Maqsat – ǵylym tilin ornyqtyrý

Sıfrlyq formattaǵy júıeniń mańyzy

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıs­trligi, Ulttyq ǵylym akademııasy, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti til janashyrlary men ǵalymdardyń basyn qosyp, ǵylymnyń ulttyq mazmunyn damytýdy kózdeıtin respýblıkalyq sımpozıým ót­kizdi. Túrkistandaǵy Qoja Ah­met Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ-da ótken «Qazaq tili – ǵylym tili: dástúr jáne ınnovasııa» sımpozıýmynyń plenarlyq májilisine Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, Senat depýtaty, Ulttyq quryl­taı múshesi Darhan Qydyráli, Túrkistan oblysy ákiminiń oryn­basary Beısen Tájibaev, Ha­lyqaralyq qazaq tili qoǵa­my­nyń basshysy Raýan Kenjehan­uly jáne ózge de zııaly qaýym ókilderi, qoǵam men mádenıet qaı­ratkerleri, joǵary oqý oryn­darynyń rektorlary, ǵa­lym­dar men oqytýshylar, bilim berý júıesiniń basshylary, doktoranttar, magıstranttar jáne stýdentter qatysty. Ýnıversıtet rektory Janar Temirbekova moderatorlyq etken sımpozıýmda mınıstr Saıa­sat Nurbek basqosýdyń mán-mańyzyna toqtaldy. «Qazir­gi tańda kez kelgen til saqta­lyp qalýy úshin sıfrlyq tehno­lo­gııalardyń áleýeti bolýy ke­rek. Osy tusta mınıstrlik al­dynda úlken mindet tur. Sol sebepti alǵashqy sımpozıým­dy «Dástúr jáne ınnovasııa» dep atadyq. Birinshiden, dástúr jaǵynan qalyptasqan tarıhı, orfografııalyq, orfoepııalyq mádenı muramyzdy saqtap qalýy­myz kerek, ekinshi jaǵy­nan biz ınnovasııany damytyp, óz tilimizde algorıtmdi qa­lyptastyrmasaq, ulttyq lın­gvıstıkalyq júıege keltirilgen sıfrlyq formattaǵy júıe­lerimizdi pysyqtamasaq onda, shyn máninde de tilimizdiń bolashaǵy múshkil. Biz qazirgi tańda kúndelikti chat-bottar, SIRI arqyly adam emes, sıfr­lyq tulǵalarmen kommýnı­ka­sııa quryp jatyrmyz. Son­dyq­tan lıngvıstıka salasyn­da jańa kókjıekter, jańa taqy­ryptar ashyla bastady. Osy múmkindikterdi qoldana bilýimiz kerek», dedi S.Nurbek. Al senator Darhan Qydyráli Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń arnaıy quttyqtaý hatyn oqyp berdi. «Memlekettik til – bizdiń ulttyq biregeıligimizdiń negizgi nyshany. Ony damytý, qoldaý jáne onyń qoldanys aıasyn keńeıtý – barshamyz úshin mańyz­dy mindet. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Biz ozyq oıly ult retinde tek alǵa qaraýymyz kerek» degen bolatyn. Ana tilimizdi damytý isinde de osy ustanymdy baǵdar etip alǵanymyz jón», delingen Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaý hatynda. Sondaı-aq senator Darhan Qydyráli óz sózinde qazaq tiliniń ǵylym tili bolý tarıhı úderisiniń ótkeni, búgini men erteńin sabaqtastyra taldap, til damýyndaǵy ǵalym­dardyń jaýapkershiligi men mindetin atap ótti. «Myńjyl­dyq, túmen kúndik» ónegesin máńgi tastarǵa qashap jazǵan ba­balar sózinen bastaý alatyn «taza, tereń, ótkir, kúshti, keń» tilimizdiń ultaralyq, halyq­aralyq jáne ǵylym tiline aınalaryna kúmán joq», dedi D.Qy­dyráli. Halyqaralyq qazaq tili qoǵamynyń prezıdenti Raýan Kenjehanuly sımpozıým­da túıtkildi máseleler ashyq aıtylyp, sheshim tabýyna se­nim bildirdi.

Sımpozıýmǵa qaty­sýshy ǵalymdardyń jumysyna sáttilik tilegen Mádenıet qaı­rat­keri Qanat Aıtbaev baı tili­mizdi qolǵa alyp, jańar­typ, ony álemdik deńgeıde dárip­teı­tin ýaqyt jetkenin aıtty. «Ana tilimizdiń ǵylym tili bo­la alatyndyǵyna kózimiz áb­den jetkendigin, sol salada is jasa­lyp jatqandyǵyna qatty qýanyp turmyn. Osy maqsatta birqatar aýqymdy shara qolǵa alynyp, jaqsy múmkindikter jasalýda – búgingi is-shara sonyń dáleli», dedi Q.Aıtbaev.

Plenarlyq otyrysta til má­selesin qoǵam aldynda kóterip júrgen ǵalymdar Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti Asqar Jumadildaev, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi til saıasaty komıtetiniń tóraǵa­sy Erbol Tileshov, akademık Sherýbaı Qurmanbaıuly, Almaty Management University prezıdenti Asylbek Qojahmetov baıandama jasap, qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý máse­leleri boıynsha oılaryn orta­ǵa saldy. Sımpozıýmnyń ekin­shi kúni elimizge tanymal ǵalym­dardyń qatysýymen «Qazaq tiliniń salalyq lıngvıstıkasyn damytýdyń irgeli ádisnamalyq negizderi», «Qazaq tilinde ǵylym jýrnalıstıkasyn iske asyrýdyń múmkindikteri men bógetteri», «Áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵy­lymdardyń ulttyq mazmunyn jańartýdyń zamanaýı paradıgmalary», «Jaratylystaný ǵylymdarynyń ulttyq mazmu­nyn nyǵaıtý aspektileri», «Teh­nıkalyq ǵylymdardyń ult­­tyq mazmunyn nyǵaıtýda kadr­lardyń biliktilik sapasyn arttyrý», «Qazaq tilin oqytý: ná­tı­jeli-ónimdi ınnovasııalyq teh­nologııalar» syndy 6 seksııa jumys istedi. Árbir seksııada qazaq tili men ǵylymnyń búgini men bolashaǵy saraptalyp, ǵalymdar tájirıbe men pi­kir almasqan ashyq dıalog alańyna aınaldy. Sondaı-aq fı­lolog Nazgúl Qojabektiń ana tilimizde durys sóıleý, jazý jáne aýdarý máselelerin qol­ǵa alǵan «Kalkaǵa úırenip ketýge bola ma» dep atalatyn sheber­lik saǵaty, ásirese, stý­dent­ter úshin paıdaly boldy. Talqy­laýlar men pikir almasý nátıjesinde qabyldanǵan sımpozıým qararynda qatysýshylar birqatar máseleni atap, onyń aldaǵy ýaqytta júzege asqanyn jón sanaıdy. Mysaly, sımpozıým qararynda ǵylymnyń ulttyq mazmunyn aldaǵy ýaqytta mem­lekettik deńgeıde aıqyndaı oty­ryp, onyń qazaq tilindegi bazalyq negizin nyǵaıtýǵa kúsh salý, ol úshin qazaq tilinde shy­ǵyp jatqan eńbekterdiń jalpy tizimin jarııalaý jáne olar­dyń ishinen tańdaýly úlgi­lerin arnaıy komıssııanyń she­shi­mimen tizbeli basylymdarda jarııalaý, zaman talabyna oraı mınıstrlik janynan ınternet resýrstaryn jáne ınno­vasııalyq-pedagogıkalyq tehnologııalardy oqý úderisine túr­li salada engizý maqsatynda oqý­lyqtar men oqý quraldaryn jazý úshin zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan ortalyq ashý usynylǵan. Qazaq tiliniń ǵy­lymı mártebesin nyǵaıtý úshin onyń saıası-quqyqtyq negiz­derin, mınıstrlikter tarapynan qabyldanatyn erejelerdiń, baǵdarlamalardyń qazaq tiline basymdyq berýin qamtamasyz etý, granttardyń, jobalardyń, kon­kýrstyq jumystardyń oryn­­­dalýynda qazaq tiliniń ró­lin art­tyrý qajettigi de aıtylǵan.

Biliktilikti arttyrý ortalyǵyna aınalady

Keleli basqosýdyń negizgi bóligi aldynda sala mınıstri elimiz boıynsha joǵary oqý oryndarynyń úzdikterin marapattady. Ǵylym men tehnı­ka­nyń damýyna eleýli úles qos­qan ǵalymdardy, ǵylymı qyz­metkerlerdi qoldaýǵa baǵyt­talǵan «Úzdik ǵylymı qyz­met­ker – 2023» baıqaýyna ár­túr­li ǵylym baǵyttary boıyn­­sha jalpy sany 307 óti­nim túsken. Nátıjesinde, bir­ne­­she baǵyttar boıynsha 50 ǵalym úzdik dep tanylyp, 2000 AEK kó­leminde syıaqyǵa ıe boldy. Al «Joǵary oqý oryn­dary­nyń úzdik oqytýshysy – 2023» respýblıkalyq baı­qaýyna 80 joǵary oqý orny­nan barlyǵy 768 úmitker qaty­syp, komıssııa sheshimi nátı­jesinde 43 otandyq joǵary oqý oryndarynyń 150 oqytýshysy jeńimpaz atandy. Olardyń árqaısysy 2000 AEK kóleminde syıaqy aldy. Aqshalaı yntalandyrýdan basqa, arnaıy tósbelgige ıe boldy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek barlyq jeńimpazdardy marapattaı otyryp, oqytýshylar men ǵalymdardyń bilim jáne otandyq ǵylym salasyn damy­týǵa qosqan zor úlesin atap ótti. «Bizdiń maqsatymyz – halyqtyń ǵylymǵa, ǵalymdarǵa jáne jalpy joǵary bilim júıesine degen senimin qalpyna keltirý. Osy jolda kishkentaı bolsa da, biraq senimdi qadamdarmen júrip kelemiz. Máselen, 1-2 aı­dyń ishinde «Ǵylym jáne teh­nologııalyq saıasat týraly» zań jobasy kúshine enedi. Sondaı-aq sáýir aıynda Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysy, úlken ǵy­lymı kórme ótedi», dedi mınıstr. Sondaı-aq sımpozıým aıasynda Túrkistan oblysynda alǵashqy «Turkistan EdTech Lab» Soursera ortalyǵy ashyldy. Ýnıversıtet bazasynda qu­rylǵan ortalyq maqsaty – ob­lys boıynsha Coursera kýrstaryn nasıhattap, taratý arqyly ártúrli sala mamandary úshin biliktilikti arttyrý ortalyǵyna aınalý. Ashylý rásiminde sóz alǵan mınıstr Saıasat Nurbek halyq sany kóp oblys sanalatyn Túrkistan óńirinde mundaı ortalyq áli kóptep ashylýy kerek dep sanaıtynyn jetkizdi. «Búgingi tańda «Coursera» kýrstary aımaqtyq 25 ýnıversıtettiń 20 000 stýdentine qoljetimdi. Qazirdiń ózinde qazaq jáne orys tilderinde 50-den astam kýrs bar. Baǵdarlama qazaq tiline lokalızasııalanǵan túrde 600 kýrsqa deıin ulǵaıýda. Aldaǵy 3 jylda 100 000 otandyq stýdent pen ózge de paı­dalanýshylar «Coursera» platformasyna qol jetkize alady. Atalǵan ortalyq  Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetimen,  Qazaqstandaǵy «Coursera» bi­lim berý platformasynyń eks­k­lıýzıvti seriktesi «BMG UpSkill»-men ózara ynty­maq­tastyq týraly kelisim negizinde shymyldyǵyn túrgenin atap ótý kerek. Qazirgi ýaqytta orta­lyqta 360 oqytýshy oqysa, kýrs­­­tardyń jalpy sany – 650-di qu­­raı­­dy. Jahandyq básekege qabi­lettiligimizdi munan ári arttyra túsý úshin biz bul jobanyń jan­danýyna muryndyq bolýymyz kerek. О́ıtkeni babalarymyz aıtqandaı, ǵylym men bilimdi tuǵyr etken ult qana ushpaqqa shyǵady hám bıikke qanat sermeıdi», dedi mınıstr. Sondaı-aq «Turkistan EdTech Lab» ortalyǵyn tanystyrǵan Raýan Kenjehanuly ortalyqtyń mindeti jańa sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly sapaly bilim berýdi arttyrý ekenin aıtty. Ári ýnıversıtettiń oqy­týshy-professorlar quramy jáne stýdentteri úshin bilim men daǵdylardyń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etetinin tilge tıek etti. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty «Ǵylym qory» aksıonerlik qoǵamynyń qoldaýymen jemis-jıdekterdi óńdeý óndiristik sehynyń iske qosylýy – sımpozıýmy aıasynda atqarylǵan ıgi istiń taǵy biri. Ýnıversıtettiń botanıkalyq baǵynda ornalasqan seh maqsaty – ınnovasııalyq tehnologııalar negizinde bıoresýrstardy kommersııalyq ıgerý arqyly botanıkalyq baqtyń qundy gendik qoryn saqtaý, qaldyqsyz ónim óndirý. О́ndiristik seh zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilip, onda jemis­terdi jýý, kesý, keptirý, suryp­taý, oraý, saqtaý syndy qyzmet túrleri oryndalady. О́ndiristik sehtyń 1 təýlikte 5-7 tonna ónim qabyldap, qaıta óńdeýge múmkindigi bar. Aldaǵy ýaqytta sehta qaıta óńdelgen, tabıǵı keptirilgen ónimderdi, onyń ishinde keptirilgen alma, almurt, órik jáne taǵy basqa ónimderdi elimizdiń basqa da qalalaryna jetkizý josparlanyp otyr.

TÚRKISTAN