Qazaq qyzdarynyń shamshyraǵy

Respýblıkada birneshe pe­da­gogıkalyq joǵary oqý or­ny­nyń bolǵanyna qaramastan, ýnıversıtetke oqýǵa túskisi ke­­letin talapkerlerdiń sany jyl saıyn artyp keledi. Onyń jar­qyn dálelin 80 jyl­dyq tarıhy bar bilim ordasy­nyń osy jyldardaǵy sapaly bi­lim, bilikti kadr daıar­laý úde­sine qoıylatyn talap­tyń jo­ǵarylyǵy men bi­lik­ti professor-oqytýshylar jumy­synyń nátı­jesinen naqty kóremiz.  

– Mártebeli parasat ordasy­nyń tarıhy el basyna kún týǵan II dúnıejúzilik surapyl soǵys jyldarynan bastalyp, erler qan maıdanǵa attanǵanda el beı­neti týǵan jerde qalǵan áıel­der men qyz-kelinshekterdiń moınyna artylǵany belgili. Sol tusta, 1944 jyldyń tamyz aıynda respýblıka basshylary J.Shaıahmetov pen N.Ońdasynovtyń bas bolýymen ásem Almatyda bilim ordasy shańyraq kóterdi. Halqymyzdyń ardaqty azamattary Q.Sátbaev, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músi­repov, I.Omarov  qoldap, bilim ordasynyń ashylýyna kómek qolyn sozdy. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezov «Táńir jazsa, bul ınstıtýt qazir­gi jáne bolashaqtaǵy qazaq qyz­da­rynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi eshqashan sónbesin deıik» dep aq batasyn bergen edi. Tek qazaqtyń qyzdaryna arnalǵan qazaq tilinde joǵary bilim be­retin, olardy jataqhanamen, tegin tamaqpen qamtamasyz etetin ınstıtýtty ashý bastamasy sol kezdegi respýblıka basshylary men zııaly azamattarynyń batyl qadamy, óz ultyna degen shynaıy janashyrlyǵy bolatyn. Sol jyldarda oqýǵa túsken jastarǵa Á.Marǵulan, Ǵ.Qurmanǵalıev, T.Tájibaev, A.Jubanov, O.Jáý­ti­kov, N.Saýranbaev  sekil­di halqymyzdyń aıtýly tulǵa­lary sabaq berdi. Soǵys jyl­da­ryndaǵy qıyndyqqa qaramas­tan, bilim berý isine jete kóńil bólindi, – deıdi Qyzdar peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Gúlmıra Qanaı.

Gogol jáne Lesnaıa kóshele­riniń qıylysyndaǵy burynǵy pedagogıka ýchılıshesiniń ǵıma­ratynda ornalasqan ınstıtýtta alǵashqyda 125 stýdent qa­­byl­danyp, 20 oqytýshy dá­ris ber­gen bolsa, 1948 jyly kafed­ra­lar sany 11-ge jetip, stýdentter sany 600-den asqan. Búgingi tańda ýnıversıtettiń bes ınstıtýtyna qarasty 24 kafedrada bakalavrıattyń – 46,  magıstratýranyń – 25, dok­torantýranyń 12  bilim berý baǵdarlamalary bar. Qazirgi kezde oqý ornynda 9 myńnan asa stýdent, magıstranttar men doktoranttar bilim alyp jatyr.  

Ýnıversıtet basshylyǵy aýyl men qala biliminiń arajigin jalǵap, bolashaq muǵalimderdiń bilikti maman retinde qalypta­sýyna basa nazar aýdaryp otyr. Osy oraıda ýnıversıtette aýyl mektepterindegi bilim sapasyn zertteý ortalyǵy ashyldy. Ortalyqta ustazdardyń kósh­basshylyǵy men mádenıetin damytýǵa basymdyq bere otyryp, aýyl muǵalimderi ortalyq ma­man­darynyń baǵdar berýimen ádistemelik kómek alyp keledi. Munymen qosa «Ǵylymı se­rik­testik: ýnıversıtet-mektep» baǵytynda júrgiziletin tájirıbelik semınarlar mekteptermen ǵylymı seriktestikti damytatyn mańyzdy kásibı alań retinde jumys istep otyr.

Jýyrda ýnıversıtet ǵalym­darynyń Almaty qalasynyń aýa­syn tazartatyn ınnovasııalyq ádisin oılap tabýy oqý ornyn­daǵy ǵylymı zertteý jumys­tarynyń basymdyqqa ıe ekenin kórsetti. Fızıolog-genetıkter joba aıasynda zııandy zattardy boıyna sińirip alatyn ósimdikter ósirýdi qolǵa alyp otyr. Qa­la ekologııasyn jaqsartýǵa ba­ǵyt­talǵan ǵylymı-óndiristik ju­mystar bıyl kóktemde bas­talady. Almaty oblysyndaǵy Kóldi agrobıostansasynyń bazasynda shamamen 5 gektar jerge arnaıy suryptaýdan ótken ósimdikter egilip, kóshetter qalanyń halyq kóp shoǵyrlanǵan aýmaqtaryna otyrǵyzylmaqshy. Joba jetekshisi, ǵalym-fızıo­log Asqar Qalekeshov atap ót­kendeı, Kóldi agrobıostansasy tájirıbe alańy retinde kezdeısoq tańdalǵan joq. Mun­da bıolog zertteýshiler men bolashaq bıologııa muǵalimderi zoologııa, botanıkadan dalalyq zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Ǵalymdar ósimdikterdi ósirýden bólek, adam aǵzasyn tazartatyn bıologııalyq belsendi preparattar da daıyndaıdy. Osy oraıda ǵalymdar Shyǵys Qazaqstan oblysyna arnaıy ekspedısııamen baryp, emdik ósimdikterdi, atap aıtqanda, Altaı úsh qatyn Almaty oblysyna jersindirý arqyly alynǵan ónimdi aǵzany saýyqtyrýǵa paı­dalanady. Genetıka jáne fı­zıologııa ǵylymı zertteý ıns­tıtýtymen birlesip iske asatyn joba ýnıversıtet tarapynan qarjylandyrylady.

Búginde ýnıversıtettiń ja­­handyq jáne ulttyq reıtıng­terde kórsetkishteri joǵa­ry. Byltyr álemniń 1500 ýnı­ver­sıtetiniń ishinde 1001 + oryndy ıelenip, Qazaqstannyń «Úz­dik 10» joǵary oqý orny­nyń qataryna engen bolsa, oqý ornynyń 15 bilim berý baǵ­darlamasy Germanııadaǵy ha­lyq­aralyq ACQUIN akkredıtteý agenttiginiń akkredıtasııasynan ótti. Bul ýnıversıtet túlekteriniń shetelderde jumysqa ornalasýyna tyń múmkindikke jol ashady.

Qyzdar ýnıversıtetinde bilim sapasyn arttyrý jáne tájirıbe almasý maqsatynda jyl saıyn sheteldik ǵalymdardy shaqyrý dástúrge aınalǵan. Máselen, Ala­bama ýnıversıtetiniń professory, doktor Vang Harrıs Sandra Eshın Jaratylystaný ınstıtýtynyń bilim alýshylaryna «О́simdikter bıotehnologııasy», «Medısınalyq bıologııa», «О́simdikter fızıologııasy» pánderi boıynsha bir jyl boıy aǵylshyn tilinde dáris oqıtyn bolsa, Koreıadaǵy Pýchon ýnıversıtetimen áriptestik qarym-qatynas ornatý josparlanyp otyr. Sonymen birge Ame­rıkanyń  Djordjtaýn ýnı­­versıteti aǵylshyn tili pá­ni­niń oqytýshysy Lakısha Edvarts «Shet tili: eki shet tili» ma­mandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan 3-kýrs stýdentterine sabaq beredi.  Ulybrıtanııada han­zada men hanshaıym kútý­shi­lerin jáne balabaqsha tár­bıeshilerin daıarlaıtyn Nor­land kolledjimen mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý máseleleri talqylanǵan bolsa, Sasseks ýnıversıtetimen magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha qos dıplomdy baǵdarlamasy bastalmaq. Osy áriptestik aıasynda pedagogıka salasynda qosymsha bilim alýǵa múmkindik beretin PGCE in Pedagogy and Practice halyqaralyq baǵdarlamasy da iske asatyn bolady. Son­daı-aq professorlar men oqytý­shylardyń biliktiligin arttyratyn ortalyq qurý josparda tur. Al ótken jyly qarasha aıynda amerıkalyq belgili ǵa­lym Dýglas Hartmannyń, «Álem muǵalimi» jahandyq syıly­ǵynyń 2020-jylǵy ıegeri Ran­jıt Dısaleniń ýnıversıtetke kelýi, Malaızııa halyqaralyq mádenı kommýnıkasııa ortalyǵy basqarýshy dırektorynyń orynbasary Bendjamın Leong Tak Hangpen memorandýmǵa qol qoıý rásimi de kásibı mamandar daıarlaý baǵytyndaǵy ilkimdi qadamdar ekeni belgili.

Parasat ordasynyń maqsaty sapaly muǵalimder daıarlaý ǵana emes, otbasynyń uıytqysy bolar qarakózderdi de tárbıeleý.  Osy baǵytta «Qyz Jibek» klýby, «Qazaq arýy» kýrsynyń tu­raqty uıymdastyrylýy ult rýhanııatynyń, máde­nıetiniń ozyq úlgilerin pash etýge yq­pal etedi desek, ha­lyq­tyq dástúr, ult­tyq kıimder úlgi­le­­rin nasıhattaý isine de basa kóńil bólinip otyrǵandyǵy dızaıner Uljan Begeshovanyń «Qashgari» kolleksııasynyń kórkem stılinen aıqyn kórinis beredi. Ýnıversıtet túlekteri áıelderdiń qoǵamdaǵy rólin arttyrýǵa, sondaı-aq alǵan bilim­derin mektepterde, kolledjder men joǵary oqý oryndarynda jalǵastyryp, ulaǵatty urpaq tárbıeleý isine barynsha atsalysyp keledi.

ALMATY