Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ishki týrızmniń tamyryna qan júgirtip, týrısterdiń qataryn arttyrýdyń qamy úshin jergilikti atqarýshy organdar ınfraqurylymdy damytý baǵytynda jol kartasyn ázirledi. Byltyrǵy 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha ishki týrısterdiń sany 5,4 mıllıon adamǵa jetip, 2022 jylmen salystyrǵanda kórsetkish edáýir óskeni baıqaldy. Sheteldik týrısterdiń sany byltyr 835 myńǵa jýyqtady. Týrızm órisin túletýge 2022 jyly 40 mlrd teńgege 138 ınvestısııalyq joba iske qosylsa, byltyr 288 mlrd teńge bólinip, 115 joba qarjylandyrylǵan. Igilikti bastamany júzege asyrý arqyly 1,5 myń adamdy turaqty jumysqa tartý kózdelgen.
Elimizdegi negizgi 20 týrıstik aımaqtyń biri – Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Han ordasy» kesheni. Ordalyqtar ózderin tuńǵyshtardyń shoǵyry ornalasqan kórikti meken turǵyndary sanaıdy. Olaı bolatyn da jóni bar. Qazaq saharasynda ashylǵan alǵashqy qazaq mektebi, qyzdar ýchılıshesi, ambýlatorııalyq emhana men aýrýhana, bank ǵımaraty da bul ólkede 1850 jyldarǵa deıin salynyp jumys istegen. Búginde osyndaı tarıhı-mádenı eskertkishter týrıster jıi at shaldyratyn orynǵa aınalyp, jyl saıyn kelýshilerdiń de qatary artyp keledi. Jáńgirdiń handyq qurǵan kezeńinde boı kótergen ǵımarattardyń búlinbeı búginge bútin jetýi Batys Qazaqstan oblysynyń nesibesine aınalyp otyr. Byltyr kúzde ashylǵan vızıt ortalyqtyń málimetinshe, 5 jyl buryn «Han ordasyn» kórýge kelýshilerdiń sany 16 myńdaı bolsa, byltyr 25 myń saıahattaýshy taban tiregen.
«Bul keshende 1827 jyly salynǵan han saraıy saqtalǵan. Odan keıin turǵyn úıleri salyna bastady. 1845–1847 jáne 1878 jyldary qabyrǵasy qalanǵan úıler saqtalǵan. 1832 jyly jármeńkege kelgen kópester ózderiniń jaı-kúıine jaılylyq úshin bazarlar ashyp, turǵyn úılerdiń qurylysy júrgizildi. 1841 jyly Jáńgir han tuńǵysh mektepti saldyrdy. 1883 jyly qazaq qyzdar mektebi boı kóterdi. 1852 jyly paıdalanýǵa berilgen aýrýhana men 1872 jyly salynǵan ambýlatorlyq ǵımaraty bar. 1846 jylǵy Tarǵyn mektebi, 1835 jyly Jáńgir hannyń ózi saldyrǵan meshiti de tur. 1867 jyly salynǵan qazynashylyq mekeme men meshit tastan qalanǵan. Qalǵan ǵımarat aǵashtan, bóreneni bútindeı, keıde qaq jaryp qıystyrǵan. Munyń barlyǵy da búginde elimizdiń tarıhı-mádenı eskertkishteri sanalyp, týrısterdiń tamashalaıtyn ornyna aınalyp otyr. Aldy eki ǵasyrǵa jýyqtaǵan ǵımarattardyń búlinbeı búginge jetýi – qurylys jumystarynyń óte yjdaǵatpen iske asýynan. Tarıhı-mádenı eskertkishterdiń basym kópshiliginde edeniniń taqtaıy eki qabat tóselgen. Ǵımarattardyń tóbesine qysta jylý ustaý úshin jáne jazda salqyn bolsyn degen maqsatta maldyń tezegin de jaıǵan. Byltyr oblys ákimdiginiń qoldaýymen týrısterdi qabyldaıtyn vızıt ortalyq ashyldy. Han ordasy aýlyna keletin týrısterdiń aldymen at baılar mekeni – osy vızıt ortalyq. Kelýshilerge qandaı keshendi tamashalaıtynyn, oǵan qalaı jetetinin osy vızıt ortalyqtaǵylar jón silteıdi», deıdi mýzeı-qoryq dırektory Ǵaısa Mahımov.
Onyń aıtýynsha, Reseıdiń Astrahan men Volgograd oblystarynan da kelýshiler kóp. Qońsy qonǵan demalys keshenderine kelgender de ashyq aspan astyndaǵy murajaı «Han ordasy» mýzeı-qoryǵyn tamashalaýǵa burylady.
Azamat soǵysynyń ardageri, eńbegi sińgen pedagog Ahmetpaıyz Tájetdınov 1962 jyly óziniń jeke qoryndaǵy 55 eksponatpen tarıhı-revolıýsııalyq murajaıdy ashqan. El ishinen eksponattardy jınastyra júrip aýqymyn keńeıtti. 1967 jyly murajaı qazynashylyq ǵımaratyna kóshirilip, 1969 jyly memleket qamqorlyǵyna alynǵan soń shtat bólingen. 2002 jyly ǵımarattardyń sany artýyna baılanysty Bókeı ordasy tarıhı mýzeı-keshenine aınaldy. 2019 jyly 13 ǵımarat, 3 kesene – barlyǵy 16 tarıhı-mádenı eskertkish oblysta alǵash qurylǵan mýzeı-qoryqtyń enshisine berildi. Budan 62 jyl buryn kitaphananyń bir bólmesinde ashylǵan mýzeı búginde Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı-mádenı jaýhary sanalady. Sondaı-aq Han saraıynyń órtke oranǵan bóligine «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń sharapaty tıip, qalpyna keltirildi.
«Jol muraty – jetý» desek, «Han ordasy» mýzeı-qoryǵyna kelýshilerdi qınaıtyny – tarıhı orynǵa taban tiregenshe jolsoqty bolyp sharshatatyn jol aýyrlyǵy. Oblys ortalyǵy Oral qalasynan 600 shaqyrym, aýdan ortalyǵynan 50 shaqyrym jyraqta jatyr.
Kelýshiler ashyq aspan astyndaǵy mýzeı-qoryqtan 19 myńnan asa eksponatty tamashalaı alady. Tarıhı-mádenı eskertkishterdiń qundylyǵy óz aldyna, Isataı men Mahambettiń sarbazyna syıǵa tartqan qanjary da Han ordasy qoryq-mýzeıinde tur. О́tken ǵasyrda batys topyraǵynda balmuzdaq óndiretin apparattar jumys istegenin osy qoryq mýzeıdegi eksponattar áıgileıdi.
Bul ólkeniń tabıǵaty da týrızmdi óristetip, emdik qasıeti mol sý kózderi de emdeý-saýyqtyrý keshenderin salýǵa suranyp-aq tur. Infraqurylym máselesi bir qaıyrylsa, onyń ishinde osy joldyń jaıy jónge kelse, ishki týrızmniń ekpini kúsh ala túsetini sózsiz. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy 3 myńnan asa jergilikti turǵynnyń da áleýmettik áleýetiniń nyǵaıýyna septigin tıgizeri anyq.
Han ordasy mýzeı-qoryǵy – bir aýyldyń bıznesin óristetýge de taptyrmas múmkindik. Ishki týrızm aǵyny kúsheıip, bul aýylǵa kelýshilerdiń qatary artady. Kólik jýatyn orynnan bastap qonaqúı, ashana, sporttyq oıyn kesheni salynsa, bir joqty bir joq tabary anyq. Syrttan kelgen qonaq kóliginiń batpaǵyn jýǵany úshin de qaltasyndaǵy qarjysyn aýyl turǵynynyń alaqanyna salyp ketedi. Sıyryn saýyp, maıyn shaıqap, qurtyn keptirgen aǵaıyn da ár kelgen týrıske taýaryn usyný arqyly kásibin dóńgeletedi. Qonaqtardy atpen serýendetip, seıilge shyǵaryp ta paıda tabýǵa bolady. Etnoaýyl qurý arqyly da ulttyq qundylyǵymyzdy dáripteýdiń taptyrmas múmkindigi týady. Kózin tapqan adamǵa ishki týrızmdi óristetý – kásiptiń tuma qaınary.
Jergilikti turǵyndar respýblıkalyq mańyzǵa ıe О́nege – Bısen – Saıqyn jolynan Han ordasy aýlyna jetkizetin 21 shaqyrym joldyń jasalǵanyn kópten kútip júr. Oıdym-oıdym joldyń bútindelip jasalýy kóp jaqsylyqtyń jarshysy bolmaq. Joldyń jaıy rettelse, Narynnyń uıysa ósken qaraǵaıly alqabyna saýyqtyrý keshenin salýǵa yqylasty ınvestorlar da tabylady. Investısııa tartýmen de emdeý-saýyqtyrý oryndaryn salyp, jergilikti halyqty turaqty jumyspen qamtamasyz etýge bolady.
Bes jyldan beri «Batys Qazaqstan oblystyq Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy» dep atalatyn tarıhı keshenniń kem-ketigi birtindep túgendelip keledi. Respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı hám mádenı eskertkishterdiń tizimine engizilgen keshenniń barlyǵy da – memleket qorǵaýynda. 7 ǵımarattyń kelbeti qaıta qalpyna keltirilip, jóndeý jumystarynan ótip, halyqtyń tamashalaýyna barlyq múmkindik jasalǵan. Onyń ishinde 172 jyl buryn salynǵan aýrýhana ǵımaraty jáne aýyl muǵaliminen ult qaıratkerine deıin ósken Seıitqalı Meńdeshev meken etken úıi de jóndeý kórdi. Keleshekte Jáńgir mektebiniń muǵalimderi turaq etken úıi, «Sh.Bókeevtiń ádebı-memorıaldyq mýzeıi», Han saraıy, «Han meshiti», «Qyzdar mektebi», «Baspahana mýzeıi», «Qazynashylyq mekeme» bolǵan ǵımarattarǵa da kúrdeli jóndeý jumystary júrgiziledi. Bul aýyldan 4 shaqyrymdaı shalǵaıda oryn tepken Jáńgir han, Dáýletkereı kúıshi, ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov keseneleri de jańǵyrtylady. Munyń barlyǵy da tarıhı-mádenı oryndardy tamashalaý maqsatynda Han ordasy aýylyna toqtaǵan týrısterdiń aldyna san salaly óris ashary sózsiz.
