baptap jatatyny da qupııa emes. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyn arqaý etip, túrli joldarmen kelisilgen jobalardy aýdarmashy mamandardyń ornyna (keıbir memlekettik organdarda ondaı laýazymdar qysqartylǵan) kompıýterlik baǵdarlamalar arqyly oryndap, «mynaý qazaq tilindegi mátin» dep usynýy kúndelikti tájirıbege aınaldy.
Zań jobasyn ázirleýshi memlekettik organdardyń qazaq tiline degen teris ustanymdary – zań tilin damytpaýdyń basty sebebiniń biri. Mundaı tájirıbeni qoldanystaǵy zańnamada kórsetilgen quqyqtyq jaýaptylyq tetikterin iske asyrý arqyly tez arada toqtatý qajet. Buǵan ýákiletti memlekettik organdar men olardyń birinshi basshylarynyń saıası jigeri ǵana qajet.
Batyrbolat AITBOLATULY:
– Eń basty túıtkil – qazaqsha zań tiliniń «aýdarma tilge» aınalyp otyrǵany. Keńes zamanynda qazaq tilin qoǵamdyq qoldanystan kópe-kórneý shetqaqpaı qalǵany belgili. Resmı til, keńse tili, zań tili qyzmetin orys tili atqardy. Al til qoldanylsa ǵana – ustarady, damıdy, jetiledi. Qazaq tiliniń bul rette adymy ashylmaı, órisi tarylyp, tusaýlanǵany – tarıh shyndyǵy. Sondyqtan qazaq tiliniń sol kezde keńse tili, zań tili retinde damymaı qalǵanyn moıyndamasqa bolmaıdy.
Onyń zardaby áli kúnge deıin sezilip otyr. Táýelsizdik alǵan soń tilimiz «memlekettik til» atansa da, laıyqty tuǵyryna qonýy qıyndyqpen júzege asyp keldi. Uzaq ýaqyt boıy fýnsıonaldyq-praktıkalyq turǵydan jetilmeı qalǵandyqtan, qazaq tilin barlyq salada jappaı qoldanysqa engizý, shyndyǵyna kelsek, onyń aýdarma tilge, orys tiliniń «kóleńkesine» aınalýyna ulasty. Kalka-aýdarma beleń aldy.
Termınologııa men onyń birizdiligi qalyptasý úshin belgili bir ýaqyt kerek. Al tilimiz «orys tili arbasynyń besinshi dońǵalaǵyna» aınalǵan bizdiń jaǵdaıda jańaǵy aıtqan ýaqyt tipti sozyla tústi. Sol keleńsizdik áli jalǵasyp keledi. Sonyń naqty bir kórinis-dáleli – osy kezge deıin qabyldanǵan úsh myńnan astam zań arasynan bastapqy túpnusqasy qazaq tilinde jazylǵan zań ekeý-aq.
Qujattama salasynyń bárinde solaı. Kez kelgen qujat kóbine oryssha jasalady, odan soń qazaqshaǵa aýdarylady. Ár mekemeniń aýdarmashysy túrlishe aýdarýy múmkin. Sondyqtan árıne, ala-qulalyq ornaıdy. Keıbir «qazaqsha» mátinderdi túsiný úshin keıde oryssha nusqasyn qaraýǵa májbúr bolatynymyz belgili. Keńse tili, zań tili ıakı resmı qaǵazdar tili salamatty leksıkaǵa aınala almaı otyrǵanynyń basty sebebi sol.
Maman tapshylyǵy men saıası erik-jiger
Únzıla ShAPAQ:
– «Til týraly» zańnyń 4-babyna sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili. Sonymen qatar osy zańnyń 5-babyna sáıkes, memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady. Osylaı resmı jaýap berilip kele jatqanyna talaı jyl boldy.
30 jyldyń ishinde qazaq tili memlekettik til bolǵanymen zaty memlekettik bola almady. Zań jobasy orys tilinde ázirlenip qazaq tiline aýdarylatyny málim. Úkimettiń ýádesi boıynsha bıyl shamamen 4 zań jobasy qazaq tilinde ázirlenip, taıaýda Májiliske ákeletinderin aıtqan. Kútip júrmiz.
Zańnyń qazaq tilindegi mátinine qatysty syn-pikir halyq arasynda óte kóp. Sonyń biri – zań termıniniń birizdiligi saqtalmaýy. Memlekettik tilde jazylǵan qoldanystaǵy zańnama qate aýdarylyp, termınologııanyń durys qoldanylmaýy búginde jańalyq emes. Qoldanystaǵy zań mátinderi orys tilinen sózbe-sóz nemese kalka aýdarmamen aýdarylady. Zań mátinderi, sonyń ishinde zańdar men zań jobalary barlyq azamattyń túsinýi úshin naqty, dál jáne qoljetimdi bolýy mańyzdy. Keıde orys tilin qoldaný osy maqsatta, ásirese onyń keń taralýy men eldiń túrli aımaǵynda qoldanylýyn eskere otyryp, yńǵaıly bolýy múmkin. Degenmen bul máseleler qaraýsyz qalyp jatqan joq.
Prezıdent memlekettik tildi damytýǵa basa mán berip otyr. Qazaq tilin qoldaný aıasy barlyq salada keńeıip jatqanyn, qazir tilimiz damymaı jatyr dep alańdaýǵa eshbir negizi joq ekenin, bolashaqta memlekettik tildiń tuǵyryn nyǵaıta túsý úshin basqa da mańyzdy sharalar qabyldanatynyn atap ótken. Qazirgi tańda memlekettik tildiń ahýalyn tómendetýge bolmaıdy. Qazaq tili barsha Qazaqstan halqyn uıystyratyn basty qundylyqtyń biri retinde damı beredi. Buǵan eshqandaı kúmán joq.
Nurzada PRIMAShEV:
– Basty sebep – maman tapshylyǵy. Qazaqstanda «zańger» daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary jetilikti. Olardyń ishinde qazaq tildi maman daıarlaıtyndary da bar. Biraq birde-bir oqý orny zań shyǵarý isine beıimdemeıdi. Al bul iske zańgerlikpen qatar tildik áleýeti de bar bilim alýshylardy qamtý qajet. Ázirge zańgerler men fılologterdiń arasynda zań tili, zań shyǵarý isinde túsinistik bolmaı tur. Bolashaq zańgerler men fılologterdi, tabıǵatyn áli de bolsa kórsete almaǵan bakalavrdy jaıyna qaldyryp, ázirge jappaı úrdistegi magıstrlerdi daıarlaýdyń arnaıy baǵdarlamalary boıynsha birge daıyndaýdy qolǵa alýdy usynyp júrgenime 10 jyldan asty. Iаǵnı kásibı zań jobasyn ázirleıtin mamandardy daıarlaý qajet. Máselen, shetelderde «normoraıter», «normograf» mamandaryn daıarlaý tájirıbesi bar.
Osy isti quramynda fılologııa jáne zań fakýltetteri bar Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men M.Nárikbaev ýnıversıtetinde júrgizýge tolyq múmkindik bar. Byltyrdan bastap Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń «Fılologııalyq saraptama» magıstrlik joǵary bilim baǵdarlamasynyń qolǵa alýy quptarlyq is. Birshama aıyrmashylyq bolsa da, osy baǵdarlamada mamandardy zań tili isine baýlýǵa bolady. Sondyqtan qazaq tilinde zań jobasyn ázirleýge áleýetti mamandardy daıarlaý – kezek kúttirmeıtin is.
Batyrbolat AITBOLATULY:
– Qazaq tiliniń bir kezde qaǵajý kórgendiginen memlekettik tilde tolyqqandy zań jaza alatyn maman zańgerler táýelsiz el bolǵan bastapqy kezde joqtyń qasy edi. Qazaq tilindegi salalyq oqýlyqtar týraly da osyny aıtýǵa bolady. Tól tilimizdegi termınologııa da durys, jetkilikti qalyptaspaǵan-tyn.
Bul iske den qoıý da kesheýildeı berdi. Arnaýly oqýlyqtar, jetilgen termınologııa, mamandar ǵana emes, saıası erik-jiger de jetpedi. Oǵan qosa egemendiktiń bastapqy jyldary bılik pen baılyq, quzyret pen qarajat negizinen ózderi de, urpaǵy da oryssha sóılep, oryssha oılaıtyndardyń qolyna ótip ketken kezeń boldy. Basty is tetigine ıe bolǵan «tili orys» mamandar qazaq tiliniń ýyzyna qanǵan ulttyq kadrlardan áldeneshe ese kóp ári yqpaldy boldy. Sonyń ınersııasy áli jalǵasyp keledi.
Búginde máseleniń mánisi bárine aıqyn bolǵan soń bul túıtkildi jaıt bıik minberlerden aıtyla bastady. Áreket te joq emes tárizdi. Iá, zańdy qazaqsha jazý kerek, álbette. Sondaı-aq tili taza qazaqsha ortada oqshaý talqylaý qajet. Qazir biraz zań jobalary qazaqsha ázirlenip jatqanǵa uqsaıdy. Oǵan da shúkir.
Árıne, problema kóp. Degenmen seń qozǵalǵandaı kórinedi. «Erteńnen úmitimiz bar. Eń bastysy, sheshimtaldyq qajet, saıası erik-jiger men táýekel kerek, sosyn tili naǵyz qazaqsha kásipqoı, bilikti mamandar qajet.
Sapaly ázirleýdiń basty qaǵıdaty
Únzıla ShAPAQ:
– Qazirgi tańda barsha memleket 100% sapaly jáne saýatty zań shyǵarylmaıdy. Ár eldiń óz kemshiligi men problemasy bar. Bul – qalypty úrdis. Bastysy, zań shyǵarmashylyq tıesili zań talaptaryn qatań saqtaý kerek. Parlament depýtattarynyń da quqyqtyq saýaty da myqty bolǵany jón.
Birinshiden, halqymyzdyń baıyrǵy tarıhyn, mádenıeti men saltyn eskere otyryp zań shyǵarý qajet. Ekinshiden, zań mátinindegi tujyrymdamalardyń anyqtyǵy men dáldigi mańyzdy. Bárimizge málim, zań belgili topqa emes, jalpyǵa baǵyttalyp jazylady. Demek zańdar barlyq múddeli tarapqa, sonyń ishinde azamattarǵa, kásipkerlerge, memlekettik organdarǵa jáne zańgerlerge túsinikti jáne dál bolýy qajet. Bul zańdardy túsindirýde ekiushty oı bolmaýǵa kómektesedi.
Zań ashyqtyq, boljamdylyq, ádilettilik jáne teń quqyqty qosa alǵanda, quqyqtyq saýat qaǵıdattaryna sáıkes kelýi kerek. Olar azamattardyń negizgi konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn eskerip, jalpy, qoǵamnyń múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etýge tıis.
Qoǵamnyń naqty jaǵdaılary men qajettilikterin eskere otyryp, zańdar tıimdi jáne praktıkalyq bolǵany jón. Olardyń qoldanystaǵy quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılarǵa beıimdelýi, sondaı-aq eldiń damý maqsattaryna qol jetkizýge yqpal etýi mańyzdy. Zań retteýdi kózdep otyrǵan sýbektileriniń árqaısyna paıdaly bolýǵa tıis. Mysaly, áıelderdiń quqyqtaryn, balalardyń qaýipsizdigin qorǵaıtyn zań, ákeniń, ananyń, balalardyń, olarmen baılanysqa túsetin jaqyndarynyń da quqyǵyn buzbaý kerek. Bir topqa bura tartpaý, ózgeniń quqyn taptamaý – mańyzdy shart.
Sonymen qatar zań jazylyp jatqanda qoǵammen baılanys bolýy kerkk. Eger zań boıynsha birjaqty jumys istelse, ıaǵnı qoǵam tarapynan baılanys bolmasa, qabyldanyp jatqan zańnyń paıdasy qansha? Zań jobalaryn ázirleý úderisi qoǵam, múddeli taraptar jáne sarapshylarmen keń konsýltasııalardy qamtýy kerek. Bul zańdardy ázirleý kezinde túrli kózqarasty, múdde men qajettilikti eskerýge yqpal etedi.
Nurzada PRIMAShEV:
– Jalpy, zań shyǵarý isinde eki tilde de olqylyqtar jetkilikti. Olardyń sebepteri de keshendi sıpatta. Qazirgi kóshirip alý sıpatyndaǵy zań shyǵarý úderisi, damyǵan 10-15 memleketten basqa, barlyq memleketke tán. Sondyqtan álemdik zańnamalyq úrdiste aǵylshyn, fransýz, nemis, ıspan tilderindegi zań shyǵarý tájirıbesi basymdyq tanytyp otyr. Sondyqtan olardy aýdarý, ózine beıimdeý kóp elge úlgi bolmaq. Postkeńestik memleketterdiń birazy Reseı úlgisin kóshirip júrgeni ras.
Jalpy, sapaly, saýatty zań shyǵarý úshin arnaıy maman, batyl tájirıbe, sondaı-aq saıası jiger qajet. Basqalarǵa jaltaqtamaı egemen zań ázirleýge memleket te, qoǵam da atsalysýy kerek. Qazaqtildi basshylardyń bolýy – istiń birden-bir sharty. Oǵan qosa maman, túrli anyqtamalar men sózdikter, ǵylymı jáne arnaıy ádebıet te talap etiledi. Quqyq ǵylymy da tıisti dárejede damýǵa tıis. Múmkin sol kezde ǵana zań shyǵarý úderisi sapa baǵytyna qaraı oıysar.
Batyrbolat AITBOLATULY:
– Qazaq tilindegi zań termınologııany, ony qoldaný mádenıetin barynsha jetildirý, jaýaptylyqty arttyrý qajet. Ýaqyt bir orynda turmaıdy, zaman ózgerdi, adam da ózgerýge tıis. «Is tetigi – kadrda» degen sózdiń jany bar. Depýtattar korpýsynyń basym bóligi qazaqsha oılaıtyn, qazaqsha jaza alatyn jáne kásipqoı zańger-mamandardan quralǵany jón. Kásibı Parlament zań jobasyna bastamashylyq etý men ázirleý isinde odan basqa da myń san sharýasy bar Prezıdent pen mınıstrler kabınetinen góri belsendirek, ónimdirek jumys istep, jaýapkershilikti tikeleı óz moınyna kóbirek alýǵa tıis.
Árıne, zań ataýlynyń bári sapasyz deý ábestik bolar. Degenmen olar meılinshe saýatty, sapaly deńgeıde bolýy úshin asyǵystyqqa jol bermegen abzal. Kóp eldiń zań shyǵaratyn organdarynyń qorjynyndaǵy zań jobalary jyldar boıy qaralyp, egjeı-tegjeı talqylanatyny – ádetki nárse. Qoldanysqa engen zańǵa keıde jyl ótpeı jatyp ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip jatatyny – sol merzim qoıýdyń, qajetsiz asyǵý men naýqanshyldyqtyń saldary.
Zań tili, shynymen, naǵyz qazaqsha, jatyq ta kemel bolýy úshin biryńǵaı oryssha oılap, oryssha ǵana jazatyn kadrlardy memlekettik tildi jete meńgergen, kásibı deńgeıde qazaqsha sóılep, qazaqsha jaza alatyn bilikti mamandar almastyrsa, nur ústine nur bolar edi. «Aıtpasań – sózdiń atasy óledi», táýelsiz el atanǵanymyzǵa otyz úsh jyl boldy, tipti uıat. Barlyq salada, sonyń ishinde Parlament qana emes, zań jobasyn ázirleıtin basqa da organdar – Úkimet, mınıstrlikterde qazaqshaǵa jetik, saýatty jaza alatyn, memlekettik tilde sapaly qujat daıyndaı alatyn kásipqoı mamandardy qyzmetke kóbirek tartý kerek. Ýaqyt jetti. О́ıtkeni Májiliske qyzmetke kelgen bir jyl ishinde kózimniń jetkeni – Úkimet engizetin zań jobalary shıki, ásirese qazaq tilindegi mátini kóbine shala, iske alǵysyz bolyp kelip jatady.
TÚIIN. Byltyr Parlament Májilisine 32 zań jobasyn ázirleý usynylǵan eken. Memleket basshysy 32 jobanyń beseýine qol qoıǵan bolsa, qazir 20-sy Parlamenttiń qaraýynda jatyr. Zań jobalarynyń túpnusqasy qaı tilde ázirlengeni aıtpasa da túsinikti bolar. Qazaq tilin zań shyǵarý isinen shettetý – ana tilin mensinbeý, moıyndamaý degendi bildirse kerek. Bir nárse anyq – zań ázirleý, resmı qujattardy jazýǵa múmkindik berilmegen til eshqashan shyn máninde memlekettik til bola almaıdy.
