Jıynǵa astanadaǵy bir shoǵyr zııaly qaýym qatysyp, qart avtorǵa quttyqtaý sózin arnady. Áýelgi sózdi «Otandastar qory» KeAQ tóraǵasynyń keńesshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Qalybek Qoblandın myrza aldy. Ol qordyń tóraǵasy Abzal Saparbekulynyń ystyq sálemi men quttyqtaý sózin jetkizdi.
«Sizdi «Otandastar» qory ujymy atynan búgingi oqyrmanǵa tanystyrylyp otyrǵan qos kitabyńyzdyń tusaýkeserimen shyn júrekten quttyqtaımyn! Mońǵolııa qazaqtary álem qazaqtarynyń bir tarmaǵy desek, Baı-О́lke aımaǵynyń ulttyq mýzykalyq drama teatry, onyń ónerpazdary zańdy túrde osy eldegi qazaq óneriniń túpqazyǵy, negizgi máıegi bolyp esepteledi. Seksenniń ishin aralaǵan jasyńyzda ult rýhanııatynyń joqshysy bolyp shyǵarmashylyq izdenis saparlar jasaı júrip, «Mońǵolııa qazaqtarynyń teatr tarıhy» atty tarıhı esse janryndaǵy kólemdi ensıklopedııalyq eńbek jazyp shyqtyńyz. Altaıdyń kúnshyǵysynda meken etken az ǵana qazaqtyń ózin-ózi saqtap qalýy, tili men mádenıetin, ádebıetin, ónerin damytý joly – ózindik bir tarıh. Sonyń ishinde ulttyq teatrdyń qalyptasýy, onyń negizin qalaýshylar, ár kezeńdegi damý úderisine atsalysqan tulǵalardy altyn arqaý etken bul kitaptyń qazaq mádenıeti úshin mańyzy zor», delingen quttyqtaý hatynda.
«Dáýir» baspasynan memlekettik tapsyryspen jaryq kórgen «Mońǵolııa qazaqtarynyń teatr tarıhy» kitabyn Mońǵolııadaǵy qazaq óneriniń altyn dáýiriniń shejiresi dese de bolady. Sondaı-aq avtordyń Syrtqy ister mınıstrligine qarasty «Otandastar» qory» men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birlesken jobasy – «Uly dala» serııasymen iriktelgen on kitaptyń qatarynda «Kerýen – ǵumyr» atty ǵumyrnamalyq estelik kitaby basylyp shyqty. Bul kitap negizinen Mońǵolııanyń ishki ólkelerinde 30–50 jyl eńbek ete júrip, uly kósh bastalǵanda qyzmet-laýazymyna, ózge de ıgilikterge qaramastan, Atajurtqa at basyn burǵan qandastardyń ǵumyrynan syr shertedi.
«Taıf aqsaqal 80-jyldardyń ortasynda qurylǵan «Murager» folklorlyq ansambline jetekshilik jasaı júrip, mońǵol eliniń ishki ólkelerine qonystanǵan qazaqtarǵa ulttyq óner men aıtys, konsertpen aralaǵan kezindegi kórgen-túıgenin, atajurtqa degen halyqtyń saǵynyshyn jetkizip otyr. Ol – týǵan ólkesinen alys ketip, basqa elge, jat jurtqa sińisip ómir súrýdiń qıyndyǵyna kýá bolǵan adam. 1991 jyly Qazaq eli óz táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin Mońǵolııanyń ishki ólkelerinde qonystanǵan qazaqtardyń taǵy bir kósh-kerýen ǵumyry bastaldy. Kóz kórgen taǵdyrly taqyrypqa baryp, jazýdy ózine azamattyq paryz dep sanady. Osyndaı eńbekti jaryqqa shyǵarý – el úshin úlken qundy mura», deıdi Q.Qoblandın.
Mádenı keshtiń moderatory aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Aqmola oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Erbolat Baıat budan keıin belgili jýrnalıst Amantaı Toıshybaı, folklortanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqedil Toıshan, belgili aqyn, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Suraǵan Raqmetuly, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Astana fılıalynyń tóraǵasy Dáýletkereı Kápuly, jýrnalıst Aısha Turmaǵanbetova jáne О́nerhan Sansyzbaıuly qatarly tulǵalarǵa sóz berdi. Bári de aǵynan aqtarylyp, aqsaqaldyń eńbegin joǵary baǵalady.
Taıf Táýkeıuly 1939 jyly Baı-О́lke aımaǵy, Sengel eldi mekeninde týǵan. Jazýshy, óner zertteýshisi, rejısser, Mońǵolııa óner salasynyń úzdik qyzmetkeri, Baıan-О́lgıı aımaǵynyń qurmetti azamaty, birneshe kórkem ádebı, zertteý kitaptarynyń avtory, Mońǵolııa qazaqtarynyń ádebı-mádenı murasyn jınaqtaýda qajyrly eńbek sińirgen.
El «Táı aǵa» dep tóbesine kótergen qarııanyń ónegeli ǵumyry talaıǵa úlgi bolǵany belgili. Tákeń otbasynda alty uldyń biri bolyp erjetipti. Úlken aǵasy – Taıken (qusbegi), Nasyr, Ysqaq (kompoztor) jáne egiz ini Sultan men Halıfa. Sultan Táýkeı – Mońǵolııanyń halyq jazýshysy, Uly quryltaı múshesi (Parlament depýtaty) qatarly joǵary laýazymdar atqarǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
Ǵasyr jasap kele jatqan Baı-О́lkedegi qazaq mýzykalyq drama teatry týraly áńgime shaǵyn maqalanyń kólemine syımaıtyny túsinikti. Atalǵan eńbekte sonyń bári túgel qamtylyp jazylǵan. Taıf aqsaqaldyń aıtýynsha, ondaǵy ashylǵan ulttyq teatrdyń kórkeıýine atameken Qazaq eliniń de yqpaly zor bolǵan.
«Alǵashqy ulttyq teatrdyń ashylýyna baılanysty 50-jyldary Qazaqstannan Baı-О́lkege óner maıtalmandary kele bastady. Alǵashqy ult orkestrin uıymdastyrýǵa Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń dosenti Habıdolda Tastanov, hor-kapellaǵa Zoıa Jaraspaeva, mýzyka aspaptaryn jasaýǵa Qamar Qasymovtar eki eldiń Mádenıet mınıstrliginiń kelisimshartymen 1960 jylǵa deıin qyzmet etip, sol jylǵy dekada ótken soń, elge bir-aq qaıtty. Olardyń eńbegin Mońǵolııa úkimeti joǵary baǵalap, «Altyn juldyz» ordenin omyraýlaryna qadady. Tastanovtan soń, Aldabergen Myrzabekov orkestrde – 4 jyl, Málǵajdar Áýbákirov 4 jyl jumys istedi. Al bıge horeograf retinde Mápýra Ahmetova da birneshe jyl bıshilerdi jattyqtyryp qaıtqan. Budan ózge de Baı-О́lke qazaqtarynyń óneri men mádenıetin óristetýge barǵan kásibı mamandar kóp», deıdi óner zertteýshi aqsaqal.
Baı-О́lke qazaqtarynyń tarıhynda «Murager» etno-folklorlyq ansambliniń orny erekshe. Muny bir sózben aıtqanda, Mońǵolııa qazaqtarynyń mádenı merıdıany deýge bolady. «Murager» ansambli sondaǵy qazaqtardyń ulttyq folklorlyq ónerin saqtaýǵa jáne ony damytýǵa zor eńbek sińirdi. Bul ansambldiń negizgi ıdeıa avtory – qazaqtyń belgili aqyny Kákeı Jańjuńuly edi. Al jetekshi qyzmetin Taıf Táýkeıuly atqaryp, onyń quramyndaǵy ártisterdi el aralatyp, abyroıyn daralatty. Aty ańyzǵa aınalǵan ansambldiń quramynda júzge jýyq ónerpaz óner kórsetti.
Jıynǵa sol asyldardyń sońǵy «mogıkandary» qatysyp, án shyrqap, jyrdan shashý shashty. Ásirese 1989 jyly Almatyda ótken halyqaralyq aqyndar aıtysyna qatysqan «Murager» ansambliniń múshesi, baıólkelik arqaly aıtysker aqyn Qabdyjálel Saharııauly men qostanaılyq Jadyra Qutjanovanyń aıtysyn el áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Sol aıtysta Baı-О́lke qazaqtarynyń úkili kımeshek-shylaýyshymen kelip qatysqan aqyn Egeýhan Muqamedıqyzy da osy óner-kerýeniniń kúımesimen kelgen edi.
Keshte Qabań aqyn sahnadaǵy syralǵy qarsylasy Qazıra Ilanqyzyn shaqyryp, qaǵytpa aıtys jasady. Al Taıf aqsaqal kúı shertip, Kúmisjan apaı bı bıledi. Budan keıin Mońǵol ústirtin ánimen terbetken áıgili ánshi Sahı Jumjumaqyzy men Nurtýǵan Turǵynbaı án shyrqaǵanda baıaǵy tyńdarmandary tebirenispen tyńdap, eriksiz kózderine jas aldy.
Osylaısha, «Murager» ansambli óziniń murasyn atajurtqa jetkizip, ósıetnama manıfest jasady.
